Rikurqanin Biblia atiyniyoq kasqanta

Khaynatan willakun Vito Fraese

TRENTINARA sutitaqa manapaschá hayk’aqpas uyarirqankichu, chayqa Italia nacionpa huch’uy llaqtachanmi, Nápoles uray ladopi. Chaypin nacerqanku tayta-mamay, Angelo kurak wawqeypas. Ichaqa wawqeypa nacesqan qhepallatan Estados Unidospi Rochester (Nueva York) llaqtaman ripusqaku, chaypin ñoqaqa nacerqani 1926 watapi. Taytaymi 1922 watapi Jehová Diospa testigonkunawan rimasqa, hinan mamaywan kuska Biblia estudiayta qallarisqaku, chay tiempopaqqa “Biblia Estudiaqkuna” nispan Testigokunaqa sutichakurqanku.

Taytayqa samp’alla mana ratolla phiñakuqmi karqan, ichaqa cheqnikuqmi mana chanin ruwaykunataqa. Anchatan phiñakuq wak religionpi umallikuna cheqaq kaqta mana yachachisqankumanta, chaymi maypipas Bibliaq yachachisqanmantaqa rimashallaqpuni. Llank’asqanmanta jubilakusqan qhepatan tukuy tiemponwan Jehová Diosta servirqan, onqoyta qallarisqanwan nishu chiri kasqanwan iman ichaqa 74 watanpi precursor kayta saqepurqan. Chaywanpas 90 más watankaman 40 otaq 60 horaskunata predicaq. Taytaypa chhayna ruwasqanmi sonqoyman chayawarqan. Chansakuqña karqan chaypas, ruwayninkunataqa manan hayk’aqpas chay hinataqa qhawariqchu, chaymi niqpuni: “Diospa yachachikuyninkunaqa manan chansachu”, nispa.

Mamaywan kuskan kallpachakurqanku Bibliamanta phisqantin wawankunaman yachachiwanankupaq. Ñoqaqa bautizakurqani 1943 watapin 23 agosto killapi, 1944 watapi junio killapitaq precursor kayta qallarirqani. Panay Carmelan Geneva llaqtapi (Nueva York) precursora kaspa llank’asharqan kusisqallapuni kaq Fern compañeranwan kuska, hinan ñoqaqa chay compañeranwan Diosta serviyta munarqani, chaymi 1946 watapi agosto killapi paywan casarakapurqani.

Misionero kaspa servisqayku

Casarakusqayku qhepatan precursor especial kaspa servirqayku Geneva, Norwich llaqtakunapi. 1948 watapin agosto killapi invitawarqanku misionerokunapaq Escuelaman chunka iskayniyoqkaq claseman. Chaymantataq Carl Ridgeway, esposan Joannetawan Nápoles llaqtaman kachawarqanku, chay llaqtapiqa chayllaraqmi guerra tukupusqa. Tiyanaykupaq wasi tariyqa sasan karqan, chaymi tiyarqayku askha killakuna iskay cuartoyoq wasichapi.

Ñoqaqa yacharqanin italiano simi rimaytaqa, tayta-mamaytan uyariq kani Nápoles runakuna hina rimaqta. Fern esposaypaqmi ichaqa sasa karqan, ichaqa qhepakunamanqa paymi ñoqamanta aswan allin rimaq.

Qallariypiqa manan Nápoles llaqtapiqa uyariyta munaqkuchu Bibliamanta yachachikuykunata. Huk familiamanta tawa runakunallan yachayta munaqku, paykunan llank’aqku contrabando nisqa cigarro vendeypi. Paykunamanta hukninmi, Teresa sutiyoq gordallaña wasinmanta lloqsiq, askha bolsillokunayoq faldanpin pakasqata cigarrokunata apaq, tardentataq kutimpuq k’aspichallaña. Ichaqa Bibliamanta yachasqankun chay familiataqa yanaparqan mana allin ruwasqankuta saqepunankupaq, llapankupiqa 16 Jehová Diospa testigon kapurqanku. Nápoles llaqtapiqa 3.700 Testigokuna hinan kashanku.

Predicanaykutan hark’awanku

Napolespi isqon killa kashaqtiykun tawa misionerokunata autoridadkuna qarqowarqanku, hinan Suiza nacionman ripurqayku huk killamantataq Italiaman kutirqayku turista hina. Esposaytawan ñoqatawanmi niwarqanku Turín llaqtaman rinaykupaq. Chaypin huk señora alquilawarqanku huk cuartota, cocinapas bañopas llapaykupaqmi karqan. Chaymantataq chayamurqan Carl Ridgeway esposantin hinan kuska huk wasita alquilakurqayku. Qhepamanqa phisqa casarasqa misionerokunan chay wasipiqa tiyarqayku.

1955 watapin Turín llaqtamanta qarqowallarqankutaq, chay kutipaqqa tawa iñiq t’aqakunañan karqan, chaypi kaq hermanokunapas atirqankuñan huñunakuy apariyta. Autoridadkunan niwarqanku: “Llaqtaykichisman kutipuqtiykichisqa kaypi ruwasqaykichisqa qollupunqan”, nispa. Ichaqa astawanmi predicakushallarqan, chaymi rikuchin Diospa yanapayninwan chay llank’ay ruwakusqanta. Kunanqa 4.600 más Testigokunañan 56 iñiq t’aqakunapi kashanku.

Munay llaqtamanmi riyku

Qhepamantaq Florencia llaqtaman rirqayku. Chaypin Diosta servisharqan panay Carmela Merlin Hartzler qosantin, chaymi uyarirqaykuña chay llaqta ancha munayllaña kasqanmantaqa. Uyarisqaykun ichaqa mana imapaschu kasqa rikusqaykumantaqa, chaypin kashan Piazza della Signoria, Ponte Vecchio, Palazzo Pitti, Piazzale Michelangelo ima, chay qayllallapi tiyayqa ancha munaymi karqan. Chaypi wakin tiyaqkunapas sumaqtan predicasqaykuta uyarirqanku.

Huk familiamanmi estudiota qorqayku, hinan warmi-qhari bautizakurqanku. Qosanmi ichaqa mana tabaco pitayta saqeyta atirqanchu. 1973 watapin La Atalaya revistapi lloqsimurqan tabaco pitayta saqenapaq, chaymi kurak wawankunapas nirqanku pitayta saqepunanpaq, ichaqa manan atirqanchu. Huk ch’isinmi esposan isqon watayoq wawankunata Diosmanta mana mañapuspa puñunankupaq cuartonkuman kachapurqan, chaymantaña riqtintaq paykunalla mañarqokusqaku, chaymi wawankunata tapurqan imamanta mañakusqankuta, paykunataq nirqanku: “Jehová Diosniyku valekuykiku, papaykuta yanapay amaña pitananpaq”, nispa. Hinan payqa qosanta waqyaspa nirqan: “Uyariy ima nispa wawaykikunaq Diosmanta mañakusqankuta”, nispa; qosantaq chayta uyarispa waqaspa nirqan: “Manañan hayk’aqpas pitasaqñachu”, nispa. Chhaynapin pitayta saqepurqan, kunanqa 15 masñan familianmanta Jehová Diosta servishanku.

Africapin Diosta serviyku

1959 watapin Arturo Leverista wawqey Angelotawan kachawarqanku Mogadiscio llaqtaman, chayqa tarikun Somaliapin. Chay nacionqa política hawan sasachakuypi tarikushasqa. Naciones Unidas nisqaq kamachisqanmi Italia nacionmanta gobierno, Somalia nacionta yanapanan karqan libre kapunanpaq. Ichaqa aswan sasachakuymi karqan. Bibliamanta yachachishasqayku wakin runakunan Italiaman kutipurqanku, chaymi mana huk iñiq t’aqapas chaypiqa qallarirqanchu.

Sucursalkunata watukuq umalliq mañakusqanraykun churawarqanku paypa yanapaqnin kanaypaq. Chaymi Somaliaq cercallanpi kaq nacionkunata watukuq kayku. Bibliamanta yachachisqayku wakin runakunaqa allintan iñiyninkupi ñawparirqanku, ichaqa qatiykachay kaqtinmi nacionninkumanta ripurqanku. Qhepakuqkunataq sinchita ñak’arirqanku.a Jehová Diosta tukuy sonqo servisqankurayku nishuta ñak’arisqankuta yuyarispaykuqa waqaykuraqmi.

Somalia, Eritrea nacionkunaqa nishu q’oñin. Wakin mikhunakunapas hayallañan, chaymi chaykunata mikhuspaqa astawanraq hump’iriq kayku. Huk kutinmi Bibliamanta yachachisqayku warmi haya mikhunata qaraykuwarqanku, hinan esposay chansakuspa nirqan: “Kay mikhunawanqa ninriyraqmi pukayarqon”, nispa.

Tiempowanqa wawqey Angelota Arturotawanqa wak llaqtamanmi kachapurqanku, chaymi esposallaywanña qhepakurqani. Sasatan yachakurqayku manaña pipas yanapawanankupaq kasqanrayku. Ichaqa astawanmi Jehová Diosman asuykuspa payman hap’ipakurqayku. Astawanqa kallpachawaqku predicacionta hark’asqanku nacionkunapi iñiqmasikunata watukusqaykun.

Chaymantapas manataq karqanchu refrigeradorayku chayqa, sapa p’unchaymi mikhuykunata rantinayku karqan martilloman rikch’akuq challwaq umanta, mangokunata, papayakunata, pomelokunata, cocokunata, platanokunata, huk frutakunatapas. Sapa ratollataqmi ch’uspikunata ch’aqlapakushaq kayku, mayninpiqa estudiota qoshaqtiykun kunkaykupi tiyaykuq. Aswanmi karqan motoyku, chhaynapin mana nishuta purispa ruphaywan kankachikuqchu kayku.

Italiaman kutiyku

1961 watapin wakin iñiqmasikunaq qolqe qowasqankuwan platanokunata apaq barcopi Italiaman rirqayku Turín llaqtapi internacional nisqa hatun huñunakuyman. Chaypin yacharqayku huk llank’aytañataq qowanankuta. 1962 watapin septiembre killapi Italiaman kutipurqayku, chaypin nombrawarqanku watukuq umalli kanaypaq. Huch’uy carro rantisqaykupin iñiq t’aqakunata phisqa wata watukurqayku.

Africapi ruphaywan kankachikusqaykumantaqa nishu chiripiñataqmi tarikurqayku. Chiri tiempopi rit’i orqoq uranpi tarikuq iñiq t’aqakunata watukushaspaykun mikhuykuna waqaychasqankuq altosninpi puñurqayku, chayqa nishu chirillañan karqan. Chaymi imaynachus p’achasqa kasharqayku chhaynallaña puñupurqayku. Chay tutan qasawan wañupusqanku iskay alqokuna tawa wallpakunapiwan.

Qhepamanqa superintendente de distrito kanaypaqmi nombrawarqanku. Chay llank’aypi kashaspayqa Italia nacionnintinpi tiyaq iñiqmasikunata watukuq kayku. Wayna-sipaskunatan kallpachaq kayku allin iñiyniyoq kanankupaq, chhaynapi umalli, iñiq t’aqakunata watukuq umalli otaq betelita kanankupaq.

Tukuy sonqonkuwan Jehová Diosta serviq iñiqmasikunataqa askhatan reqsirqayku, anchatan paykunamantaqa yacharqayku. Ancha allinpaqmi qhawariyku Diospaq hunt’aq kasqankuta, qoykukuq kasqankuta, iñiqmasikunata munakusqankuta, sasachakuypiña tarikuspankupas kusisqa kasqankutawan. Kunanqa ñan Italiapiqa Jehová Diospa testigonkuna Huñunakuy Wasikunapi casarachiyta atinkuña, chaytaqa gobiernoq autorizasqanmi ruwanku, chay casarakuykunamanqa askha kutitan rirqayku, ñawpa watakunaqa manan yuyaykullaqpaschu kayku chay ruwakunanpiqa. Kunanqa manañan iñiqmasikunaq cocinanpichu huñunakunku nitaq tabla patakunapichu tiyanku, imaynan Turín llaqtapi ruwarqanku hinataqa. Kunanqa yaqa llapankun munay Huñunakuy Wasikunapi huñunakunku. Hatun huñunakuykunatapas manañan mawk’a teatrokunapichu ruwayku, aswanpas chay huñunakuyta ruwanapaq munay wasikunapin. Italiapiqa 243.000 más predicaqkunañan kanku, chayaqtiykuqa 490 predicaqkunallan karqanku.

Allin kaqtan akllakurqayku

Sasachakuyniykuqa kallaqpunin, mayninpiqa onqoypas nishu llakipas hap’iwaqkun. Es posaymi lamar qochata qhawarispa familianta yuyarispa llakikuq. Hinaspapas kinsa kutitan operarqanku. Huk kutinmi estudio qoq rishaqtin predicayninchista hark’akuq runa trinchiman rikch’akuq herramientawan k’irirqorqan, hinan wakmanta hospitalman kutirqan.

Mayninpi nishu llakisqaña tarikuspaykupas consuelo qoq Jehová Diospin suyakuq kayku (Lam. 3:24). Huk kutinmi esposay sinchi llakisqa kashaspa iñiqmasinchis Nathan Knorr apachimusqan cartata chaskirqan. Chaypin nimurqan: “Qanqa alemán runakuna miraymanta Pensilvania llaqtayoq warmikuna hinan mana imawanpas pisipankichu”, nispa. Iñiqmasinchisqa Pensilvaniapin nacesqa Bethlehem llaqta cercallapi, chayraykun payqa allinta chay llaqtayoq runakunata reqsirqan, chaypin esposayqa precursora kayta qallarisqa. Pay hinan askha iñiqmasikuna imaymanata ruwaspa kallpachawarqanku.

Sasachaykunaña kaqtinpas kallpachakuqmi kayku tukuy sonqo predicanaykupaq. Italiapiqa tawa chunka wata masmi llank’arqani watukuq umalli kaspay, chaypin watukurqayku huk rimaypi predicanankupaq qallarichisqayku grupokunata, iñiq t’aqakunata ima, paykunan predicanku Bangladesh, China, Eritrea, Etiopía, Filipinas, Ghana, India, Nigeria, Sri Lanka llaqtayoq runakunata. Askha runakunan Bibliamanta yachaspanku Diospa khuyapayakuyninmanta yachaspanku ima mana allin kawsasqankuta saqepurqanku, paykunamanta willaspaqa hayk’a librokunataraqchá qelqaykuman (Miq. 7:18, 19).

Sapa punch’aymi Jehová Diospa yanapayninta mañakuyku mana pisipaspa predicashanallaykupaq. Paypa kallpa qowasqankuwanmi kusisqa kayku, allintataqmi reparayku tukuy tiempoykuwan Bibliamanta yachachinaykupaq decidisqaykuqa ancha allinpuni kasqanta (Efe. 3:7; Col. 1:29).

[Uranpi willakuy]

[27-29 paginakunapiwan lista fotokunapiwan]

(Imaynapuni kasqanta yachanaykipaq, qelqata qhaway)

Tayta-mamay Rochester llaqtapi (Nueva York)

1948

South Lansing nisqapi misionerokunapaq Escuelapi

1949

Fernwan manaraq Italiaman rishaspayku

Capri (Italia)

1952

Turín, Nápoles llaqtakunapin kashayku huk misionerokunawan

1963

Fern wakin Biblia estudiaqkunapiwan

Esposaywan kay tiempopi