Say Iglesia tan Estado ed Byzantium

SAY angiletneg na Inkakristiano so malinlinew ya angipabitar ed pandumaan na saray patumbok to tan say mundo na katooan a niyarawi ed Dios. Onia so inkuan nen Jesus ed saray patumbok to: “No taga mundo kayo say mundo aroen to so saray kayarian to. Balet lapud aliwa kayo a taga mundo, noag say pinili ta kayo ed mundo, kanian say mundo busolen to kayo.” (Juan 15:19) Oniay imbaga nen Jesus ed si Pilato, say manangilaman na mapolitikan pakayari ed panaon to: “Say panarian ko et aliwan kabiangan na mundo.”​—Juan 18:36, NW.

Ta pian nasumpal da so responsabilidad da a manpulong “angga ed kasampotan na dalin,” nepeg a paliisan na saray Kristiano so kisuawi ed minumundon kurakurang. (Gawa 1:8) Singa si Jesus, saray inmunan Kristiano so agmibabali ed politika. (Juan 6:15) Makatantanda a saray Kristiano so ag-amem

ben na publikon pakauley odino administratibon inkabetang. Balet saya so nauman ed saginonor.

“Kabiangan na Mundo”

Walay panaon kayari impatey na unor ed saray apostol a mabulbulos ya inuman na saray relihyoson lider iray panmoria ra nipaakar ed siglaotan da ed mundo. Ginapoan dan inlitrato ed kanonotan da so sakey a “panarian” ya aliwa labat a wala ed mundo noagta kabiangan met na satan. Peteg a makaibangat so pangimano tayo ed no panon a nisiglaot so relihyon tan politika ed Empiryo na Byzantine​—say Mamabukig ya Empiryo na Roma, a say kabisera na satan et diad Byzantium (Istanbul natan).

Diad sakey a sosyedad a tradisyon lan say relihyon so walaan na baleg a betang, say Iglesia na Byzantine, a say sentro na satan et diad Byzantium, so amemben na mabiskeg a pakayari. Onia so aminsan ya inkomento na manag-awaran ed iglesia a si Panayotis Christou: “Minoria na saray Byzantine so mangaraldalin ya empiryo ra bilang imahen na Panarian na Dios.” Balet, aglawas mipakna so autoridad na empiryo ed ontan a panmoria. Bilang resulta, say siglaotan na Iglesia tan Estado so magulo no maminsan. Oniay inkuan na The Oxford Dictionary of Byzantium: “Saray obispo ed Constantinople [odino Byzantium] so angipatnag na nanduruman awawey, katekep lay payakot ya iyuunor-unor ed makapanyarin manuley . . . , makagunggonan pikokoopera ed emperador . . . , tan say makpel ya isusumpa ed panlabayan na emperador.”

Say patriarka na Constantinople, say uloen na Mamabukig ya Iglesia, so nagmaliw a sankaimpluensyaan a persona. Sikatoy mangokorona ed emperador, ya iilaloan sirin a magmaliw a matoor a manangidepensa ed Ortodokso. Say patriarka so mayamyaman met, lapud kontrolado to so baleg a kaykayarian na say iglesia. Say pakapanyari to so maslak a manlalapud panguuley to ed dakel a monghe a singa pangiimpluensya to met ed say lego.

Kaslakan et nayarian na patriarka a kontraen so emperador. Nayarian toy mangipaskar na ganggan ya ekalen so sakey a membro na iglesia​—ya usaren to so ngaran na Dios ed panlabayan to​—odino mangusar na arum a paraan a nayarin naekal so emperador.

Diad kalkalnan ikapuy na sibil ya administrasyon ed paway na kabisera, saray obispo so kaslakan a magmamaliw a sankamakapanyarian a totoo ed syudades da, a singa pakapanyari na saray gobernador ed luyag, a tinulongan da pian napili. Pibabalian na saray obispo iray kaso ed korte tan sekular a pamaakaran no bilang ta nalalanor so iglesia​—tan no maminsan et anggan sano agnalalanor. Say sakey a makasengeg et lapud amin a pari tan monghe, so manpapasakop ed saray lokal ya obispo, a manbilang na sinamplon nilibo.

Politika tan Simonya

Unong ya asalambit ed tagey, nagmaliw a say pakauley na saray pastor so nisiglaot a tuloy ed politika. Sakey ni, nakaukolan so baleg a kantidad na kuarta lapud kinarakel na saray klerigo tan saray relihyoson aktibidad da. Saray klerigon walad sankatageyan a posisyon so maluhon nambilay. Legan a nagagamoran na iglesia so pakayari tan kayamanan, say apostolikon kairapan tan inkasanto so naaandi. Walaray pari tan obispo a babayaran day pakaturo ra. Kaslakan la so simonya anggan diad sankatageyan iran rangko na manguuley ya ulop na klerigo. Saray kleron sinuportaan na mayayaman a grupo na maimpluensyan totoo so nanlalaslasan parad saray eklesiastikon pakauley diad imaton na emperador.

Saray panagpasuksok so sakey met a paraan pian naimpluensyaan iray abayag lan lider na relihyon. Sanen impapatey nen Emperatris Zoe (c. 978-1050 K.P.) so asawa to a si Romanus III tan kinaliktan toy miasawa ed say oniibeg ed sikato a si Emperador Michael IV, tampol ya impatawag to si Patriarkan Alexius diad palasyo. Diman et naamtaan na patriarka so nipaakar ed impatey nen Romanus tan say iilaloan a pangidaulo to ed seremonya na kasal. Aliwan mainomay so kipapasen parad si Alexius lapud seselebraan na iglesia ed saman a labi so Biernes Santo. Balet, inawat to so dakel a regalon inter na emperatris tan inmabobon ed kerew to.

Unor-unor ed Emperador

Panapanaon a diad awaran na Empiryo na Byzantine et inusar na emperador so legal a pakapanyari ton manuro no nipaakar ed panamili na patriarka na Constantinople. Legan na saratan a panaon, anggapoy nayarin magmaliw a patriarka odino manbayag ed ontan a posisyon no aglabay na emperador.

Amoria nen Emperador Andronicus II (1260-1332) a kaukolan a salatan iray patriarka a maminsiam. Kaslakan ed ontan iran kaso, say gagala et pian itrono ed inka-patriarka so kandidato a mainomay ya onunor. Unong ed libron The Byzantines, walay sakey a patriarka a nanggawa ni ingen na insulat a sipan ed emperador “a gawaen to so antokaman a kerewen to [na emperador], anggan agmakatunongan, tan agmanggawa na antokaman ya agmakapaliket ed sikato.” Amiduan ginetma na saray emperador ya ipaakseb so panlabayan da diad iglesia panamegley na pangonsagra ed sakey a prinsipe ed maarin pamilya bilang patriarka. Si Emperador Romanus I so angipasen ed anak ton si Theophylact, a 16-años lambengat, ed patriarkan pakauley.

No agmakapaliket so sakey a patriarka, say supremon autoridad so nayarin mamaskar ed sikaton onikban odino mangidirehi ed sakey a konsilyo pian naekal ed posisyon to. Onia so inkomento na libron Byzantium: “Ondarakel lan ondarakel so atagtagey iran autoridad diad ikukurang na awaran na Byzantine tan anggan say direktan impluensya na Emperador so [walaay] mabiskeg a betang ed panamili na saray obispo.”

Say emperador, a walad dikingan to so patriarka, so mangidadaulo met ed saray konsilyo ed simbaan. Igigiya to so pandedebati, manitibukel na saray artikulo ed pananisia, tan mikakatunongan ed saray obispo ontan met ed saray erehes, a sikaray unor a kasingbatan to​—nipaakar ed ipapatey diad istaka. Say emperador met so mamepekder tan mangipapakurang ed saray regulasyon ya inawat ed konsilyo. Inakusaan to iramay onsusumpa ed sikato ya ag-ira lambengat nankasalanan sumpad atagey a pakauley noagta nagmaliw met ira a kabusol na iglesia tan Dios. “Anggapo so nepeg a gawaen diad loob na Iglesia a kontra ed panlabayan tan ed saray ganggan na Emperador,” so kuan na sakey a patriarka nen komanem a siglo. Saray obispon walad korte​—magalang tan matulok a lalaki, a mainomay a naimpluensyaan na saray mataktikan pikekerew na pabor tan masilib a pipapaknaan​—so kaslakan ya agla namprotesta ed atagtagey nen sikara.

Singa bilang, sanen ag-inabobonan nen Patriarkan Ignatius (c. 799-878 K.P.) so pankomunion na Hepen Ministro a si Bardas, say ministro so binmales. Impilanor nen Bardas si Ignatius ed say iyaakusan pankokomplot tan panagliput. Say patriarka so inaresto tan pinatakyas. Bilang kasalat to, nanggunaetan na ministro so pakapili nen Photius, sakey ya ordinaryon too a diad loob na anemiran agew et nagmaliw lan tampol a sankatagyan ed amin ya eklesiastikon grupo tan diad kaunoran et nagmaliw a patriarka. Kasin kualipikado si Photius parad satan a maespiritual a posisyon? Sikato so adeskribe bilang sakey a toon “alabas a maambisyon, pirmin mapasirayew, tan agnatalo ed inkasilib nipaakar ed politika.”

Doktrina ya Inkana ed Politika

Saray suppiatan ed ortodokso tan inka-erehes a mabetbet ya anakbong ed mapolitikan isusumpa, tan saray mapolitikan sengegan imbes a say pilalek a nipakabat iray balon doktrina so angimpluensya ed dakel ya emperador. Diad kaslakan a panangibaga, pinansiansia na emperador so kanepegan to a mangipaakseb na doktrina tan mangiganggan ed iglesia ya ontulok ed panlabayan to.

Alimbawa, nanggunaetan nen Emperador Heraclius (575-641 K.P.) a solbaren so agpanpapaknaan nipaakar ed inkapersona nen Kristo a sengegay inkaapag na naksawan tan makapuy lan empiryo to. Diad panasali ton mikompromiso, imparungtal to so sakey a balon doktrina a tinawag a Monothelitism.a Insan, pian naseguro so katooran na saray walad mamaabalaten a luyag na empiryo to, amili si Heraclius na balon patriarka ed Alexandria, si Cyrus na Phasis, ya angaproba ed doktrinan sinuportaan na emperador. Aglambengat pinagmaliw na emperador si Cyrus a patriarka noagta bilang pangulon mahistrado met ed Ehipto, a walaan na pakauley ed saray manuley diman. Lapud desdes na aganon panamasegsegang, agamoran nen Cyrus so suporta na maslak ed iglesia na Ehipto.

Ampait a Nansumpalan

Panon a sarayan agawgawa so mangisisindag ed balikas tan espiritu na pikakasi nen Jesus ya inkuanton saray patumbok to so magmaliw ya “agkabiangan na mundo”?​—Juan 17:14-16, NW.

Saray papangulo a mankuan a Kristiano diad panaon na Byzantine tan ed saginonor so nanani na ampait iran nansumpalan lapud pibabali ra ed saray mapolitika tan militaryan pakurang na mundo. Antoy ipapaamta ed sika na sayan antikey ya impangonsidera ed awaran? Kasin agamoran na saray lider na Iglesia na Byzantine so pabor na Dios tan si Jesu-Kristo?​—Santiago 4:4.

Say tuan Inkakristiano so ag-akinabang ed saratan a maambisyon a relihyoson lider tan saray politikon kabit da. Sayan agmasanton pansasamok na relihyon tan politika so angiter na makapuy ya impresyon ed puron relihyon ya imbangat nen Jesus. Makaaral tayo komon ed awaran tan mansiansian ‘agkabiangan na mundo.’

[Paimano ed Leksab]

[Kahon/Litrato ed pahina 10]

“SINGA SAKEY A DIOS A MANAAKAR-AKAR ED TAWEN”

Amin ya agawgawa ed panaon nen Patriarkan Michael Cerularius (c. 1000-1059) so kaslakan la ed say betang a nagawaan na ulo na iglesia diad saray kurang na Estado tan ed saray nalalanor ya ambisyon da. Kayari ton adampot so inka-patriarka, pinirawat nen Cerularius so mas atagey. Sikatoy adeskribe bilang mapasirayew, mapalakbat, tan anawet​—ya “ompapatnag ed walna to a singa sakey a dios a manaakar-akar ed tawen.”

Lapud pilalek ton nipaatagey so inkasikato, inyalibansa nen Cerularius so agpipapakna ed say papa na Roma nen 1054, tan pinilit to so emperador ya abobonan so kaapag-apag. Lapud aliketan si Cerularius ed sayan intalona, sikatoy nanggaway paraan pian nitrono si Michael VI tan tinulongan ton napabiskeg so pakayari to. Kayari na sakey taon, pinaskar nen Cerularius itan ya emperador ya onikban tan introno to si Isaac Comnenus (c. 1005-1061).

Linmoor so siblangan ed baetan na patriarka tan empiryo. Si Cerularius​—a sinuportaan na publiko​—so amagyaw, mapeget a kinmerew, tan angagamil na karawalan. Onia so inkuan na sakey a manag-awaran a kapanaonan to: “Mapalaway tan mabanday ton impasakbay so kabagbag na Emperador, a kuanto, ‘Ipaatagey ta ka, sika a mureng; ingen deralen ta ka.’” Balet, sikato so impaaresto, impaipisok, tan impaibantak nen Isaac Comnenus ed Imbros.

Ipapanengneng na sarayan alimbawa no panon kagrabe so gulon papawalaen na patriarka na Constantinople tan ed inkakpel to a kontraen so emperador. Mabetbet a kaukolan na emperador a pidenengan so ontan a totoo, a sikaray marunong a politiko, a nayarian dan labanan so emperador tan say armada.

[Mapa/Litrato ed pahina 9]

(Parad aktual a format, nengnengen so publikasyon)

Malaknab a Nasasakopan na Empiryo na Byzantine

Ravenna

Roma

MACEDONIA

Constantinople

Black Sea

Nicaea

Efeso

Antioquia

Jerusalem

Alexandria

Dayat na Mediteraneo

[Credit Line]

Mapa: Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.

[Saray litrato ed pahina 10, 11]

Comnenus

Romanus III (nikawigi)

Michael IV

Emperatris Zoe

Romanus I (nikawigi)

[Credit Lines]

Comnenus, Romanus III, tan si Michael IV: Courtesy Classical Numismatic Group, Inc.; Emperatris Zoe: Hagia Sophia; Romanus I: Photo courtesy Harlan J. Berk, Ltd.

[Litrato ed pahina 12]

Photius

[Litrato ed pahina 12]

Si Heraclius tan say anak to

[Credit Lines]

Si Heraclius tan say anak to: Photo courtesy Harlan J. Berk, Ltd.; amin a desinyo a wala’d gilig na pahina 8-12: Nanlapud libron L’Art Byzantin III Ravenne Et Pompose