1914—E Aña cu a Sagudi Mundo
“E Gera Grandi di 1914-1918 ta parce un banchi di tera kimá cu ta separa e tempo ei for di nos tempo. Den su destruccion di tanto bida . . . , desbaratando creencia, cambiando idea, i lagando herida incurable di desilusion, el a crea tanto un bashí físico como sicológico entre e dos época.”—Palabra dje buki na inglés E toren di orguyo—un portret dje mundo promé cu e Gera di 1890–1914, di Barbara Tuchman.
“Ta casi un parti di historia—pero no tá ainda—pasobra hopi miles di hende cu tabata hoven ne principio di siglo binti importante aki ta na bida ainda.”
—Palabra dje buki 1914 na inglés, di Lyn MacDonald, publicá na 1987.
PAKICO e aña 1914 mester interesános? Kizás bo ta bisa, ‘Mi ta interesá den e futuro i no den e pasado.’ Cu problema tal como contaminacion mundial, kibramento di bida di famía, e aumento di crimen, enfermedad mental, i desempleo, e futuro di hende ta parce scur mes. Sin embargo, hopi hende cu a examina e nificacion di 1914, a haya un base pa spera un futuro mihor.
Pa hopi aña E Toren di Vigilancia a splica cu na 1914 humanidad a experimenta loke ta ser yamá “principio di dolor di angustia.” Tal expresion ta forma un parti dje profecía grandi di Jesucristo tocante suceso cu lo yega promé cu e fin dje mal sistema di cosnan humano.—Mateo 24:7, 8.
Awe, un porciento chikito di humanidad por corda ainda suceso dramático di 1914. E generacion di mayor edad por pasa promé cu Dios ta salba e tera for di ruina? Segun profecía bíblica esei lo no sosode. Jesús a priminti: “Ora boso mira tur e cosnan ei, boso sa cu e ta cerca, na porta. En berdad mi ta bisa boso cu e generacion ei lo no pasa di ningun manera te cu tur e cosnan ei sosode.”—Mateo 24:33, 34.
Pa comprende pakico e aña di 1914 tin tanto nificacion histórico, considera e situacion di mundo te meimei di 1914. Promé cu e tempo ei, rey tal como e zar Nicolás di Rusia, keiser Wilhelm di Alemania, i emperador Franz Josef di Austria-Hungría a eherce mashá poder. Cada homber ei por a mobiliza mas cu cuater miyón homber di gera i mándanan na bataya. Pero nan antepasado a firma loke nan a yama un Alianza Santo, proclamando cu Dios a autorizánan pa goberna diferente parti di un solo “nacion cristian” grandi.
Segun Encyclopœdia Britannica, e documento “a afecta di gran manera e rumbo di diplomacia europeo durante siglo XIX. E tabata usá pa opone movimento democrático i favorece loke ta yamá derecho divino di rey. Keiser Wilhelm a skirbi zar Nicolás, “Nos como rey cristian tin un deber santo, cu Cielo a impone riba nos, esta, pa sostene e principio di [derecho divino di rey].” Esei kier men cu di algun manera rey europeo tabata relacioná cu e Reino di Dios? (Compara cu 1 Corintio 4:8.) I kico di religion cu a apoya tal rey? Nan afirmacion di ser cristian tabata legítimo? Contesta pa tal pregunta a sali na cla durante e añanan net despues di 1914.
Di Ripiente, na Augustus
E gobernante inglés, Winston Churchill, a skirbi: “Un trankilidad excepcional a marca e primavera i berano di 1914 den Europa.” Hende generalmente tabata optimista tocante e futuro. Segun Louis Snyder, den su buki na inglés Gera Mundial I: “E mundo di 1914 tabata yen di speranza i promesa.”
Ta cierto cu pa hopi aña tabatin rivalidad intenso entre Alemania i Inglaterra. No obstante, manera historiador G. P. Gooch den su buki na inglés Bao di seis reinado ta splica: “Un conflicto europeo a parce menos probable den 1914 cu den 1911, 1912 of 1913 . . . Relacion entre e dos gobierno tabata mihor cu nan tabata pa hopi aña.” Segun Winston Churchill, un miembro dje gabinete di Inglaterra na 1914: “Alemania a parce di ser cu nos, pa ser na fabor di paz.”
Sin embargo, un nubia pretu a presenta riba e horizonte na Sarajevo ora e prinz heredero dje Imperio di Austria-Hungría tabata asesiná dia 28 di Juni di 1914. Un luna despues, emperador Franz Josef a declara gera contra Serbia anto a manda soldad di dje pa invadi e reino ei. Mientras tanto, den anochi di 3 di Augustus di 1914, bao di ordu di keiser Wilhelm, un ehército alemán grandi a invadi di ripiente e reino di Bélgica i cu forza militar a bai den direccion di Francia. Su mañan Inglaterra a declara gera contra Alemania. En cuanto zar Nicolás, el a duna ordu pa mobilizacion di un ehército ruso grandi pa haci gera contra Alemania i Austria-Hungría. E alianza santo no a stroba rey europeo di hinca e continente den un matamento sangriente mutuo. Pero, e sagudimento grandi tabatin cu bini ainda.
Lo caba promé cu pascu?
E comienzo di gera no a reduci optimismo di pueblo. Hopi hende a kere cu esei por produci un mihor mundo, i multitud grandi a reuni den tur Europa pa expresa nan apoyo pe. Segun A. J. P. Taylor den su buki na inglés E lucha pa domina Europa—1848–1918, “Ningun hende na 1914 a tuma e peliger di gera na serio solamente na un plano puramente militar. . . . Ningun hende a spera un catástrofe social.” Mas bien, hopi hende a pronostica su cabamento den poco luna.
No obstante, hopi tempo promé cu europeo por a celebra nan pascu di 1914, un trancamento sangriente a desaroya alolargo di trinchera cu a extende pa mas cu 700 kilometer for di Suiza den zuid te na e costa di Bélgica den nort. Esei a wordu yamá frente occidental, i autor alemán Herbert Sulzbach a mencioná esei den un anotacion cu el a haci den su diario skirbí riba e último dia di 1914. E anotacion ta bisa: “E gera terrible aki ta persisti, i aunque na principio hende por a kere cu lo e caba den poco siman, awor su fin no ta na bista.” Mientras tanto, den otro parti di Europa, bataya sangriente tabata bringá entre soldad di Rusia, Alemania, Austria-Hungría, i Serbia. Pronto e conflicto a extende pafó di Europa, i bataya tabata bringá riba lamá i den Africa, e Medio Oriente, i isla di Pacífico.
Cuater aña despues, Europa tabata desolá. Tanto Alemania, Rusia, como Austria-Hungría a perde entre un te dos miyón di soldad. Rusia asta a perde su reino den e revolucion bolsheviki di 1917. Ki un golpi pa rey europeo i nan apoyador religioso! Historiador moderno ta expresa sorpresa ainda. Den su buki na inglés Decadencia dje reynan, Gordon Brook-Shepherd ta puntra: “Con tabata posibel pa gobernante dedicá ne conserbacion di gobernacion di rey, e mayoría di locual tabata famía di otro of casá cu otro, a enbolbénan den un conflicto sangriente ruman contra ruman locual a elimina varios di nan i a debilita esnan sobrebibiente?”
E república di Francia també a perde mas cu un miyón soldad, i e imperio británico, kende su reinado tabata debilitá caba hopi tempo promé cu e gera, a perde mas cu 900.000. Na total, mas cu 9 miyón soldad a muri, i 21 miyón mas tabata heridá. The World Book Encyclopedia ta bisa tocante mortonan no militar: “Ningun hende sa cuanto hende civil a muri di maleza, hamber, i di otro causa cu e gera a provoca. Algun historiador ta kere cu tanto hende civil como soldad a muri.” E epidemia di grip spañol di 1918 a mata 21.000.000 hende mas rond di mundo.
Cambio Radical
E mundo nunca a keda mescos despues dje Gera Grandi, locual nan a yamé ne tempo ei. Siendo cu tanto religion di cristiandad a participa den dje cu smak, hopi sobrebibiente desilusioná a bira lomba pa religion i a favorece ateísmo. Otronan a cuminza sigi tras di riqueza material i placer. Segun profesor Modris Eksteins den su buki na inglés Ceremonia di primavera, den añanan binti “a presenciá un aumento di hedonismo i narcisismo notable.”
Profesor Eksteins a splica: “E gera a ataca norma di moralidad.” Lider religioso, militar, i político a siña hende na tur dos banda cu matamento en masa tabata moralmente bon. Eksteins ta admiti: “Esei tabata simplemente e atake di mas baho riba un ordu moral cu a pretende di nace for di ley hudío i cristian.” El a agrega, “Ne frente occidental cas di prostitucion pronto a bira común den campamento militar . . . Tanto homber como muher na cas a entrega na inmoralidad també. Prostitucion a aumenta notablemente.”
Realmente, 1914 a cambia hopi cos. E no a produci un mundo mihor, i e gera no a resulta di ser e “gera cu a pone fin na tur gera,” manera hopi hende a spera. En bez di esei, historiadora Barbara Tuchman a bisa: “Ilusion i entusiasmo cu tabata posibel te na 1914 a baha poco poco den lamá di profundo desilusion.”
No obstante, pa algun cu a presenciá e tragedia di 1914, suceso dje aña ei no tabata un sorpresa. Realmente, promé cu e gera a cuminza, nan tabata spera un “tempo terribel di dificultad.” Ken nan tabata ? I kico nan tabata sa cu otro hende no tabata sa?
[Kuadro na página 5]
Optimismo Británico na 1914
“Pa casi un siglo ningun enemigo a presenta den lamá rond di nos isla. . . . Tabata asta difícil pa imagina e posibilidad di un peliger pa nos tera trankilu. . . . Londres nunca a parce mas alegre ni mas próspero. Nunca tabatin tanto cos cu a bale la pena pa haci, mira, of tende. Hende ni bieu ni hoven tabatin cualkier sospecho di cu loke nan a presenciá, durante e temporada incomparable di 1914, tabata realmente e fin di un era.”—Promé cu lampi a paga, na inglés, di Geoffrey Marcus.