Say Pamilya—Walad Emerhensian Kipapasen!
“TAN sikaray lawas malikeliket a nambilay.” Satan a sampot na istorya so onaaplika ed ondaraiset a panamaley natan. Say nantupag a sipanan ed kasal a manaroan ‘ed irap tan inawa legan a manbibilay ira’ et mabetbet a tuloy a retoriko labat. Say posibilidad ed pakawalaan na maliket a pamilya et singa sugal a walaray tsansan kontra ed satan.
Diad baetan na 1960 tan 1990, say bilang na panagdiborsyo so masulok ya adoble ed maslak a Mamasagur ya industrialisado iran bansa. Diad arum a daldalin dinmaak na amipat iratan. Alimbawa, kada taon et ngalngalin 35,000 so de-kontratan panamaley ed Sweden, tan ngalngali kapaldua ed saratan so nabuyak, a lanoren toy masulok a 45,000 ya ugugaw. Saray manaamong ya agkasal so mansisian a pirmi ni ingen ed karakel, a mangaapekta ed nilibulibo nin ugugaw. Sakey a mipadparan kurang so onlelesa ed saray bansa ed sankamundoan, a singa nanengneng ed kahon ed pahina 5.
Tua, aliwan balo ed awaran so abuyak iran pamilya tan pansisian ed panamaley. Say Code of Hammurabi na koma-18 siglo K.K.P. so angilaktip ed saray ganggan ya angiyabuloy ed pandiborsyo diad Babilonia. Anggan say Mosaikon Ganggan, a niletneg nen koma-16 siglo K.K.P., so angiyabuloy ed pandiborsyo diad Israel. (Deuteronomio 24:1) Anggaman ontan, saray bedber na panamaley so aliwan ontanlan kalukak a singa ed sayan koma-20 siglo. Masulok a sakey dekada lay apalabas, onia so insulat na kolumnistay peryodiko: “Limamplon taon manlapud natan, ompan andian tayo la na dinanman a pamilya ed tradisyonal a pantalos. Nayarin sinandian la iratan na nanduruman klase na grupo.” Tan say kurang nanlapulad saman so ompapatnag a mamekder ed ideya to. Say institusyon na pamilya so maples ya onleletey a say tepet a “Makaliktar ta ni itan?” so lalon matukotukoy.
Akin a mairap a tuloy parad dakerakel a sanasawa so manmatooran tan pansiansiaen so nankakasakey a pamilya? Antoy sekreto na saramay nanmatooran legay andukey lan pambibilay da, a sililiket a manseselebra na silver tan golden ya anibersaryoy kasal da? Nibanbana, nen 1983 nireport a sakey a laki tan bii diad datin republika na Soviet ya Azerbaijan so nanselebra ed koma-100 ya anibersaryoy kasal da—diad edad dan 126 tan 116.
Antoy Kapeligroan?
Diad dakel a bansa pigara ed saray sengegay legal a pandiborsyo et say pikakalugoran, mental odino pisikal ya inkaruksa, panangikaindan, alkoholismo, inka-inutil, inka-ambagel, bigamiya, tan inka-adik ed druga. Balet, say mas inkalapagan a sengegan et lapud say pundamental ya awawey ed panamaley tan tradisyonal a bilay na pamilya so maples a manguuman, nagkalalo la legan na agano niran dekada. Nakukusbo so panagrespeto ed aregloy panamaley ya abayag lan ipapasen a sagrado. Saray maagum a producer na musika, pelikula, saray drama ed TV, tan popular a literatura so mangiglogloria ed ibabagan seksual a kawayangan, imoralidad, malukak a kondukta, tan makasarili ya estiloy-bilay. Itatandoro ray kultora ya anutak ed kaisipan tan kapusoan na saray kalangweran tan ontan met ed saray maedad la.
Impanengneng na surbi nen 1996 a 22 porsiento na saray taga-Amerika so mangibabagan say pilaki odino pan-bii so no maminsan et makagungguna ed panamaley. Sakey ya espisyal ya isyu ed sakey ed saray sankabalegan a peryodiko na Sweden, Aftonbladet, so anagdag ed bibii a midiborsyo lapud “pamaongen toy kipapasen mo.” Pinadesiran ni ingen na arum a popular a sikolohista tan antropolohista a say too et “imprograma” la kuno na ebolusyon a mansalat na kapareha kada pigaran taon. Diad arum a salita, sikaray mangisusuheri a saray pilaki odino pan-bii tan pandiborsyo et natural labat. Isangsang ni ingen na arum a say inaateng a diborsyo so maabig parad ananak, ya ipaparaan iran mideneng ed pidiborsyo ra balang agew!
Dakel a tobonbalo so agla manpipilalek a manbilay na tradisyonal a bilay na pamilya, a walay ama, ina, tan ananak. “Agko naisip so pambilay ed intiron bilay ko ya apasakey so kapareha,” so popular a panmoria. “Say panangasawa et singa Krismas, mito labat. Agko panisiaan itan,” so inkuan na Danish a tobonbalon mantaon na 18. “Say liknaan et, akin a mikasal tan gawaen iray kimey ed abung,” so inkuan nen Noreen Byrne na National Women’s Council diad Ireland: “Miliket ka labat ed sikara . . . Dakel a bibii so mandedesidin agda kaukolan so lalaki ta pian manbilay.”
Ondaraak so Sulon-Ateng Iran Sankaabungan
Diad intiron Europa sayan ugali so angitonton ed maples ya idaraak na sulon inka-ina. Arum ed sarayan sulon atateng et tin-edyer a liknaen dan say ag-implanon panaglukon et aliwan lingo. Pigara ed saratan et bibiin malabay a mamabaleg ed anak da a bukor. Maslak et kainaan a milalaki ed loob na pigaran panaon, ya anggapoy planon mikasal ed sikato. Impalapag na Newsweek magasin so manedeskriben istorya nen imbeneg a taon diad tepet a “Kadederal na Panamaley?” Inkuanton maples ya ondaraak so porsientoy anak ed paway diad Europa tan ompatnag ya anggapoy mibabali. Say Sweden so nayarin sankamanunaan, a walaan na 50 porsiento ya ugugaw so anak ed paway. Diad Denmark tan Norway et ngalngali 50 porsiento, tan diad Pransya tan Inglatera, ngalngali 1 ed kada 3.
Diad Estados Unidos, say duaran-ateng iran pamilya so biglan inmabeba ed apalabas a pigaran dekada. Onia so kuan na sakey a report: “Nen 1960, . . . 9 porsiento na amin ya ugugaw so nanayam ed sulon-ateng iran ayaman. Kasabi 1990, tinmulasok na 25 porsiento itan a bilang. Natan, 27.1 porsiento na amin ya Amerikanon ugugaw so niyaanak ed sulon-ateng iran ayaman, bilang a manatagey. . . . Nanlapulad 1970, say bilang na sulon-ateng iran pamilya so masulok ya adoble. Say tradisyonal a pamilya so nasisigensigen a tuloy natan a ngalngali la nakatsep, so ibabaga na arum a managsukimat.”
Diad saray bansan say Iglesia Katolika Romana et pirmin naeekalan na moral ya autoridad, ondaraak iray sulon-ateng a pamilya. Kulang a kapaldua na saray sankaabungan ed Italya so tugyopen na ina, ama, tan ananak, tan say tradisyonal a pamilya so sasandian la na andiay-anak a sanasawa tan sulon-ateng iran sankaabungan.
Say sistemay pankaabigan ed pigaran bansa so talagan mamapaseseg ed totoo ya agmangasawa. Saray sulon kainaan a makakaawat na tulong na gobierno so agla makaawat ed satan no miasawa ira. Saray sulon kainaan ed Denmark a makakaawat na kaaruman a panagasikaso’d-ugaw iran tulong na gobierno, tan diad arum a komunidad, say anggapo ni 18 años a kainaan so makakaawat na ekstran kuarta tan papabayaran day abang da. Sirin, nalalanor so kuarta. Ibabaga nen Alf B. Svensson a say diborsyo diad Sweden so panggagastosan na saray manag-buis na 250 libo anggad 375 libon dolyar ed tulong na gobierno, ibabayar ed panaayaman, tan publikon tulong.
Saray iglesia na Kakristianoan so ompatnag a samsamet so gagawaen da odino anggapo ni ingen pian salien a baliktaren iyan makapadesyang a kurang ed limog na saray pamilya. Dakel a pastor tan klerigo so mipupuligesgesan ed mismon krisis na pamilya ra, diad ontan et liknaen dan agmakatulong ed arum. Arum so ompatnag ni ingen a pabor ed pandiborsyo. Say Aftonbladet na Abril 15, 1996, so angireport a si pastor Steven Allen manlapud Bradford, Inglatera, so anibukel na espisyal a seremonya ed diborsyo, ya isusuheri ton kaukolan ya onkanan opisyal a serbisyo ed diborsyo diad amin ya iglesia ed Britanya. “Serbisyo itan ed panagpaabig pian tulongan so siopaman a mangawat tan mangiyarunsa ed nagagawa’d sikara. Ontulong itan ed sikaran namoria a siansian aaroen ira na Dios tan ibubulos tora’d pakasakitan.”
Kanian iner so aarapey institusyon na pamilya? Wala tay ilalo ed pakaliktar to? Kasin nipreserba na indibidual iran pamilya so pankakasakey da bangta walad ontan a malaknab a kapeligroan? Ipangasin konsideraen so ontumbok ya artikulo.
[Tsart ed pahina 5]
TINAON IRAN PANKAKASAL YA INKOMPARA’D PAN-DIDIBORSYO ED PIGARAN BANSA
COUNTRY YEAR MARRIAGES DIVORCES
Australia 1993 113,255 48,324
Canada 1992 164,573 77,031
Cuba 1992 191,837 63,432
Czech Republic 1993 66,033 30,227
Denmark 1993 31,507 12,991
Estonia 1993 7,745 5,757
France 1991 280,175 108,086
Germany 1993 442,605 156,425
Japan 1993 792,658 188,297
Maldives 1991 4,065 2,659
Norway 1993 19,464 10,943
Puerto Rico 1992 34,222 14,227
Russian Federation 1993 1,106,723 663,282
Sweden 1993 34,005 21,673
United Kingdom 1992 356,013 174,717
United States 1993 2,334,000 1,187,000
(Nibase ed 1994 Demographic Yearbook, Nasyones Unidas, New York 1996)