Say Biblia​—Kasin Salita na Dios Odino Too?

Katuloyan na Kapitulo 9

Say Pansusublayan na Saray Pakayari Mundo

20, 21. Anton propesiya so anengneng nen Daniel ed pansusublayan na saray pakayari mundo, tan panon iyan asumpal?

²⁰ Diad komanem a siglo K.K.P., legan a saray Judios so kautibo ed Babilonia, sananey nin propeta, si Daniel, so pinuyanan a mangikurit na pigaran makatantandan pasingawey a mangipapasakbay ed arapen a kurang na saray ebento ed mundo. Diad sakey, dineskribe nen Daniel iray simbolikon ayayep a mangegendanan ed eksena na mundo. Ipapaliwawa na sakey ya anghel a sarayan ayayep so mangiyaanino ed mansusublayan iran pakayari mundo manlapud saman a panaon a manpatuloy. Nipaakar ed unor a duaran ayep, ikuanto: “Saman so karnero a kalakian ya anengneng mo a walaan nensaman na duara a saklor, sikara so saray arari na Media tan Persia. Et say kabagobago a kanding a kalakian sikato so ari na Gresya, et say baleg a saklor a wala ed nanleetan na saray mata to sikato so unona ya ari. Et no nipaakar ed saman so aputer a dia ed pasen to inmalagey so apatira, apatira a panarian so onalagey naani ed nasyon, balet aliwa a pati pakapanyari to.”​—Daniel 8:20-22.

²¹ Sayan mapropetikon propesiya so eksaktoy impakasumpal to. Say Imperyo na Babilonia so inggeba na Medo-Persia, a sinublayan na Griegon pakayari mundo 200 taon ed saginonor. Say Griegon Imperyo so impangulo nen Alejandron Baleg, “say baleg a saklor.” Anggaman ontan, kayari impatey nen Alejandro, nanbabakal iray heneral to parad pakayari, tan diad kaunoran say maawang ya imperyo so naapag ed apatiran angkelag ya imperyo, “apatira a panarian.”

22. Diad nisiglaot a propesiya ed pangegendanan na saray pakayari mundo, anton kaaruman a pakayari mundo so nipropesiya?

²² Diad Daniel kapitulo 7, sakey a mipadparan pasingawey so angipasakbay met ed arapen. Say Babilonian pakayari mundo so inlitrato na sakey a leon, say Persiano et say oso, tan say Griego et say leopardo a walaan na apatiran payak ed beneg to tan apatiran ulo. Insan, anengneng nen Daniel so sananey ya atap ya ayep, “makapataktakot tan mabayani tan mapalalo so biskeg to . . ., et wala nensaman so samplora a saklor to.” (Daniel 7:2-7) Sayan komapat ya atap ya ayep so angilitrato ed mabiskeg a Romanon imperyo, a ginmapon onaligwas ngalngalin taloran siglos kayari impangikurit nen Daniel ed sayan propesiya.

23. Diad anton dalan a say komapat ya atap ya ayep ed propesiya nen Daniel so ‘duma ed amin nin arum a panpanarian’?

²³ Impropesiya na anghel nipaakar ed Roma: “Say komapat ya ayep sikato naani komapat a panarian ed dalin a sikato so niduma naani ed saray arum a panarian, et akmonen to naani so lapag a dalin tan igatin-gatin to naani, tan buybuyaken to naani.” (Daniel 7:23) Inkuan nen H. G. Wells ed libro ton A Pocket History of the World: “Sayan balon Romanon pakayari a tinmalindeg a mandomina ed mamasagur a mundo nen komadua tan unonan siglo B.C. so diad pigaran nengneng et dumaruma ed dinanman ya angkabaleg iran imperyo a tinmalindeg ed sibilisadon mundo.” Saya so ginmapon sakey a republika tan nagmaliw a monarkya. Miduma ed saray inmunan imperyo, saya so agginawa na anggan siopaman a managsakup noagta agnapukpokan a binmaleg itan ed loob na saray siglo. Saya so binmayag lan binmayag tan angontrol ed mas maawang a teritorya nen say dinanman ya akaunan imperyo.

24, 25. (a) Panon so inyapireng na samploran saklor na atap ya ayep? (b) Anton puligesgesan ed baetan na saray saklor na atap ya ayep so impropesiya nen Daniel?

²⁴ Anggaman ontan, komusta so samploran saklor na sayan baleg ya ayep? Inkuan na anghel: “No nipaakar ed saray samploran saklor, manlapu ed saya a panarian onalagey naani so samplora ya arari; et kayari ra onalagey naani so sananey; sikato so niduma naani ed saray inmuna, et igeba to naani so talora ya arari.” (Daniel 7:24) Panon iyan asumpal?

²⁵ Bueno, sanen kinmapuy so Romanon Imperyo nen komaliman siglo K.P., saya so agtampol sinalatan na sananey a pakayari mundo. Imbes, saya so kalkalnan naapag ed dakel a panarian, “samploran arari.” Diad kaunoran, tinalo na Imperyo na Britanya so taloran kalaslasan iran imperyo na España, Pransya, tan say Netherlands pian magmaliw a manunan pakayari na mundo. Kanian inggeba na balon-sabin ‘saklor’ so “talora ya arari.”

Saray Propesiya nen Daniel​—Kayari Inkagawa Ra?

26. Unong ed saray kritiko, kapigan so inkisulat na Daniel, tan akin?

²⁶ Ipapanengneng na Biblia a say libro nen Daniel so nisulat legan na komanem a siglo K.K.P. Anggaman ontan, saray kasumpalan na saray propesiya to so ontanlan eksakto ya ibabaga na saray kritiko a nayarin insulat itan ed ngalngalin 165 K.K.P., sanen asumpal la so dakel a propesiya. Anggaman say alenleneg a peteg a sengegan ed pangibabaga ed saya et say inkasumpal na saray propesiya nen Daniel, sayan atrasadon petsa na impangisulat ed Daniel so imparungtal bilang niletneg a katuaan ed dakel iran reperensya.

27, 28. Anto so arum ed saray katuaan a mamaneknek a say Daniel so ag-insulat nen 165 K.K.P.?

²⁷ Anggaman kuan, nakaukolan tayon simbangen so onggendan iran katuaan sumpad saratan a teorya. Unona, say libro so tinukoy na saray Judion kasulatan a niwala nen komaduan siglo K.K.P., a singa say inmunan libro na saray Macabeo. Ontan met, nilaktip itan ed bersyon na Griegon Septuagint, say patalos a ginmapo nen komatlon siglo K.K.P. Komatlo, saray kabiangan iran kopya na Daniel so kaiba ed saray mas mabetbet a naromogan a sulsulat ed saray Dead Sea Scroll​—tan sarayan kabiangan so sinisian nanlapu ni ed ngalngali 100 K.K.P. Malinew, ag-abayag kayari na inkuan ya impangisulat ed Daniel, saya so kabkabat la tan igagalang: mabiskeg ya ebidensian saya so insulat abayag nin panaon sakbay na petsan ibabaga na saray kritiko.

²⁸ Niarum ni, lugan na Daniel iray maawaran a detalyen agkabat na komaduan-siglon managsulat. Nikadkaduma et say kaso nen Belsasar, say manuley ed Babilonia a pinatey sanen say Babilonia so nagba nen 539 K.K.P. Saray manunan aliwan-Biblikon reperensya diad pikakabat tayo ed inkagba na Babilonia et si Herodotus (komaliman siglo), Xenophon (komalima tan komapat a siglos), tan Berossus (komatlon siglo). Anggapo ed saraya so mikabat na nipaakar ed si Belsasar. Agaylan irap parad komaduan siglon managsulat so pakala na impormasyon ya agniwala ed sarayan inmunan autor! Say rekord nipaakar ed si Belsasar diad Daniel kapitulo 5 so mabiskeg a katunongan ya insulat nen Daniel so libro to sakbay na impangisulat na saraya ed libro ra.a

29. Akin ya imposiblin say libro na Daniel so nisulat kayari inkasumpal na saray propesiyan wadtan?

²⁹ Kaunoran, dakel iran propesiya ed Daniel so abayag lan asumpal kayari 165 K.K.P. Sakey ed saraya et say propesiya nipaakar ed Romanon Imperyo, ya asalambit ed inmuna. Say sakey et say makatantandan propesiyan mangipapasakbay ed isabi nen Jesus, say Mesias.

Say Isabi na Nilanaan

30, 31. (a) Anton propesiya ed Daniel so angipasakbay ed iyapireng na Mesias? (b) Unong ed propesiya nen Daniel, panon tayon kalkulaen so nigeter a taon ya ipatnag na Mesias?

³⁰ Sayan propesiya so nikurit ed Daniel, kapitulo 9, tan onia so nabasa: “Pitomplon simba [na taotaon, odino apatalasus tan siamaplon taotaon] so nigeter ed baley mo tan ed masanton syudad mo.”b (Daniel 9:24, The Amplified Bible) Anto so nagawa legan na sayan 490 taon? Nabasa tayo: “Manlapud ipaway na ganggan a pangipawil tan pangipaalagey ed Jerusalem anggad [isabi na] nilanaan, say prinsipe, wala naani so pitoran simba [na taotaon], tan anemaplo tan dua a simba [na taotaon].” (Daniel 9:25, AB) Kanian saya so sakey a propesiya nipaakar ed panaon ya isabi na “nilanaan,” say Mesias. Panon itan ya asumpal?

³¹ Say ganggan ya ipawil tan ipaalagey so Jerusalem so ‘pinmaway’ ed “komaduamplon taon nen Artaxerxes say ari” na Persia, salanti, nen 455 K.K.P. (Nehemias 2:1-9) Diad kasampotan na 49 taon (7 simba na taotaon), say baleg a kabiangan na gloria na Jerusalem so nipawil. Insan, diad pankuenta ed sigpot a 483 taon (7 tan 62 simba na taotaon) manlapud 455 K.K.P., onsabi itayo ed 29 K.P. Diad tua, saya so “dia ed taon a komalabinlima ya inkaari nen Tiberio Caesar,” say taon ya impanbautismo nen Juan a Managbautismo ed si Jesus. (Lucas 3:1) Diad saman a panaon, si Jesus so mapublikon abidbir bilang Anak na Dios tan inggapo to so ministeryon pangipulong na maong a balita ed Judion nasyon. (Mateo 3:13-17; 4:23) Sikato so nagmaliw a “nilanaan,” odino Mesias.

32. Unong ed propesiya nen Daniel, panon kabayag so mangaraldalin a ministeryo nen Jesus, tan anto so nagawa ed kasampotan na saya?

³² Iyaarum na propesiya: “Tan kayari anemaplo tan dua a simba [na taotaon] say nilanaan so napegpeg naani.” Ikuanto met: “Et manggawa naani na mabiskeg tan malet a sipan ed dakel diad sakey simba [pitoran taon]; tan diad pegley na simba patundaen to naani so bagat tan panangiyapay.” (Daniel 9:26, 27, AB) Mitunosan ed saya, si Jesus so linman nikabkabiig ed “dakerakel,” say silalaman iran Judio. Walay inkagawan sikato so nanpulong met ed saray Samaritano, a manisia ed arum iran Kasulatan bangta anibukel na sektan biig ed kaslakan a Judaismo. Insan, “diad pegley na simba,” kayari talora tan kapalduan taon na impanpulong, inter to so bilay to bilang bagat tan sirin et ‘apegpeg.’ Saya so mankabaliksan na impanampot na Mosaikon Ganggan a tekep na saray bagat tan iyaapay. (Galacia 3:13, 24, 25) Kanian, diad impatey to, pinatunda nen Jesus “so bagat tan panangiyapay.”

33. Panon kabayag so nikabkabiig a pideneng nen Jehova ed saray Judios, tan anton ebento so ananda ed anggaan na sayan peryodo?

³³ Anggaman kuan, diad tinmumbok a talora tan kapalduan taon say balobalon aporman Kristianon kongregasyon so nantasi lambengat ed saray Judios tan, saginonor, ed kakanayon iran Samaritano. Anggaman ontan, nen 36 K.P., ed sampot na 70 simba na taotaon, si apostol Pedro so niwanwan pian pulongan so sakey a Hentil, si Cornelio. (Gawa 10:1-48) Natan, say “sipan ed dakel” so agla nigeter ed saray Judio. Say kilalaban so nipulong met ed ag-agalsiman iran Hentil.

34. Mitunosan ed propesiya nen Daniel, anto so agawa ed silalaman ya Israel lapud impangipulisay da’d Mesias?

³⁴ Lapud impulisay na Judion nasyon si Jesus tan sikato so nannononongan dan papatey, sikara so agsinalimbengan nen Jehova sanen saray Romano so sinmabi tan dineral da so Jerusalem nen 70 K.P. Kanian, asumpal so kaaruman iran salita nen Daniel: “Tan say totoo na sananey a prinsipen onsabi bagbagen to naani so syudad tan santuario. Say panganggaan to nagawa naani a pati sakey a delap, tan anggan diad kasampotan nagawa naani so bakal.” (Daniel 9:26b, AB) Sayan komaduan “prinsipe” et si Tito, say Romanon heneral ya aneral ed Jerusalem nen 70 K.P.

Say Impuyan a Propesiya

35. Anton kaaruman iran propesiya so tinmua nipaakar ed si Jesus?

³⁵ Diad onian dalan, say propesiya nen Daniel nipaakar ed 70 simba so eksakton tuloy ya asumpal. On, dakel ed saray propesiyan nirekord ed Hebreon Kasulatan so asumpal legan na inmunan siglo, tan dakel ed saraya so mangilalanor ed si Jesus. Say pasen a nianakan nen Jesus, say seseg to ed abung na Dios, say panagpulong, say kitapat to a kasalat na 30 pirason pilak, say nengneng na ipatey to, a panpapalaranan da so aysing to​—amin irayan detalye so nipropesiya ed Hebreon Kasulatan. Say inkasumpal da so andi duaruwan amaneknek a si Jesus so Mesias, tan saya so angidemostra lamet a saray propesiya so impuyan.​—Miqueas 5:2; Lucas 2:1-7; Zacarias 11:12; 12:10; Mateo 26:15; 27:35; Salmo 22:18; 34:20; Juan 19:33-37.

36, 37. Anto so naaralan tayo ed inkasumpal na saray Biblikon propesiya, tan anton talek so iter na sayan pikakabat ed sikatayo?

³⁶ Diad tua, amin a propesiya ed Biblia a nitalagan nasumpal so tinmua. Saray bengatla so eksakton agawa unong ed inkuan na Biblia. Saya so mabiskeg ya ebidensian say Biblia so Salita na Dios. Peteg a nagkalalo nen say kakabatan lambengat na too so walad benegan na sarayan mapropetikon balikas kanian sikara so ontanlan susto.

³⁷ Balet walaray arum nin propesiya ed Biblia ya ag-asumpal ed saman a panaon. Akin? Lapud sikaray nitalagan nasumpal ed agew tayo, tan anggan diad arapen tayo. Say inkanapanmatalkan na saraman a kadaanan iran propesiya so manggawa ed sikatayon matalek a sarayan arum a propesiya so talagan tinmua. Peteg ya onia so kipapasen, unong a nanengneng tayo ed ontumbok a kapitulo.

[Saray paimano ed leksab]