Nos Mester Recordá e Pasado?
“ACASO e hudiunan por lubidá e Holocausto?” Virgil Elizondo, presidente dje Centro Cultural Mexicano Mericano na San Antonio, Texas, a lansa e pregunta aki. Esaki ta haci nos corda cu e atrocidadnan cu hende a mira sosodé den e siglo aki por keda grabá den e memoria di hende en general di tal manera cu e no por ser kitá. Mester incluí tambe e genocidio dje armenionan (1915-23) i e masacre dje cambodianonan (1975-79) entre e atrocidadnan dje siglo 20 aki. Anto asina mes e lista ta leu di ta completo.
Den un intento pa promové un reconciliacion entre víctimanan i nan tormentador, lidernan religioso i político a yega di pidi hende na vários ocasion pa nan lubidá e atrocidadnan cu nan a sufri. Por ehempel, esaki a sosodé na Aténas, Grecia, na 403 P.E.C. E stad ei a caba di presenciá e fin dje dictadura opresivo dje Trinta Tiranonan, un oligarkia cu a eliminá, asta físicamente, casi tur su adversarionan. E gobernantenan nobo a busca manera pa reestablecé e armonia civil dor di decretá amnistia (di un palabra griego cu ta nificá “olvido” of “ser lubidadó”) pa esnan cu a apoyá e tirania anterior.
Ta Posibel pa Lubidá via Decreto?
Kisas ta relativamente fácil pa saca un decreto pa purba kita e recuerdo di atrocidadnan cometí contra hende inocente. Gobernantenan por dicidí di haci esaki pa motibu di bentahanan político, manera a sosodé na Grecia di antigwedad, i den vários pais europeo na fin di Guera Mundial II. Por ehempel na 1946, na Italia, un decreto a declará amnistia na mas cu 200.000 ciudadano “culpabel di a participá, na un grado mas of ménos relevante, den e malechonan dje régimen facista,” segun e korant La Repubblica.
Sin embargo, e decisionnan dje gobiernu of institucionnan político ta un cos; e sintimentu di miembronan individual di un comunidad ta completamente un otro cos. Ta imposibel pa, via un decreto, forsa ciudadanonan individual—kisas e víctimanan indefenso di conflicto i masacrenan brutal of otro salbahismo—lubidá sufrimentunan di pasado.
Den e gueranan dje siglo aki so, mas cu shen miyon hende a muri, hopi di nan despues di a sufri dolor indescriptibel. Si nos mester agregá tur esnan cu a ser matá den tempu di pas den masacrenan, e atrocidadnan lo bira incontabel. Hopi hende ta haci masha esfuerso pa haci sigur cu hende no ta lubidá ningun di esakinan.
Esnan Cu Lo Tin Gana di Kita e Recuerdonan
Hopi bes esnan cu ta urgi víctimanan di atrocidadnan of nan desendientenan pa pordoná i lubidá ta declará cu recordá e pasado solamente ta fomentá division, foral si e cosnan a sosodé décadanan pasá. Nan ta bisa cu lubidá ta unificá, miéntras cu recordá no por remediá e pasado tog, maske con trágico e sufrimentunan tabata.
Pero den nan intento di pone hende lubidá, algun a yega te n’e punto di nenga e realidad dje crímennan di mas horendo cometí contra humanidad. Apoyá dor di historiadónan revisionista cu a nombra nan mes como tal, algun ta pretendé, por ehempel, cu nunca tabatin un Holocausto.a Asta nan a organisá recoridonan na camponan di exterminacion di pasado, manera Auschwitz of Treblinka, i a bisa e bishitantenan cu nunca e kambernan di gas a existí n’e lugánan ei—anto nan a haci esaki apesar di tur e testigonan ocular i e monton di evidencia i documentacion.
Con por ta cu ideanan revisionista falsu asina a cai den bon tera den cierto círculonan? Dor cu algun hende ta preferá di lubidá nan mes responsabilidad i esun di nan mes pueblo. Di con? Pa motibu di nacionalismo, nan mes ideologia of sintimentunan manera antisemitismo. Segun e revisionistanan, una bes hende lubidá e atrocidadnan, e responsabilidad ta disparcé. Pero hopi hende ta bringa fuertemente contra e revisionistanan iresponsabel aki. Un historiadó frances a yama nan “asesino di recuerdonan.”
Nan No Ta Lubidá
Ta obvio cu ta masha difícil pa esnan cu a perde nan sernan kerí den guera of atrocidadnan, lubidá nan. Sin embargo, mayoria di esnan cu kier recordá masacre i genocidionan ta haci esei cu e speransa cu e lesnan cu hende por saca di nan propio sufrimentu i esun di nan sernan kerí, lo ta útil pa evitá cu un brutalidad asina lo por ripití atrobe.
P’esei, gobiernu di Alemania a dicidí di conmemorá e aniversario dje descubrimentu dje horornan cu e nazinan a cometé den e campo di concentracion di Auschwitz. Segun e presidente di Alemania, e intencion ta pa “recordá sirbi como un spiertamentu pa futuro generacionnan.”
Riba e di 50 aniversario dje fin di Guera Mundial II, Papa Juan Pablo II tambe a sigurá: “E recuerdonan dje Guera no mag disparcé cu pasamentu di tempu; mas bien nan mester bira un les severo pa nos generacion i pa esnan binidero.” Pero mester bisa sí cu Iglesia Católico no ta semper consistente ora di recordá e atrocidadnan i e víctimanan dje tempu ei.
Pa logra cu generacionnan nobo tambe ta saca un les i un spiertamentu for dje genocidionan dje siglo aki i di esnan anterior, a establecé vários museo, manera e Holocaust Memorial Museum na Washington, D.C., i e Beit Hashoah Museum of Tolerance na Los Angeles. Pa e mésun motibu ei, a producí documental i otro películanan conmovedor basá riba e tópico aki. Tur esaki ta un intento pa prevení humanidad di lubidá con hende a sufri na man di otro hende.
Pakico Recordá?
E filósofo hispanoamericano, George Santayana a skirbi: “Esnan cu no por corda e pasado ta condená na ripitié.” Lamentablemente, ta parce cu den transcurso dje milenionan, hende a lubidá su mes pasado mashá lihé, condenando su mes asina na cometé e mésun erornan amargo bes tras bes.
E seri largu i horibel di matansanan en masa cu hende a cometé, ta mustra claramente cu dominacion di hende riba otro ta un fracaso total. Pakico esei tabata asina? Pa motibu cu hende a ripití constantemente e mésun eror básico: nan a rechasá Dios i su leynan. (Génesis 3:1-6; Eclesiástes 8:9) I awe, manera Bijbel a profetisá, un “generacion trocí” ta cometiendo e mésun eror i ta cosechando e mésun consecuencianan.—Filipensenan 2:15; Salmo 92:7; 2 Timoteo 3:1-5, 13.
Ya cu nos a hinca e Creador, Jehova, den nos consideracion, laga nos wak kico ta su punto di bista. Kico e ta lubidá i kico e ta corda? Nos por lubidá e atrocidadnan doloroso cometí dor di hende? “E maldad dje malbadonan [lo] yega na un fin”?—Salmo 7:9.
[Nota]
a Pa informacion riba e falsedad dje argumentonan dje historiadónan revisionista, por fabor, mira e artículo “E Holocausto: Sí, El A Sosodé di Berdad!,” publicá den e ¡Despertad! di 8 di april 1989, página 4-8.
[Komentario/Plachinan na página 7]
“Esnan cu no por corda e pasado ta condená na ripitié.”—George Santayana
Crematorio i fornu n’e campo di concentracion di Auschwitz
[Rekonosementu]
Museo Oświęcim