Anto so Gagala na Bilay?—Panon Mon Naromog Itan?
Kapitulo 1
Wala Tay Gagala na Bilay?
1. Antoy mabetbet a nitetepet nipaakar ed gagala na bilay, tan panon iyan kinomentoan na sakey a too?
Walay panaon, ngalngalin amin et manuumameng no anton talagay gagala na bilay. Kasin saya et pantrabahon impasya pian onadilanta iray kipapasen na kabibilay tayo, pian taryaan iray pamilya tayo, pian ompatey kayari anganko na 70 odino 80 a taon, insan naandi la ed ando lan ando? Inkuan na sakey a kalangweran ya onia so alikna to ya anggapo lay arum a gagala ed bilay noagta say “manbilay, nawalaan na ananak, manliket tan insan ompatey.” Balet tua kasi itan? Tan kasin say patey et talagan anggaan la na amin?
2, 3. Akin a say pakagamor na materyal a kayamanan so agmagenap ed gagala na bilay?
2 Dakel ed Mamabukig tan Mamasagur a daldalin so mangipapasen a say manunan gagala ed pambibilay et say pakagamor na materyal a kayamanan. Sisiaen da a saya so makapangitonton ed maliket, makabaliksan a bilay. Balet komusta met so totoon walaan la na materyal a kayamanan? Say managsulat a taga-Canada a si Harry Bruce kuanto: “Dakerakel a mayayaman so mangibabagan ag-ira maliket.” Inyarum to ni: “Isusuheri na saray surbi a sakey a teriblin kaandian na ilalo so onkakasmak ed Amianen ya Amerika . . . Wala tay siopaman a maliket ed sayan mundo? No wala, antoy sekreto ed liket?”
3 Inkuan na datin presidenti na E.U. a si Jimmy Carter: “Adiskobre tayon say pangayarian na saray bengatla tan panangusar ed saray bengatla so agmakapenek ed panpirawat tayo ed kabaliksan na bilay. . . . Agnasalipotpotan na panagtipon ed materyal iran bengatla so andiay kabaliksan a bilay ya anggapoy kompiyansa odino gagala.” Tan inkuan na sakey nin lider na politika: “Pigaran taon ak la natan a mibibiang ed malaknab a panagsukimat ed saray katuaan nipaakar ed inkasiak tan ed bilay ko; dakel nin arum a totoo so kabat kon manggagawa met na ontan. Mas dakel a totoo nen say kapiganman so mangitetepet, ‘Siopa itayo? Antoy gagala tayo?’”
Mas Mairap Iran Kipapasen
4. Akin a manduaruwa so arum a walay antokaman a gagala na bilay?
4 Dakel so manduaruwan say bilay so walaan na gagala sano nanenengneng dan saray kipapasen na panagbilay so mandenden ya oniirap. Diad sankamundoan et masulok a sakey bilyon a totoo so graben mansasakit odino kulang na panangan, a manreresulta ed kangungurat na samplon milyon ya ugugaw kada taon ed Aprika labat. Say populasyon na dalin, ya onliligada la ed 6 bilyon, so mantutultuloy ya ondarakel na masulok a 90 milyon ed sakey taon, masulok a 90 porsiento na satan ya indaak et diad manpapaaligwas iran bansa. Padaraaken na sayan mantutultuloy ya ilalaknab so pankaukolan na tagano, pan-abungan, tan industriya, a lalon manederal ed dalin, danum, tan dagem manlapud industriya tan arum a makarutak.
5. Antoy nagagawa ed saray tanem ed dalin?
5 Say publikasyon a World Military and Social Expenditures 1991 so mangirereport: “Kada taon et sakey a sukat na katakelan a singa kaawang na intiron [Gran Britanya] so nadederal. Say kapeles natan (na panagpupo), diad taon 2000 et naekal tayo so 65 porsiento na saray katakelan diad malinaew a tropikal iran lugar.” Diad saraman a lugar, unong ed ahensya na NU, 10 a kakiewan so nababatang ed kada 1 a nitatanem; diad Aprika say bilang et masulok a 20 ed kada 1. Kanian onlalaknab iray desierton lugar, tan kada taon et sakey a lugar a singa kabaleg na Belgium so naandi pian usaren ed panagdalos.
6, 7. Antoray pigaran probleman agnasolbar na lider iran totoo, kanian antoran tepet so nepeg a naebatan?
6 Ontan met, sayan koma-20 siglo so awalaay mamipat ed karakel na inatey ed bakal nen say ed apalabas ya apatiran siglo no pantetekepen. Inerman, ondarakel so krimen, nagkalalo la ed marawal a krimen. Say kabubuyak na pamilya, panagabuso ed druga, AIDS, makaalis iran sakit ed sekso, tan arum a negatibon sengegan so lalon mamapairap met ed bilay. Tan ag-akapangitarya iray lider na mundo na saray solusyon ed dakel a problema a manasalot ed sankatooan. Diad ontan, natalosan no akin ya itetepet na totoo, Anto so gagala na bilay?
7 Panon ya inebatan na saray iskolar tan papanguloy relihyon itan a tepet? Kayari na sarayan dakel a siglo, akapangitarya ta ira na makapenek ya ebat?
No Antoy Ibabaga Ra
8, 9. (a) Antoy ibabaga na sakey ya iskolar a Tsino nipaakar ed gagala na bilay? (b) Antoy imbaga na sakey ya akaliktar ed kampoy patey na Nazi?
8 Say iskolar nen Confucius a si Tu Wei-Ming kuanto: “Say ultimon kabaliksan na bilay so naromog ed ordinaryon, kiwawala tayo bilang too.” Unong ed sayan panmoria, mantultuloy so totoo a niyanak, mipuligesgesan a manbilay, tan ompatey. Walay samsamet ya ilalo ed ontan a panmoria. Tan kasin tua iya?
9 Si Elie Wiesel, akaliktar ed saray kampoy patey na Nazi nen Guerra Mundial II, kuanto: “‘Akin a wadia itayo?’ so sankaimportantian a tepet a nepeg ya arapen na sakey a too. . . . Panisiaan kon walay kabaliksan na bilay anggaman ed andiay kabaliksan ya ipapatey ya anengneng ko.” Balet agto nibaga no antoy kabaliksan na bilay.
10, 11. (a) Panon ya impanengneng na sakey ya editor ya andian so too na saray ebat? (b) Akin ya agmakapnek so panmoria na ebolusyonaryon sientista?
10 Inkuan nen editor a si Vermont Royster: “Diad panmomolimoli na too ed inkasikato, . . . diad pasen to ed sayan uniberso, samsamet so inyaligwas tayo nen say sanen ginmapo so panaon. Itetepet tayo nin siansia no siopa itayo tan akin a wadia itayo tan iner so arapen tayo.”
11 Say ebolusyonaryon sientista a si Stephen Jay Gould kuanto: “Nayarin panpirawatan tayo so ‘atagtagey’ ya ebat—balet ta anggapo.” Parad saratan ya ebolusyonista, say bilay so sakey a pipupuligesgesan pian nabilay so sankabiskegan, ingen papanganggaen itan ya amin na ipapatey. Anggapo met so ilalo ed ontan a panmoria. Tan, lamet, kasin tua iya?
12, 13. Antoray panmoria na saray papangulo na relihyon, tan kasin saraya so mas makapnek nen say saramay panmoria na sekular a manag-imaton?
12 Dakel a papangulo na relihyon so mangibabagan say gagala na bilay et say pambilay a maong ta pian diad ipapatey say kamarerwa na too et makaonla ed tawen tan diman manbilay a magnayon. Say para met ed mauges a totoo et say magnayon a pan-irap ed impiernon apuy. Ingen, unong ed sayan sisiaen, diad dalin et mantultuloy met so ontan ya agmakapenek a kiwawala ya ontatalona ed intiron awaran. Balet no say gagala na Dios et say pambilay na totoo ed tawen a singa saray anghel, akin ya agto lara pinalsa ya ontan ed gapo, a singa ginawa to ed saray anghel?
13 Anggan saray klerigo so naiirapan ed ontan iran panmoria. Si Dr. W. R. Inge, datin dekano na Katedral na St. Paul ed London, so aminsan ya angikuan: “Diad intiron bilay ko et akipuligesgesan ak pian anapen so gagala na bilay. Sinalik ya anapen so ebat ed taloran problema a lawas importanti ed siak: say problema nipaakar ed inkamagnayon; say problema ed personalidad na too; tan say problema ed mauges. Sinmaew ak. Anggapoy asolbar ko ed saraya.”
Say Epekto
14, 15. Antoy epekto na mankontraan iran panmoria ed dakel a totoo?
14 Antoy epekto na dakerakel a nanduruman ideya na saray iskolar tan saray panguloy relihyon ed tepet nipaakar ed gagala na bilay? Dakel so oneebat a singa ed masiken lan too a nankuan: “Itetepet ko no akin a wadia ak ed maslak a kabiangan na bilay ko. No walay gagala na bilay, agla importanti ed siak.”
15 Dakel ya akaimano ed idarakel na saray panmoria ed saray relihyon ed mundo so mankuan ya agtalaga importanti no antoy sisiaen na sakey. Ipasen dan say relihyon et sakey labat a dibersyon na kaisipan, bengatlan mangiiter na samet a kareenan na isip tan ligliwa ta pian natalonaan na sakey iray problema ed bilay. Ipasen na arum a say relihyon et anito labat. Ipapasen dan agnaebatan na siniglon panamalbeng na relihyon so tepet nipaakar ed gagala na bilay, nisay amaabig iya ed bilay na kaslakan a totoo. On, ipapanengneng na awaran a sarayan relihyon na mundo so mabetbet a mangaamper ed katooan ed iyaaligwas tan pansesengegan na gulaan tan panbabakal.
16. Panon kaimportanti so pakaromog na gagala na bilay?
16 Ingen, importanti ni kasin naromog so katuaan nipaakar ed gagala na bilay? Onia so ebat na propesyonal ed bunigas na isip a si Viktor Frankl: “Say panggugunaet a naromog so kabaliksan na bilay na sakey et say manunan puersan mamapakiwas ed too. . . . Nibagak, anggapoy bengatla ed mundo ya epektibon makatulong ed sakey pian makaliktar ed anggan sankaugesan iran kipapasen, a singa ed pikakabat a wala so kabaliksan na bilay na sakey.”
17. Antoran tepet so nepeg tayon itepet natan?
17 Lapud agsuston nipaliwawa na saray pilosopiya tan relihyon na too no antoy gagala na bilay, iner so tuplegan tayo pian naamtaan no anto iya? Wala tay lapuan na superyor a kakabatan a makapangibaga ed sikatayo ed katuaan nipaakar ed sayan bengatla?