Kasin Nigeter so Planetan Dalin a Nagalpong?

MANASINGGER lay panampot na koma-20 siglo, tan ngalngali la ombutay so koma-21 siglo. Diad onian eksena, panuumamengan na ondarakel a totoon gendat lan agtanto odino talagan agmangiimano ed saray parles nipaakar ed kalamidad no kasin nanengneng laray pigaran ebento a makapatalagnaw ed mundo.

Nayarin naimanom la iya ed saray artikulo na peryodiko tan magasin​—intiraminti ni ingen iran libro ed ontan a tema. No antoray nagawa diad kagapoy koma-21 a siglo, nepeg tayon talaranan tan nengnengen. Ipapabitar na pigaran totoo a say pakasabi’d sampot na taon 2000 et sakey taon labat lay pandeperensiaan (odino sakey minuto, manlapud 2000 anggad 2001) tan nayarin anggapoy baleg a nagawa. Say mas panpapagaan na dakel et say abayag lan panaon ya arapen na planeta tayo.

Say mabetbet a nipapaimanon parles natan et onsabi panaon​—balanglan diad magano la odino diad mabayag nin arapen​—say mismon planetan Dalin so nigeter ed sigpot a kagalpong. Konsideraen pa labat lay duara ed ontan iran mauddiem a palbeng.

Diad libro ton The End of the World​—The Science and Ethics of Human Extinction, ya inmunan nipalapag nen 1996, ipaparungtal nen autor tan pilosopon John Leslie so taloran posibilidad ed nayarin panganggaay bilay na too diad dalin. Unona et intepet to: “Kasin say impasyan nuklear a bakal et kabaliksan toy anggaan na atooan a rasa?” Insan inyarum to: “Say mas maseguron senaryo . . . et say pakakatsep na bilay diad panamegley na saray epektoy radyisyon: saray kanser, ikakapoy na immune system a sengegay ikasmak na makaalis a sakisakit, odino idarakel na walay deperensian iyaanak. Nayarin wala met so ipapatey na saray mikroorganismo ya importanti’d bunigas na kaliberliber.” Say komatlon posibilidad ya impaarap nen Mr. Leslie et say dalin so nayarin dumboen na sakey a kometa odino asteroid: “No nipaakar ed saray kometa tan asteroid a diad saray rota ra et ompan nasabisabin nadumbo ray Dalin, ompatnag a walay manga duan libo a walay sukat a sakey anggad samploran kilometro ed diyametro. Wala met so mas dadaiset a bilang (a baliwalay pamalbeng ed satan) na arum nin babaleg, tan mas dakel iran memelag.”

Malinew a Deskripsion ed “Doomsday”

Odino konsideraen so sananey a sientista, si Paul Davies, propesor diad Unibersidad na Adelaide, ed Australia. Sikatoy dineskribe na Washington Times bilang “say internasyonal a sankabantogan a managsulat ed siensia.” Nen 1994 insulat toy The Last Three Minutes, a tinawag a “say angopyaan na amin a libro nipaakar ed anggaan na mundo.” Say unonan kapitulo na sayan libro so atawag a Doomsday, tan dedeskribien toy imahinasyon a senaryo na nayarin nagawa no dumboen na sakey a kometa so planetan Dalin. Basaen so kabiangan na makapataktakot a deskripsion to:

“Onyegyeg so planeta a singa kakasil na samplon libon yegyeg. Ombasig ed tapew na globo so biglan sabog na dagem, a mamalatas ed amin a bilding, a manmekmek ed amin a bengatlan nadalan to. Say palatas a dalin ed kaliberliber na binasigan to so onlukob na likidon palpalandey a pigaran kilometro ed katagey, a mangibuga’d saray walad dalem na Dalin diad sakey a bungangan 150 kilometro ed kaawang. . . . Sakey a baleg a bugan marabok a mekmek so onkamayat ed atmospera, a mamabilunget ed agew ed basil na intiron planeta. Insan say liwaway agew so nagmaliw a gewgew, mankiddiam a sinag na sakey bilyon a taping na bitewen (meteor), a mamapetang ed dalem na dalin diad makaatong a petang da, leleg a papawil ya onkayat ed atmospera so nibugan bengatla manlapud liwang.”

Intuloy ya insiglaot nen Propesor Davies iyan imahinasyon a senaryo ed prediksion a say kometan Swift-Tuttle so manumbo ed dalin. Inyarum toy pasakbay ya anggaman say ontan ya ebento et agmaseguro ed maganon arapen, diad opinyon to “agmabayag odino diad saginonor say Swift-Tuttle, odino sakey ya elementon singa satan, so manumbo ed Dalin.” Say konklusion to so base’d palbeng a mangisusuherin walay 10,000 iran elemento a kapalduay kilometro odino onsulok ni ed diyametro so ondalan ed interseksion a rota na Dalin.

Kasin panisiaan mon nagawa so ontan a makapataktakot ya iilaloan? Makapakelaw ta panisiaan itan na dakerakel a totoo. Balet ta ibabaliwala ray antokaman a kapagaan diad pamapaseguro ra’d inkasikaran agnagawa itan kuno ed panaon da. Balet, akin a kaukolan a naderal ni Dalin​—balanglan magano la odino milenyo ni manlapud natan? Petepeteg, aliwan say dalin a mismo so manunan sengegan na problema na saray manaayam to, too man odino ayep. Imbes, agta say toon mismo so responsabli ed kaslakan iran problema ed sayan koma-20 siglo, pati say posibilidad na sigpot a ‘kabagbag na dalin’?​—Apocalipsis 11:18.

Nasuni so Lingon Panangipakurang na Too

Komusta met so mas maseguron posibilidad a say toon mismo so nayarin sigpot a mamagbag odino maneral ed dalin lapud lingon panangipakurang to tan agum? Anggapoy suppiat a say sankabalgan a pakadederal na saray kabiangan na dalin et nagagawa la panamegley na alablabas a panagpopo’d takel, agnakontrol a polusyon ed dagem, tan say pakadederal na saray paralanan ed danum. Matukotukoy so inkasegek na saya manga 25 taon lay apalabas na autor a di Barbara Ward tan René Dubos ed libro ran Only One Earth: “Say taloran malaknab a pamaakaray polusyon a nepeg tayon usisaen​—dagem, danum, tan dalin​—siempre, tugyopen day taloran manunan elemento na bilay ed planeta tayo.” Tan say kipapasen so talagan ag-onaaligwas nanlapulad nensaman, agta ontan?

Sano umamengen so posibilidad na pakabagbag odino pakaderal na too ed dalin lapud dilin agto inkaalwar, napaseseg itayo diad pangonsidera ed makapakelaw ya abilidad na planetan Dalin ed dilin kipawil ed gendat tan pamasimbalo to. Dedeskribien iyan abilidad na makapakelaw a kipawil ed dati, insulat nen René Dubos irayan makapaseseg ya obserbasyon ed sananey a libro, The Resilience of Ecosystems:

“Natatakot so dakel a totoo a say pakaamta’d pakadederal na kaliberliber so atrasado lan tuloy lapud kaslakan ed deral ya agawa la ed saray ecosystem so agnasuni. Diad opinyon ko, agnikatunongan iyan pesimismo lapud saray ecosystem so walaan na abalbaleg iran pakayari ed kipawil ed dati manlapud makapasinagem iran asagmakan.

“Saray ecosystem so walaan na pigaran mekanismo parad dilin-panagpaabig. . . . Napasarag na saratan iray ecosystem a labanay epektoy pakagirogiro dia labat ed progresibon pangiletneg lamet ed orihinal a kipapasen na ekolohikon inkabalansi.”

Nagawaan Itan

Say matalonggaring ya alimbawa na saya ed agano niran taon et say kalkalnan impanlinis ed bantog ya ilog ed London a Thames. Say libron The Thames Transformed, nen Jeffrey Harrison tan si Peter Grant, so mamapaneknek ed sayan makatantandan agawaan a mangipapanengneng ed nagawaan sano mantutulongan iray totoo parad pankaabigan na lapag. Oniay insulat na Duke na Edinburgh na Britanya ed paunan salita to ed libro: “Nia a siansiay matalonan istorya ed ontan a baleg ya agawaan a makana’d kipalapag anggaman ed bengatlan nayarin mamaseseg ed pigaran totoo a mangipasen a saray problema’d panangipreserba et agtalagan grabe a singa panisiaan da. . . . Makapankompiyansa iran amin ed agawaan la ed Thames. Say maabig a balita et nagawaan itan tan saray paraan da met so ontalona.”

Diad kapitulon “The Great Clean-Up,” entusiastikon insulat di Harrison tan Grant so agawaan la ed apalabas a 50 taon: “Diad unonan pankanawnawa ed mundo, say pirmin marutak tan industrialisadon ilog so nipawil la ed kipapasen a dakerakel a manok ed danum tan sira so pinmapawil la. Say ontanlan inkapeles na impakasimbalo, ed kipapasen a diad inmuna et singa anggapo lay nagawaan, so amaseseg ed sanka-pesimistikoan ni ingen a manangipreserba ed bilay ya atap.”

Insan da dineskribe so panamasimbalo: “Say kipapasen na ilog so linmoor diad ilalabas na taotaon, anganko, lapud say unor a desyang ya agawa kaleganay Komaduan Guerra Mundial sanen say karaklan ed saray kanal tan imburnal so abarado odino aderalderal. Legan na dekaday 1940 tan 1950 say kipapasey Thames so sankagrabian. Say ilog so singa la kanal, say danum so andekereket, andiay oksehena, tan leleg na saray bulay tiagew say banget na Thames so naangob anggad arawi. . . . Say datin kimuyekyek a sira so diad kaunoran et tinmataynan, nilikud ed pigpigaran igat a nabilay lapud abilidad dan direktan paka-imuas. Saray klase na manok a nabibilay, ed kaliberliber na bilding ed baetay London anggad Woolwich so kinmisir anggad dagdaiset a pato tan mareen iran sisne, tan nabibilay ira ed napepelag iran bukel diad saray gilig na ilog imbes a pakanen. . . . Siopa so makapanisia ed saman ed biglan kapasimbalo a ngalngali la nagawa? Diad loob na samploran taon saraman met lamlamang a kasuldongan na ilog so napasimbalo manlapud ngalngalin inkaandiay manok ed pagmaliw ya ubong na dakel a klase na manok ed danum, pati say manpalabas na panaoy betel a populasyon na anggad 10,000 a pato tan 12,000 a manok ed dayat.”

Siempre, satan so manedeskribe labat ed saksakey ya impamasimbalo ed melag a sukong na globo. Anggaman kuan, makaaral itayo manlapud sayan alimbawa. Ipapanengneng ton say planetan Dalin et ag-ipasen a nagalpong lapud lingon panangipakurang, agum, tan inkapalpalaran na too. Say suston edukasyon tan nankakasakey a sagpot parad pankaabigan na lapag a katooan so makatulong ed kapasimbalo na dalin anggan panon lay inkagrabe na deral to ed ekolohiya, kaliberliber, tan say tapew na dalin. Balet komusta met so posiblin kagalpong manlapud paway na saray puersa, a singa say manliliberliber a kometa odino asteroid?

Lugan na ontumbok ya artikulo so tumbok ed makapenek ya ebat ed ontan a makawetwet a tepet.

[Blurb ed pahina 5]

Makatulong so edukasyon tan nankakasakey a sagpot ed kapasimbalo ed dalin anggan panon lay inkagrabe na deral to