Kenya Su Rinóceronan Huérfano
DJE CORESPONSAL DI SPIERTA! NA KENYA
KICO ta pasa den selva ora yu di un animal hañ’é separá di su mayornan? Muy probablemente roofdier lo mat’é. Pa evitá esei, rangernan, protectornan di animal salbahe na Kenya, ta rescatá yunan di animal asina i ta hiba nan na un weeshuis di animal. Un di esnan mihó conocí ta esun bou dje maneho di Daphne Sheldrick na e Parke Nacional di Nairobi. Den e último décadanan, Sheldrick a cria hopi animal, manera búfalo, antilop, civetkat, wrattenzwijn, mongoeste, olefante i rinócero, i despues a hiba nan bek pa selva.
Aña pasá e tabatin dos yu di rinócero pretu bou di su cuido, Magnette i Magnum. Magnette ta yu di Edit, dje Parke di Nairobi; Edit ta na bida ainda. Meimei di februari 1997 nan a trece e yu n’e weeshuis, ya cu, di un manera of otro, el a separá for di su mama. Ora por fin e rangernan a localisá Magnette su mama, cincu dia a pasa. Pa e ora ei, e chens cu e mama lo aceptá e yu bek ta masha chikitu, debí n’e largura dje separacion i e holó di hende n’e animal.
Magnum a nace dia 30 di januari 1997, i ta yu di un rinócero cu tabata yama Scud. Scud no por a usa su pata drechi dilanti mas, casi sigur dor cu el a trapa den un buracu coriendo na tur velocidad. Aunke a haci hopi esfuerso pa cura e herida, su wesunan a coge infeccion, i nan mester a mata Scud tres siman despues cu el a duna lus na Magnum.
Criando Rinócero
Yu di rinócero ta ansioso pa haci loke bo kier i ta fácil pa manehá, pero cria nan no ta algu cu bo por haci patras den curá. Cada cuater ora, durante dia, nan ta bebe un lechi cremoso for di un botter tamaño super-grandi. Tambe nan ta come mata di mondi. Ora nan nace, e yu di rinócero ta midi un 40 centimeter so den haltura i ta pisa entre 30 pa 40 kilo. Pero nan ta aumentá di peso di un manera asombroso: un kilo pa dia! Ora e ta adulto, un rinócero ta pisa mas cu un ton.
Tur dia e rangernan ta compañá Magnette cu Magnum riba caminatanan largu dor dje parke. E caminatanan aki no ta djis pa ehercicio; nan ta sirbi un propósito importante: integrá e rinóceronan den e selva. Laga nos wak con esaki ta bai.
Rinócero no tin masha bon bista, pero nan tin un olfato hopi bon i un memoria fenomenal. P’esei, rinócero ta siña conocé otro via holó. Rinócero ta marca e límitenan di su teritorio dor di laga monton di mest atras i dor di spuit orina na matanan.
Den circunstancianan normal, un yu ta ser protehá pa su mama. E rastronan di holó cu e ta traha ta mescla cu esun di su mama te ora e siguiente yu bini. Pa e ora ei e yu ta completamente integrá den e comunidad di rinócero caba i a ser aceptá. Pero pa Magnette i Magnum, cu ta nobo pa e otro rinóceronan, e situacion ta diferente. Nan mester agregá nan sushi na esnan dje rinóceronan cu ta biba den e área, promé cu contacto físico tuma lugá. Pues, durante nan caminatanan largu di tur dia, e rinóceronan huérfano ta duna nan contribucion na e monton di mest cu t’ei caba den mondi. Asina e otro rinóceronan ta descubrí nan holó, ta investigá nan i finalmente ta aceptá nan den e poblacion local di rinócero. P’esei, e proceso di manda rinóceronan criá dor di hende bek den selva, ta unu complicá i por tuma vários aña.
Ki Futuro Tin pa e Huérfanonan?
Segun e Fondo Mundial pa Naturalesa (WWF), na 1970 tabatin rond di 65.000 rinócero pretu na Africa. Actualmente tin ménos cu 2.500. Yagdónan ilegal a pone cu e cantidad a baha drásticamente asina, dor cu nan ta mata e rinóceronan pa nan cueru i nan cachu. Riba mercado pretu, e cachu di rinócero ta bal mas cu su peso na oro. Di con e ta asina balioso?
Pa cuminsá, den algun pais den Lehano Oriente, hopi hende ta kere cu e cachu mulá na puiru por baha keintura. Testnan kímico ta mustra cu por tin un berdad den esaki, pero solamente si beb’é na cantidadnan muchu mas haltu di loke tin den remedinan actual. Naturalmente, tin hopi otro remedi cu ta baha keintura.
Tambe nan ta busca e cachu di rinócero pa motibunan cultural. Den un pais na Medio Oriente, e puñal curvá ta un símbolo di hombresa hopi ambicioná. Un puñal cu un cabu trahá di cachu di rinócero ta ser balorá asina tantu cu hende ta dispuesto pa paga $580 pa un cabu nobo i $1.200 pa un cabu antik.
Pa motibu dje yagmentu ilegal, Kenya a perde mas cu 95 porciento di su rinóceronan den ménos cu 20 aña. Pa cuminsamentu di añanan ’90, e cantidad di 20.000 a baha te na apénas 400. Desde e tempu ei, debí na medidanan di proteccion intenso, e poblacion di rinócero a aumentá te na rond di 450. Awor Kenya ta un dje único tres paisnan africano unda poblacionnan di rinócero pretu ta sea stabil of ta aumentá. Pues, e futuro di Magnette i Magnum ta mustra bon, i nan rangernan ta spera cu finalmente nan lo djoin e comunidad di rinócero i biba largu den felicidad.
[Plachi na página 12]
Magnum (robes) i Magnette na edad di cuater luna