Aye so Aga na Akangbi na Popo ti Abungbi ti Azo

“LINGBINGO TELE ALINGBI PEUT-ÊTRE TI DUTI MBENI DROIT, ME YANGA-TI-KOMANDE OKO PËPE NA NDO SESE ALINGBI TI SALA SI A GA TÂ YE.”

So ayeke tënë ti Honoré de Balzac, mbeni wasungo buku ti Franzi ti siècle 19. Mo yeda na tënë ti lo? Na yâ mongoli ti ala, azo mingi abâ so akangbi na popo ti abungbi ti azo ayeke na lege ni pëpe. Ye oko, même na yâ siècle 21 so, azo angbâ lakue ti kangbi tele na abungbi nde nde.

CALVIN COOLIDGE, gbia ti États-Unis ti Amerika, a londo na ngu 1923 ti si na ngu 1929, abi bê lani na ndo ye so aga na akangbi na popo ti abungbi ti azo na lo sala tënë ti “hunzingo biaku ti abungbi kue ti azo so ayeke na kota kamba.” Ye oko, ndulu na angu 40 na peko ti dutingo ti Coolidge tongana gbia, Ngbokua so Otto Kerner amû li ni dä, so amanda asongo so ayeke na popo ti amunzu na azo vuko, asala mbito so États-Unis ayeke ga biani abungbi use: “oko bungbi ni ti azo vuko, na use bungbi ni ti amunzu, so yâ ti ala akangbi nde nde na so ala lingbi tele pëpe.” Ambeni atene so ye so aga tâ tënë awe na so “kota dû so akangbi azo na lege ti mosoro na ti mara angbâ ti kono” na yâ kodoro so.

Ngbanga ti nyen a yeke ngangu ti sala si azo alingbi tele? Kota mbage ni ayeke salango ye ti azo. Mbeni lâ ngbele wabadahalezo ti États-Unis, William Randolph Hearst, atene: “A lingbi ti tene so a leke azo kue oko na yâ mbeni ye oko, na ye ni so ayeke nzala ti ala ti lingbi tele pëpe.” Lo ye ti tene nyen? Peut-être Henry Becque, wasungo-mbeti ti Franzi ti siècle 19 atene ni polele mingi ahon: “Ye so asala si lingbingo tele ayeke mbeni tâ kota kpale ayeke so e ye ti lingbi tele gi na ala so dutingo ti ala ayeke kota ahon ti e.” So ti tene, azo aye ti lingbi tele gi na azo so kamba ti ala ayeke kota ahon ti ala; me azo mingi pëpe ayeke duti ndulu ti zia ambeni droit na amatabisi ti ala ti mû lege na azo so ala bâ ayeke kete na lê ti ala ti lingbi na ala.

Giriri, a dü azo tongana asenge zo, tongana azo ti kota kamba, wala même tongana azo ti yangbo ti gbia. A ngbâ lakue ti duti tongaso na ambeni ndo so ayeke mingi pëpe. Ye oko, na akodoro mingi laso, a yeke dutingo na nginza wala pëpe si afa wala mbeni zo ayeke ti kete kamba, ti kota kamba wala na popo ti ala use so. Me, mara ti zo, ye so zo amanda, nga hingango ti diko mbeti ayeke nga ambeni ye nde so afa na gigi kamba ti zo ni. Nga na ambeni kodoro, dutingo koli wala wali ayeke kota ye so ayeke na gunda ti akangbi, na mingi ni a bâ awali tongana azo so ayeke ti kete kamba.

Mbeni Kete Beku Ayeke Dä?

Ndia teti sembiri ti zo amû maboko ti hon ndo ti ambeni ye so akangbi popo ti azo. Na États-Unis a yeda na andia so ake kangbi so a zia na popo ti azo. Na Afrika ti Mbongo, ndia ake apartheid. Na akodoro mingi, mungo zo na ngbâa, atâa so a ngbâ lakue ti sala ni, ayeke mbeni ye so ague nde na ndia. Akete mbela so ada-ngbanga ti ndia amû asala si a yeda na droit ti ambeni zo ti kodoro ti wara mbeni mbage ti sese ti ala, nga andia so ake atene ti kangbi nde nde amû maboko na lege ti mitele na ambeni bungbi ti azo so ayeke na yâ ti kpale.

Ye so aye ti fa hunzingo ti akangbi so ayeke na popo ti azo? Biani oko pëpe. Na ngoi so ngangu ti ambeni bungbi ti azo akiri fadeso na peko, afini tënë ti kangbi ato nda ti bâ gigi. Mbeni buku (Class Warfare in the Information Age) atene: “A bâ so a yeke mbeni pëpe na lege ni laso ti zia kangbi na popo ti abungbi ti awamosoro-buze na ti azo ti kusala, me ye so a yeke gi ngbanga ti so akota bungbi so akangbi yâ ti ala na akete bungbi ti azo so ayeke na ngonzo.”

Fade abungbi ti azo ayeke kangbi lakue popo ti azo? Biani, tongana ti so article ti peko ayeke fa ande, ye ni angbâ gi tongaso pëpe.