Antoy Nagagawa ed Saray Kalangweran?

SAY maong a balita odino mauges a balita​—dinan so labay mon dengelen ya unona? Sano nitepet iya, dakel so mamili ed mauges a balita ya unona diad paniilalon say maong a balita so mansiansia’d nonot.

Sano usisaen tayoy nagagawa’d saray kalangweran, konsideraen pan unona so peles a kipapasen. Inkalapagan ya ikokomento na matatatken a totoo a saray kalangweran natan so agmipara ed saray tobonbalo nensaman. Saray kalangweran, ed biek a dapag, so nasyosyodotan ed antokaman a panagpasiki ya agda nakapet kuno iray estandarte ed imbebeneg a taon. Anggaman kuan, onabobon iray mangoobserban maong ed katooan a duma iray tobonbalo natan.

Panon Kaduma?

Anggaman panisiaan na totoo ed inkalapagan a saray kalangweran so kaukolan a maong so walna ra, responsabli, tan marespito ed arum, say inkapeteg et mabetbet ya agnakakapet irayan napanuliranan. Unong ed sakey a surbin nipalapag ed peryodikon The Independent na London, saray kalangweran so “mamabayubo na ‘balon espirituy panagrebeldi’ sumpad mundo a naiimano ran masyadon manidismaya ed sikara.” Sayan “balon espirituy panagrebeldi” so napapatnagan ed nalmoan a dagdaiset a modernon-agew a tobonbalo so malabay a nikuenta ira bilang “makatunongan tan responsabli.” Mas labay dan nikuenta ira bilang “agnakontrol tan agnakabisado.”

Alimbawa, diad Britanya say nireport a krimen​—maslak ed saratan et ginawa na saray kalangweran​—so dinmaak na aminpolo manlapud 1950 anggad 1993. Say indaak na panangabuso ed druga tan alkohol so misimbangan ed idaraak na krimen. Ontan met, ipapaimano na The Times ed London, ngalngalin amin a maaligwas a bansa so makakaeksperiensiay “pirmin idaraak na dipirinsia ed psychosocial ed limog na saray tobonbalo nanlapulad Komaduan Guerra Mundial.” Unong ed si David J. Smith, propesor ed kriminolohiya, sarayan dipirinsia et “agmisiglaotan ed kakulangan odino idaraak na kayamanan ed antokaman a mainomay a natalosan a paraan.” Ipapanengneng na impansukimat a say babaleg a pakapangibiigan et mapatnag la ed baetan na saray kalangweran tan matatatken.

Nipapaarap natan iray ugugaw tan saray tin-edyer ed ondarakel a pakadetdetan. Saray kaso ed panagbitkel, sinali man odino tinmalona, so kasmak la. Saray impanalin pambitkel na ugugaw a mantaon na 12 a paleksab so adoble ed loob na kulang a samploran taon, so inreport na Herald na Glasgow ed Scotland. Saray mas panguloan ya ugugaw so papaimpluensiaan ed kaandiay ilalo a manbitkel met. “Saratan so graben resulta lapud say idaraak na psychiatric iran problema ed saray kalangweran et sankadaeg toy serbisyon nitutulong ed sikara,” so komento na peryodiko.

Siopay Tetelen?

Naiimano na saray wala la’d edad a mainomay a tetelen iray kalangweran lapud “balbalinswek” iran panmoria na tobonbalo. Ingen, diad katuaan to, agta saray wala la’d edad so lalon natetel lapud nagagawa natan ed limog na saray kalangweran? Say panangabuso na kalimoglimog, inkamapaulyan na ateng, kaandian na saray panuliranan a napanmatalkan na saray tobonbalo, so mabetbet ya irarason. “Say depresyon ed inkalapagan a populasyon so pareho met ed apalabas a 30 taon,” so inkuanen Propesor Sir Michael Rutter, pangulo na Medical Research Council Child Psychiatry Unit ed Britanya. “Balet,” inyarum to, “say kagagawa na satan ed limog na saray tin-edyer tan malangwer niran wala la’d edad so pirmin ondarakel. . . . Anggapoy panduaruwa a say kabubuyak na pamilya so sakey a sengegan; aliwan lapud panagdiborsyo labat, noagta nisesengeg ed amin a nengneng na inkalapagan a kipapasen na agpantutunosan tan balingaan ed limog na saray wala la’d edad.”

Ibabaga na sakey a managsukimat a saray kalangweran so “mangipupulisay ed kustombri nensaman.” Akin? “Lapud say tradisyonal iran paraan so agla onkana ed sikara.” Alaen pan alimbaway manguuman iran panmoria na para laki odino biin inkabetang. Dakel a kalangweran a bibii so mangaadapta ed mas inkalaki iran walnay inkasebeg tan inkabusangel, bangta saray kalangweran a lalaki so magmamaliw a binabai. Agaylan miduma ed walan normal nensaman!

Balet akin a nanenengneng tayoray ontan a pirmin panguuman natan? Tan antoy walan maong a balita nipaakar ed saray kalangweran natan? Panon iran nawalaan na maligen ya arapen? Singbaten na ontumbok ya artikulo mi iray ebat ed sarayan tepet.