Un Siglo i Mei di Metro
DJE CORESPONSAL DI SPIERTA! NA HUNGRIA
E COBADORNAN di tunel a keda pasmá. Nan no por a kere loke nan a topa cuné. E aña tabata 1912. Te den hundu, bou dje cayanan di New York City, miéntras nan tabata cobando un extension dje metro nobo, nan a dal den un cuarto scondí grandi. E kamber tabata mueblá maraviyosamente—mescos cu un palacio! N’e murayanan na banda tabatin spiel, shandilié i pinturanan riba muraya. Wallpanel, garnando pa motibu di edad, ainda tabata dorna e murayanan. Meimei dje kamber tabatin un fontein decorativo, cu for di hopi tempu caba a stop di manda awa.
E kamber a hiba na un tunel. P’e asombro dje trahadornan, tabatin un wagon di metro cu ta carga 22 pasahero, decorá cu bon gustu, riba su railnan. Acaso tabatin un otro metro bou di New York promé cu esun cu nan tabata cobando? Ta ken lo por a traha e lugá aki?
Tunel i Spoorbannan Subteráneo
Pa miles di aña hende a usa camindanan subteráneo pa minanan, suministro di awa i hazañanan militar. Sin embargo, transporte mecanisá subteráneo di pasahero a bin na existencia hopi mas recientemente. Na cuminsamentu di siglo 19, careteranan principal na Londen, Inglatera, tabata congestioná cu tur tipo di vehículo contemporáneo cu bo por a imaginá, pa no papia mes di tráfico di peaton. Miles di hende tabata crusa Riu Thames tur dia, sea cu feri of via e London Bridge. Tabatin biaha cu e tráfico tabata move asina poco-poco cu comerciantenan no por a haci mas cu para wak con e productonan di cunucu cu nan tabata tratando di hiba marshe a marchitá den solo.
Marc Isambard Brunel, un ingeniero frances bibá na Inglatera, tabatin un idea cu finalmente lo a yuda aliviá algun dje problemanan di transportacion na Londen. Un biaha Brunel a observá un boro (un sorto di molusco) cobando dor un pida palu duru di eik. El a ripará cu solamente e cabes dje molusco chikitu aki tabata protehá dor di un casca. E boro tabata usa e randnan zik-zak di su casca pa bora dor dje palu. Segun cu e tabata bai dilanti, e tabata laga un capa protectivo suave di kalki atras den su tunel. Aplicando e principio aki, Brunel a patentá un escudo grandi di heru bashá, pa coba tunel, cu mester a ser pushá padilanti dor di tera mediante djèk. Segun cu trahadornan tabata saca tera for di paden dje escudo, e escudo tabata sirbi pa prevení un colapso. Segun cu e escudo tabata sigui bai, otro trahadornan tabata pega bloki n’e banda paden dje tunel nobo pa sosten’é.
Usando su escudo, Brunel a completá exitosamente e promé tunel na mundu cu ta pasa bou di awa dor di tera suave, bou di Thames, na 1843. Haciendo esei, el a demostrá cu construccion di tunel ta posibel i el a prepará e caminda pa e desaroyo di metronan moderno. Na 1863, e promé metro di mundu a habri entre paradanan di trein principal na Londen, i na 1865, Brunel su tunel a ser cumprá pa expandé e sistema. E tunel ei ainda ta forma parti dje Subteráneo di Londen.
Miedunan—Imaginá i Hustificá
Semper transporte subteráneo tabatin opositor. Den siglo 19 hopi hende, keriendo cu un caminda den curason dje tera tabatin un fiernu di candela, tabatin miedu di bai bou tera. Ademas, hopi hende a asociá tunelnan scur i húmedo cu malesanan contagioso i aire venenoso.
Di otro un banda, esnan cu ta haci planeamentu urbano a bira apasioná den nan deseo pa haci algu tocante e camindanan congestioná den stad. Metronan a bira un tópico principal di debate político. Tabatin motibu pa preocupá tocante e calidad di aire den metro. A purba diferente sistema di ventilacion, pero no tur tabata exitoso. Algun sistema di ventilacion a haci uso dje movementu di aire cu treinnan a producí; otronan tabatin, cada tantu distancia, tubunan vertical pa aire circulá, cu tapa di bara di heru na haltura di caya, fannan potente of sistemanan cu a combiná vários método. Pa contrarestá e barera sicológico di drenta tunelnan scur bou tera, a pone lusnan di gas den e stacionnan. Esei ta e historia tras di con e metro lubidá di New York cu e trahadornan a contra cuné na 1912 a bin na existencia.
E Promé Metro di New York
N’e otro banda di Océano Atlántico, for di Londen, un otro inventor talentoso, Alfred Ely Beach, a kibra cabes riba e situacion di tráfico mes pertá den New York. Como redactor dje revista Scientific American, Beach tabata un promotor di solucionnan moderno pa problemanan bieu, manera cayanan congestioná. Na 1849 el a sugerí un plan radical: “Pasa Broadway,” un dje cayanan mas congestioná, “bou di tera, cu habrínan i trapinan na cada skina. Mester traha e tunel subteráneo aki cu dobel rail, cu un caminda pa peaton na cada banda.”
Durante e siguiente dos décadanan, otro personanan cu a desaroyá medionan di transporte tambe a bin cu proposicionnan pa tránsito rápido pa New York. Finalmente tur esakinan a ser rechasá. E político corupto i poderoso, Boss Tweed, no tabata kier ningun competencia pa e companianan di transporte cu ta move riba tera, e fuente di hopi di su ingresonan ilegal. Pero e ingenioso Sr. Beach, kende nunca a bandoná su idea, a proba di ta mas sabí cu e bochinchero di Boss.
Beach a obtené un derecho legal pa construí un par di tunel pegá cu otro, muchu chikitu pa transportá pasahero, bou di Broadway. Esakinan mester a sirbi “pa manda carta, pakete i mercancia” p’e oficina principal di postkantoor. Despues el a solicitá pa un enmienda pa permitié construí solamente un tunel grandi, supuestamente pa economisá. Di un of otro manera ningun hende a cai ariba cu e tabata usando un triki, i a aprobá e enmienda. Beach a cuminsá unbes cu su proyecto, pero fuera di bista. El a coba for dje bodega di un tienda di paña, sacando e tera anochi cu wagonnan cu wielnan cubrí pa no haci ruido. Den solamente 58 anochi, e tunel di 95 meter tabata cla.
Un “Cabuya di Aire”
Beach tabata masha conciente dje contaminacion sofocante den e metronan di Londen, un consecuencia dje motornan di stoom cu a usa carbon. El a manda su wagon padilanti cu un “cabuya di aire”—e presion di un fan gigantesco trahá den un cobá na un punta dje tunel. E aire tabata pusha e wagon suavemente na un velocidad di 10 kilometer pa ora, aunke e por a bai dies biaha mas duru. Ora e wagon a yega n’e otro fin dje liña, tabata pone e fan den reverse pa chupa e wagon bek! Pa superá e vacilacion cu ainda hende tabatin pa risca bai bou tera, Beach a haci sigur cu e sala di espera spacioso tabata abundantemente iluminá cu lampinan di zirkoon, un di esnan mas cla i briyante disponibel den e tempu ei. Anto el a muebl’é extravagantemente cu stulnan masha luhoso, estatuanan, bentananan falsu cu cortina, i asta un vleugelpiano i un acuario cu goudvis! E liña chikitu a habri pa un público cu no tabata sospechá nada na februari 1870 i a bira unbes un éxito rotundo. Den un aña, 400.000 hende a bishitá e metro.
Boss Tweed tabata furioso! El a cuminsá usa maniobra político i a persuadí e gobernador pa aprobá un plan opuesto pa un trein cu ta core den haltu cu lo a costa 16 biaha mas tantu cu e sistema subteráneo di aire cu Beach a proponé. Djis despues di esei, Tweed a ser hibá corte, locual a hiba na su encarcelamentu pa bida largu. Pero un pánico den e mercado di balor na 1873 a kita e atencion di inversionistanan i funcionarionan leu di metronan, i finalmente Beach a cera e tunel. Asina el a keda den olvido te cu nan a descubrié pa casualidad na 1912, mas cu shete aña despues cu e metro actual di New York a habri na 1904. Un parti di Beach su tunel original a bira despues parti di e actual Stacion City Hall, den curason di Manhattan.
E Spoorban Subteráneo di Milenio
Poco mas cu un siglo pasá, tur hende na Hungria tabata den anticipacion. Na 1896, Hungria mester a celebrá e di 1.000 aniversario cu el ser fundá. Pa fin di siglo 19, Budapest, capital dje pais, lo tabata entre e stadnan di mas grandi na Europa. Su cayanan tabata demasiado yen caba. A proponé pa construí un trein eléctrico cu ta core riba tera pa e celebracion dje milenio, pa aliviá e tráfico congestioná. Pero esei no tabata e idea cu e autoridadnan municipal tabata busca, anto nan a rechasá e proposicion. Miéntras tantu, e Subteráneo di Londen a excitá e imaginacion di planeadornan di sistemanan di transporte den otro paisnan. Un dje expertonan ei na Hungria, Sr. Mór Balázs, a trece e idea padilanti pa bin cu un metro eléctrico. Esaki a ser aprobá, i construccion a cuminsá na augustus 1894.
E metro a ser construí usando e método di coba-i-tapa—a coba careteranan existente, i a pone railnan bou di nivel di caya. Despues a pone un dak plat over dje trinchera, i caba a pone e caretera bek. Dia 2 di mei, 1896, a inaugurá e metro di 3,7 kilometer. Core den su wagonnan individual cu tabata move riba electricidad tabata un gran adelanto compará cu e huma di sulfur cu e pasaheronan dje promé Subteráneo di Londen mester a soportá! Algun dia despues cu el a habri, Rey Franz Joseph I a duna e sistema nobo un bishita i a aprobá pa yam’é na su nomber. Sin embargo, durante e temporada di tempestad político cu a sigui, e nomber dje metro a ser cambiá pa Spoorban Subteráneo di Milenio. E tabata e promé metro dje continente europeo. Pronto, otronan a sigui. Na 1900 e Metro di Paris a bai den operacion, i Berlin su metro a cuminsá funcioná na 1902.
E Spoorban Subteráneo Despues di 100 Aña
Na 1996, pa Hungria su di 1.100 aniversario, e spoorban subteráneo a ser restorá na su beyesa i estilo original. Mosaiconan masha chikitu blancu cu randnan decorativo color corá kimá ta embeyecé e murayanan di e stacion. Nomber dje stacionnan ta resaltá—skirbí cu mosaico na muraya. E pilarnan di heru a ser reconstruí i pintá berde pa lanta e ambiente di siglo pasá. E stacion central di Budapest tin den dje un museo di spoorban, caminda bo por mira un dje wagonnan original di metro—mas cu 100 aña bieu! Tin tambe exhibicionnan cu ta relacioná cu e construccion dje Spoorban Subteráneo di Milenio como tambe e Metro di Budapest mas moderno.
Ora di bishitá e museo, Testigonan di Jehova di Hungria sin por yuda tin cu corda cu no hopi tempu pasá e spoorban subteráneo tabatin henteramente un otro funcion pa cristiannan bibando aki. Durante henter e tempu cu nan obra tabata prohibí na Hungria, Testigonan discretamente a usa e stacionnan dje famoso spoorban aki pa papia cu otronan tocante e Reino di Dios. Desde 1989, e Testigonan ta disfrutá di libertad pa predicá na Hungria. Pero ainda bo por haña nan den e Spoorban Subteráneo di Milenio, compartiendo nan creencia cu e Milenio describí den Bijbel—e reinado di 1.000 aña di Cristo—lo bini pronto.
Loke e Promé Metronan A Laga Atras
Awendia metronan ta transportá pasaheronan bou tera den stadnan principal rond mundu. Den algun pais e problemanan di pintamentu di grafiti i crímen a ser agregá n’e problemanan bieu di ruido i contaminacion di aire. Pero hopi sistema ta reflehá e idealnan atractivo, práctico i di bunitesa dje promé diseñadornan di metro. E deseo pa expandé i mehorá tránsito en masa ta keda fuerte. Recientemente metronan a ser completá of ta bou di construccion den stadnan manera Bangkok, Medellín, Seúl, Shanghai, Taipei i Warshaw. E promé diseñadornan lo keda sorprendí cu tur esaki? Kisas no—un uso amplio asina ta exactamente loke nan a premirá un siglo i mei pasá.
[Plachi na página 23]
1. Un stacion restorá den e Museo Spoorban Subteráneo di Milenio na Budapest
2-4. Un dje wagonnan original dje metro eléctrico dje Spoorban Subteráneo di Milenio di 1896