Mbeni Bungbi sân Kangbi Alingbi ti Duti Dä Biani?
JOHN ADAMS, use gbia ti États-Unis, aduti mbeni oko ti azo so asû maboko na ndo Depa ti Lipanda (Déclaration d’indépendance) so iri ni awu mingi, so a wara na yâ ni apendere tënë so: “E bâ biani atënë so ayeke ala mveni polele, so a dü azo kue oko.” Ye oko, a lingbi ti tene so John Adams adë kite so azo alingbi tele biani, teti lo sû na mbeti: “Nzapa ti Ngangu Ahon Kue azia na yâ Salango Ye ti Azo Bibe nga Tele so ayeke nde nde, si ye ti kode wala ndara oko pëpe alingbi ti sala si ala lingbi tele.” Nde na lo, wasungo-mbaï ti Grande Bretagne H. G. Wells atara ti bâ na li ti lo mbeni bungbi so azo kue alingbi tele dä na yâ aye ota: mbeni lege ti vorongo so ayeke na sioni oko pëpe na so amû ndo ti sese mobimba, oko fango ye teti azo kue, nga dutingo pëpe na abungbi ti aturugu teti mara oko oko.
Ti si na ngoi ti e, mbaï aleke pëpe bungbi so azo kue alingbi tele dä so Wells abi bê na ni. Azo alingbi tele biani pëpe, na akangbi so ayeke na popo ti abungbi ti azo angbâ lakue ti duti mbeni kota mbage ni. Abungbi tongaso aga awe na aye ti nzoni na azo kue? Oko pëpe. Abungbi ti azo akangbi popo ti azo, na a ga na salango bê, kengo tele, vundu, na gbâ ti fango zo. Ngbele bango ndo ti azo ti Afrika, ti Australie, na ti Amerika ti Banga so atene amunzu ayeke kota ahon tanga ti azo kue aga na vundu na azo so ayeke pëpe amunzu, na ye so aga nga na kota futingo mara ti a-Aborigène na Sese ti Van Diemen (fadeso Tasmanie). Na Poto, bango aJuif tongana akete zo aduti mbeni ye so ague na Kota fango zo ti aNazi. Kota mosoro ti azo ti kota kamba nga na suingo bê na popo ti azo ti kete kamba, wala ala so ayeke na popo ni, ague lani ti si na Lesua ti Franzi (Révolution française) na siècle 18 nga na Lesua ti a-Bolchevik na Russie na siècle 20.
Mbeni wandara ti giriri asû na mbeti: “Zo akomande mba ti lo zo ti sala pasi na lo.” (Zo-ti-fa-tene 8:9, NW) Atënë ti lo ayeke tâ tënë atâa ayeke azo wala abungbi ti azo si akomande. Tongana mbeni bungbi ti azo ayä tele ti lo na ndo ti mbeni nde, a ga biani na vundu nga na pasi.
Na Lê ti Nzapa Azo Kue Ayeke Oko
A dü ambeni bungbi ti azo ti duti kota ahon ambeni? Pëpe na lê ti Nzapa. Bible atene: “[Nzapa a] sala amara kue na lege ti zo oko si ala duti na lê ti sese kue.” (Kusala 17:26) Nga, Wasalango ye ‘ayekia amokonzi teti lê ti ala pëpe, na lo yekia azo ti mosoro ahon awanzinga pëpe, teti ala kue ayeke ye so tïtî lo asala.’ (Job 34:19) Azo kue ayeke na songo oko, nga na lê ti Nzapa a dü ala kue oko.
Dabe ti mo nga so tongana mbeni zo akui, atënë kue so a tene lo yeke kota ahon ambeni zo aglisa biaku biaku. Me azo ti Égypte ti giriri atene ti ala tongaso pëpe. Tongana mbeni Pharaon akui, ala zia aye ti ngele ngangu na yâ dukua ti lo si lo lingbi sala kusala na ni na ngoi so lo ngbâ ti duti na kota ndo ti lo na peko ti kuâ ti lo. Lo sala biani kusala na ni? Pëpe. Azo ti nzi anzi mingi ti amosoro so, na a lingbi ti bâ na yâ ti a-musée aye mingi so awanzi awara lege pëpe ti nzi.
Teti so lo kui awe, Pharaon alingbi ti sala kusala na aye ti ngele ngangu so oko pëpe. Na yâ kuâ, kete kamba na kota ni ayeke pëpe, nga mosoro na nzinga ayeke pëpe. Bible atene: “Fade lo bâ même kui ti awandara; awabuba na azo so ayeke tongana anyama, ala kue akui nga, na ala zia mosoro ti ala teti ambeni zo. Kamême zo ayeke na gloire, lo lingbi ngbâ pëpe; lo yeke tongana anyama so akui.” (Psaume 49:11, 13 [49:10, 12, NW]) Atâa e yeke gbia wala ngbâa, atënë so a sû na gbe ti yingo andu e kue: “Ti akinda, ala hinga ye oko pëpe, nga ala yeke na futa mbeni pëpe . . . Teti kusala, ye ti bibe, hingango ye, na ndara, ayeke na ndo-ti-awakinda pëpe, ndo so mo yeke gue dä.”—Zo-ti-fa-tene 9:5, 10, NW.
A dü e kue oko na lê ti Nzapa, na e kue e yeke oko na yâ kui. Tongaso, ti yä iri ti mbeni bungbi ti azo na ndo ti mbeni na ngoi ti fini ti e so aninga pëpe ayeke biani ye senge!
Lege ti Si na Mbeni Bungbi so Kangbi Ayeke Dä Pëpe
Ye oko, beku ayeke so fade mbeni lâ mbeni bungbi ayeke duti dä so na yâ ni kangbi na popo ti azo na lege ti kamba ayeke ye senge? Biani, a yeke dä. Ndulu na angu 2 000 awe tongana Jésus ayeke ando na ndo ti sese, a leke gere ti mbeni mara ti bungbi tongaso. Jésus amû fini ti lo tongana sadaka ti kota ngele teti azo kue so amä na bê si “azo kue so afa na gigi mabe na lo a lingbi ti futi ala pëpe, me ala yeke na fini ti lakue lakue.”—Jean 3:16, NW.
Ti fa so a lingbi zo oko pëpe na popo ti adisciple ayä tele ti lo na ndo afon lo wamabe, Jésus atene: “I zia azo adi iri ti i Rabbi pëpe, teti Oko ayeke Maître ti i, na i kue i yeke aita. I di iri ti mbeni zo Babâ ti i na sese so pëpe, teti Oko ayeke Babâ ti i, Lo so ayeke na yayu. Na i zia ala di iri ti i aMaître pëpe, teti Oko ayeke Maître ti i, Christ mveni. Me zo so ayeke kota ahon na popo ti i, fade lo ga boi ti i. Na zo so ayä iri ti lo mveni, fade a sala si lo ga kete; na zo so asala lo mveni kete, fade a yä iri ti lo.” (Matthieu 23:8-12) Na lê ti Nzapa, atâ disciple kue ti Jésus ayeke oko na yâ tâ vorongo.
A-Chrétien ti kozo siècle abâ so ala kue alingbi tele? Azo so amä yâ ti afango ye ti Jésus abâ tele ti ala tongaso. Ala bâ tele tongana azo so ayeke oko na yâ mabe na ala fa ni na hiringo mba “ita.” (Philémon 1, 7, 20) A wa zo oko pëpe ti bâ tele ti lo tongana zo so ayeke nzoni mingi ahon ambeni. Na tapande, bâ tongana nyen, na use mbeti ti lo, Pierre afa tele ti lo na tâ be-ti-molenge: “Simon Pierre, ngbâa na bazengele ti Jésus-Christ, ato mbeti so na ala so awara mabe so ngele ni ayeke ngangu legeoko na e.” (2 Pierre 1:1) Jésus mveni si afa ye na Pierre, na teti so lo yeke mbeni bazengele, lo yeke na kota kungba ti yö. Ye oko, lo bâ tele ti lo tongana mbeni ngbâa na lo hinga so tanga ti aChrétien ni ayeke na oko matabisi so lo yeke na ni na yâ tâ tënë.
Ambeni alingbi ti tene so kpengba-ndia ti lingbingo tele ague nde teti so na angoi so asi kozoni na aChrétien Nzapa asala si Israël aduti mara ti lo so lo zia nde. (Exode 19:5, 6) Ala lingbi ti tene so a yeke mbeni tapande so afa so mbeni mara ayeke kota ahon ambeni; ye oko, a yeke tongaso pëpe. A yeke tâ tënë so azo ti Israël, so ayeke ahale ti Abraham, alë mbeni songo so ayeke nde na Nzapa, nga a yeke na lege ti ala si Nzapa afa ambeni ye so a lingbi a si. (aRomain 3:1, 2) Me a yeke pëpe ti tene a yä ala. Nde na so, a yeke ti tene ‘a hiri deba nzoni na ndo ti amara kue.’—Genèse 22:18; aGalate 3:8.
A bâ so na nda ni mingi ti azo ti Israël amanda pëpe tapande ti mabe ti kotara ti ala Abraham. Ala duti be-ta-zo pëpe na ala ke Jésus tongana Messie ni. Ndali ti ye so, Nzapa ake ala. (Matthieu 21:43) Ye oko, azo ti be-ti-molenge ayeke wara lakue apendere ye so a zê. Na Pentecôte ti ngu 33 N.E., kongregation ti aChrétien abâ gigi. A hiri bungbi ti aChrétien so a sa yingo ti nzoni-kue na ndo ti ala “Israël ti Nzapa,” na a yeke duti na lege ti lo si adeba nzoni so ayeke ga.—aGalate 6:16.
A lingbi a fa lani na ambeni Chrétien ti zia kangbi pëpe na popo ti azo. Na tapande, disciple Jacques amû wango na ala so ayekia mingi aChrétien so ayeke na mosoro ahon ala so ayeke na ni pëpe. (Jacques 2:1-4) A yeke lani na lege ni pëpe. Bazengele Paul afa so aChrétien so ayeke aJuif ayeke kota pëpe ahon ala so ayeke aGentil, na akoli so ayeke aChrétien ayeke kota pëpe ahon awali so ayeke aChrétien. Lo sû na mbeti: “I kue i yeke amolenge ti Nzapa na lege ti mä na bê na Christ Jésus; teti i kue so a batize i awe na yâ Christ, i yü Christ awe. Na yâ Lo Juif wala Grec ayeke pëpe, ngbâa wala zo senge ayeke pëpe, koli wala wali ayeke pëpe, teti i kue i yeke oko na yâ Christ Jésus.”—aGalate 3:26-28.
Azo so Kangbi Ayeke Pëpe na Popo ti Ala Laso
Laso aTémoin ti Jéhovah asala kue ti duti na fini alingbi na akpengba-ndia ti Mbeti ti Nzapa. Ala hinga so abungbi ti azo na lege ti kamba ti ala ayeke ye oko pëpe na lê ti Nzapa. Tongaso, ala yeke pëpe na bungbi ti amokonzi ti lege ti vorongo na ti asenge zo, na ala zia kangbi pëpe na popo ti azo na lege ti nzoroko ti poro ti tele ti ala wala ti mosoro ti ala. Atâa so ambeni na popo ti ala alingbi ti duti na mosoro, ala gboto lê pëpe na ndo ti “fandara ti fini,” teti ala hinga so aye so ayeke gi teti kete ngoi. (1 Jean 2:15-17) Nde na so, vorongo so ala yeke mû na Gbia ti Ndagigi, Jéhovah Nzapa, abungbi ala kue oko.
Zo oko oko na popo ti ala ayeda ti yö kungba ti mû mbage na yâ kusala ti fango nzo tënë ti Royaume na mba ti lo zo. Na tapande ti Jésus, ala yekia azo so a sala ngangu na ala nga ala so a bi bê pëpe na ala na guengo ti bâ ala na yanga-da ti ala, nga na mandango Tënë ti Nzapa na ala. Azo so na yâ fini ti ala ayeke ti kete kamba asala kusala na tele ti ala so a bâ ala tongana azo ti kota kamba. Kota ye ni ayeke alengo ti yingo, pëpe kamba ti zo. Legeoko na kozo siècle, ala kue ayeke aita-koli na aita-wali na yâ mabe.
Lingbingo Tele Azi Lege na Mara ti Azo Nde Nde
Biani, lingbingo tele aye ti tene pëpe so ye kue ayeke oko. Na yâ bungbi ti aChrétien a yeke wara akoli na awali, apendere na ambakoro, azo ti mara, ti yanga, ti kodoro na ti mosoro nde nde mingi mingi. Ala oko oko ayeke na angangu ti bibe na ti mitele so ayeke nde nde. Me akangbi so asala pëpe si ambeni aduti kota ahon ambeni nde. Ahon so, akangbi tongaso aga na mara ti aye nde nde so amû ngia na bê. A-Chrétien so abâ so atâa akode wa so ala yeke na ni ayeke gi amatabisi so alondo na Nzapa na ala yeke na anda ti tënë oko pëpe ti bi bê so ala yeke kota ahon ambeni.
Kangbi na popo ti abungbi ti azo ayeke ye so aga ndali ti so zo agi ti fa lege na lo mveni ahon ti tene Nzapa si afa lege na lo. Fade na yâ ngoi kete, Royaume ti Nzapa ayeke komande sese so lâ na lâ, na ye ti pekoni ayeke duti ande hunzingo ti akangbi so azo azia na popo ti ala, nga na ambeni ye nde so aga na ye ti vundu na yâ ngoi kue. Na pekoni, “azo ti tâ be-ti-molenge awara sese” biani. (Psaume 37:11, NW) Fade anda ti tënë kue so apusu azo ti tene ala yeke kota ahon ambeni ayeke hon kue. A yeke zia lege mbeni pëpe na akamba ti azo ti kangbi popo ti songo ti azo na ndo sese kue.
[Kete tene na lembeti 5]
Wasalango ye ‘ayekia azo ti mosoro ahon awanzinga pëpe, teti ala kue ayeke ye so tïtî lo asala.’—Job 34:19.
[Foto na lembeti 6]
A-Témoin ti Jéhovah ayekia azo so ayeke ndulu na ala
[Afoto na lembeti 7]
Kota ye ni na lê ti atâ Chrétien ayeke alengo ti yingo