Sioparay Macabeo?
PARAD dakel, say peryodo na saray Macabeo et singa sakey a black box a niyamot ed baetay inkakompleto na sankaunoran iran libro na Hebreon Kasulatan tan say isabi nen Jesu-Kristo. Eksakto a singa saray pihon detalye so ompatnag sano aaralen so black box na eroplano kayari na impankras, walay nagamoran ya aralem a pakatalos diad maapit a panangusisa ed panaon na Macabeo—panaon na pananguman tan panamasimbalo parad Judion nasyon.
Sioparay Macabeo? Panon dan naapektaan so Judaismo sakbay na say isabi na nipasakbay a Mesias?—Daniel 9:25, 26.
Say Insaknap na Helenismo
Sinakop nen Alejandro a Baleg iray teritorya manlapud Gresya ya anggad India (336-323 K.K.P.). Say maawang a panarian to et sakey a sengegan na inkayat na Helenismo—say lenguahe tan kultura na Gresya. Saray opisyal tan sundalo nen Alejandro so angasawa ed lokal a bibii, a sengegay impanlaok na Griego tan sankaili iran kultura. Kayari impatey nen Alejandro, say panarian to so naapag ed limog na saray heneral to. Diad kagapo na komaduan siglo K.K.P., sinamsam nen Antiochus III na Griegon Seleucid a dinastiya ed Syria so Israel a wala ed panangontrol na saray Griegon Ptolemy ed Ehipto. Panon a naapektaan iray Judio diad Israel na Helenistikon pananguley?
Insulat na sakey a manag-awaran: “Lapud agnapaliisan na saray Judio so pakapilimog ed Helenistikon kakaabay da, tan ngalngali agda la napipilimogan so agagi ran dili ed sananey a bansa, agnapaliisan so kilalaok na kultura na Griego tan saray paraay panag-isip na Griego. . . . Say pambilay lambengat kaleganay Helenistikon peryodo et lalanoren toy kilalaok na Griegon kultura!” Inadapta na saray Judio so kangaranan a Griego. Diad nanduruman sukat, inadapta ray Griego iran kustombre tan panangawes. Say masilib a pakayari na pakapilaok et ontutulasok la.
Inkauges na Saray Saserdote
Say sankainomayan a naimpluensiaan na Helenismo ed saray Judio et saray saserdote. Parad dakel ed sikara, say pangawat ed Helenismo et kabaliksan toy panangiyabuloy ed Judaismo ya onaligwas unong ed panaon. Sakey ed ontan a Judio et si Jason (tinawag a Joshua ed Hebreo), say yogtan na atagey a saserdoten si Onias III. Leleg a walad Antiokia si Onias, pinasuksokan nen Jason iray Griegon autoridad. Akin? Pian tangguyoren iran turoen si Jason bilang atagey a saserdoten kasandi nen Onias. Say mananguley na Griegon Seleucid a si Antiochus Epiphanes so mabulbulos ya angawat ed opresi. Dati et agmibabali iray mananguley a Griego ed atagey ya inkasaserdote na Judio, balet kaukolan nen Antiochus so pundo parad saray militaryan kampanya. Sikato met so aliketan ed kiwala na sakey a Judion lider a lalon aktibon mangidalangirang ed Helenisasyon. Diad kerew nen Jason, impagamor nen Antiochus ed Jerusalem so kipapasen a singa ed Griegon syudad (polis). Bilang kasalat et angipaalagey na gymnasium si Jason a ditan et migagalaw iray kalangweran a Judio tan anggan saray saserdote.
Say panagpalikdo so amawala na panagpalikdo. Taloran taon ed saginonor si Menelaus, ya agmet kabiangan na makasaserdoten boleg, so amasuksok na mas baleg, tan tinmaynan si Jason. Pian nabayaran si Antiochus, angala si Menelaus na baleg a kantidad a kuartan manlalapud panagsimpenay kuarta ed templo. Lapud si Onias III (adestiero ed Antiokia) so nansalitan sumpad saya, sikatoy impapatey nen Menelaus.
Sanen kinmayat so dengeldengel ya inatey lay Antiochus, pinmawil si Jason ed Jerusalem a kaibay sanlibon lalaki pian samsamen so atagey ya inkasaserdote ed si Menelaus. Balet mabilay ni si Antiochus. Diad impakadngel ed kiwas nen Jason tan ed panggugulo ed limog na saray Judio bilang isusunggay ed saray panangipakurang na Helenisasyon, binmales si Antiochus.
Kinmiwas si Antiochus
Diad libro ton The Maccabees, insulat nen Moshe Pearlman: “Anggaman agtanton malinew iray rekord, mapatnag a naisip nen Antiochus a say impangiyabuloy na relihyoson kawayangan ed saray Judio so lingo ed politika. Parad sikato, say aganggano nin impanrebeldi diad Jerusalem so ginmapo aliwan lapud puron relihyoso iran motibo noagta nanlapud ontatalonan mapabor ed Ehipto a kipapasen diad Judea, tan sarayan opinyon ed politika so eksakton amalesa na mapeligron balikas lapud saray Judio et sikara lambengat ed limog na totoo diad pakauley to, so nanilalo tan naabuloyan na baleg a sukat na relihyoson inkibiig. . . . Saya so deneside ton napatunda.”
Sinegek nen estadista tan iskolar a taga-Israel a si Abba Eban so onggendan: “Diad masiglat ya impantutumbokan legan na saray taon na 168 tan 167 [K.K.P.], pinalanit iray Judio, tinakewan so Templo, insebel so pangagamil na relihyon na Judio. Say panaggalsim so nadusa na ipapatey, ontan met ed panagngilin na Sabaton. Say alablabas ya agawan insulto et nen Disyembre 167, sanen, diad ganggan nen Antiochus, impaalagey so sakey ya altar nen Zeus ed loob na Templo, tan kinaukolan iray Judio a mangibagat na karne na baboy,—siempre, marutak, unong ed ganggan na Judio—parad dios na saray Griego.” Legan na sayan peryodo, si Menelaus tan arum a Helenistikon Judios so nantultuloy ed saray posisyon da, a mangipapakurang ed atilolan lan templo.
Anggaman dakel a Judio so angawat ed Helenismo, walay balon grupo a tatawagen day inkasikaran Hasidim—saray debosyonado—so amaseseg ed mas mapeget a katutulok ed Ganggan nen Moises. Maingongot la natan ed saray Helenistikon saserdote, say kabanyakan a totoo so lalon ondadapag ed Hasidim. Linmesay peryodo na inkamartir leleg a papaskaren iray Judio ed intiron bansa a mikompormi ed saray paganon kustombre tan panagbagat ta no andi et ompatey ira. Dakel so salaysay ed saray apocryphal a libro na Macabeo a nipaakar ed lalaki, bibii, tan ugugaw a lablabayen day ompatey nen say mikompromiso.
Binmawi Iray Macabeo
Saray mapalalon inkiwas nen Antiochus so anagdag ed dakel a Judio a milaban parad relihyon da. Diad Modi’in, amianen-sagur na Jerusalem ya asingger ed modernon syudad na Lod, sakey a saserdote a manngaran na Mattathias so impatawag ed sentro na baley. Lapud rerespetoen na totoo diman si Mattathias, sikatoy nanggunaetan a kombinsien na manangilaman na ari a mibiang ed paganon panagbagat—ta pian nisalbay dilin bilay to tan mangipanengneng na alimbawa parad amin a totoo. Sanen aglinmabay si Mattathias, inmasingger so sakey a Judio, ya akaparaan a mikompromiso. Asanokan a tuloy, si Mattathias so aningkat na ayura insan to pinatey. Agtampol akakiwas iray sundalon Griego lapud atalagnaw ira’d marawal a kiwas na sayan masiken. Kabebekta, pinatey met nen Mattathias so Griegon opisyal. Inunaan na limaran anak a lalaki nen Mattathias tan saray ombaley iray sundaloy Griego sakbay a niyagel day inkasikara.
Inkelyaw nen Mattathias: ‘Siopaman a maseseg parad Ganggan so ontumbok ed siak.’ Pian naarawiay panamales, sikato tan saray anak ton lalaki so tinmaynan ed mapukdol a rehyon. Tan diad kibabalita na inkiwas da, saray Judio (pati dakel a Hasidim) so akiulop ed sikara.
Tinuro nen Mattathias so ilalak ton si Judah ed saray kikurang na militar. Nayarin lapud inkadunong nen Judah ed militarya, sikatoy atawag a Macabeo, a kabaliksan toy “martilyo.” Si Mattathias tan saray anak ton lalaki so atawag a Hasmonaeans, ngaran ya inala manlapud baley na Hesmon odino manlapud inmunan ateng ya ontan so ngaran to. (Josue 15:27) Anggaman ontan, lapud si Judah Macabeo so nagmaliw a prominentin persona legan na rebelyon, say intiron pamilya so atawag a saray Macabeo.
Asamsam Lamet so Templo
Legan na inmunan taon na impanrebeldi, si Mattathias tan saray anak ton lalaki so akapangorganisa na melag ya armada. Diad aminpigan inkagawa, inataki na saray sundalo na Griego iray milalaban a Hasidim ed Sabaton. Anggaman sarag dan iyagel so inkasikara, agda labay a sumlangen so Sabaton. Nansumpal ed alay karakel ya impamatey. Si Mattathias—ya impasen la natan bilang relihyoson autoridad—so angigapo na ganggan a mangiyabuloy ed saray Judio pian iyagel so inkasikara ed Sabaton. Sayan ganggan so aglambengat angiter na balon puersa ed rebelyon noagta angiletneg met na padron ed Judaismo diad pangiyabuloy ed papanguloy relihyon a mangiyadapta ed ganggan na Judio unong ed pananguman na saray sirkumstansia. Isisindag na Talmud iyan kiling ed saginonor ya inkibalikas: “Paulyan iran sumlangen so sakey a Sabaton ta pian napasantos da so dakel a Sabaton.”—Yoma 85b.
Kayari na impatey na masiken lan ama to, si Judah Macabeo so nagmaliw ya agnatalon lider na impanrebeldi. Namomoria ton agto sarag a taloen so kalaban to ed parungtalan a labanan, sikatoy angiplano na saray balon paraan, a singa pibabakal na gerilya ed modernon panaon. Inataki toray puersa nen Antiochus ed saray lugar ya agda la nausar so gendat iran paraan na depensa ra. Diad nantutumbokan a labanan, tinmalona sirin si Judah a tinatalo toray puersa a dadakel nen say puersa to.
Lapud nipapaarap ed saray irangan ed inkasikaran dili tan say ombibiskeg a pakayari na Roma, saray manuley na Empiryo na Seleucid so agtanton angimano ed panangimpuersa ed saray ganggan a sumpa ed Judio. Angilukas iya na dalan parad si Judah pian iyabanti so panangataki to ed saray mismon wangalan na Jerusalem. Nen Disyembre 165 K.K.P. (odino anganko nen 164 K.K.P.), sikato tan saray sundalo to so anakop ed templo, nilinisan iray kagawaan to, tan indedika lamet itan—taloy taon kayari na inkaayew to. Nonodnonoten na Judios iyan ebento a tinaon legan na Hanukkah, say piesta na dedikasyon.
Tinmalona so Politika ed Inkadebosyon
Adampot la iray kalat na impanrebeldi. Nakal lay pananebel sumpad agamil na Judaismo. Nipawil lay panagdayew tan saray panagbagat ed templo. Napnek la natan, tinaynan na Hasidim so armada nen Judah Macabeo tan pinmawil ed kaabungan da. Balet wala ni arum ya ideya nen Judah. Sikatoy walaan na nipasal a maong ya armada, kanian akin et ag-usaren itan pian iletneg so independentin estado na Judio? Saray relihyoson sengegan ya amakurang ed impanrebeldi so asalatan la natan na saray mapolitikan motibo. Kanian nantultuloy so pipupuligesgesan.
Maniilalo parad suporta ed pilalaban to sumpad dominasyon na Seleucid, akipaknaan si Judah Macabeo ed Roma. Anggaman sikatoy apatey ed labanan nen 160 K.K.P., nantultuloy iray agagi ton akilaban. Inmaneobra na agi nen Judah a si Jonathan iray pamaakaran ta pian miabobon iray manuley a Seleucid ed inkaturo to bilang atagey a saserdote tan manuley diad Judea, anggaman siansia nin nisilong ed soberanya ra. Sanen si Jonathan so apalikdo, narel, tan pinatey bilang resultay impamatit na Syria, say agi ton si Simeon—say unor ed sanaagin Macabeo—so sinmalat. Diad silong na pananguley nen Simeon, saray unor a pakatandaan na dominasyon na Seleucid so nakal (nen 141 K.K.P.). Pinasimbalo nen Simeon so piaalyansa ed Roma, tan inawat na papangulo na Judio bilang manuley tan atagey a saserdote. Diad ontan niletneg so independentin dinastiya na Hasmonaean ed pakauley na saray Macabeo.
Inletneg lamet na saray Macabeo so panagdayew dia ed templo sakbay na isabi na Mesias. (Ikompara so Juan 1:41, 42; 2:13-17.) Balet lapud say kompiyansa ed inkasaserdote et abuyak diad panamegley na saray kiwas na Helenistiko iran saserdote, lalon kinmapuy itan ed silong na saray Hasmonaean. On, say uley na mapolitikan papari ya imbes komon a diad panamegley na ari a manlapud ed matoor a poli nen David so ag-akapangitarok na tuan panamendision ed saray Judio.—2 Samuel 7:16; Salmo 89:3, 4, 35, 36.
[Litrato ed pahina 21]
Inkelyaw nen Mattathias, say ama nen Judah Macabeo: ‘Siopaman a maseseg parad Ganggan so ontumbok ed siak’
[Credit Line]
Onaapela si Mattathias ed saray takas a Judio/The Doré Bible Illustrations/Dover Publications