No Panon ya Akasabi ed Sikatayo so Biblia—Parti 1a

DIAD melag a pa- nag-imprintaan, paulit-ulit a papa-andaren na manag-imprinta tan saray malangwer ya aprentis to so de-kahay tabla a panag-imprinta da, a maal-alwar dan intatapew iray blankon peligo na papel ed tipo. Legan dan uuyosen iratan, nenengnengen da no susto iray niimprintan teksto. Inbabalaybay daray atupin pahina diad saray taker ya akapeket ed sakey a dingding anggad basil a dingding pian ipamaga.

Biglabigla, walay manlaltog ed kapot. Atalagnaw, nilukasan na manag-imprinta so tarangka na kapot, tan sakey a grupo na armadon sundalo so bengat-bengat a linmoob. Sinukimat day kokondenaen a tuloy a klase na ilegal a literatura​—say Biblia ed lenguahe na kaslakan a totoo!

Atrasadon sinmabi iray sundalo. Lapud apasakbayan ed kapeligroan, say managpatalos tan say katulongan to so binmatik la ed panag-imprintaan, inakukos daray pahina, tan ontataynan lara a pabeltang ed Rhine River. Anggan panon et nibatik day kabiangan na tinarabaho ra.

Say managpatalos ed sayan kaso et si William Tyndale, a nanggugunaet a napawala so nisebel ya Ingles a “Balon Sipan” to diad Cologne, Alemanya, nen 1525. Say eksperiensia to so kaslakan lan tuloy. Diad ngalngali 1,900 a taon nanlapulad inkakompletoy panangisulat ed Biblia, dakel a lalaki tan bibii so angirisga ed amin a bengatla pian ipatalos tan ibunog so Salita na Dios. Anggad natan et nagugunggunaan itayo ed tinarabaho ra. Anto ta so ginawa ra? Panon ya akasabi ed sikatayo so Biblian bembembenan tayo natan?

Asasakbay a Panagkopya tan Panangipatalos ed Biblia

Saray tuan ariripen na Dios so lawas angipasen ed Salita to diad sankatageyan a karlangan. Bibidbiren na New Catholic Encyclopedia: “Singa saray Judion inmuunan atateng da, pinabli na asasakbay a Kristianos so panagbasa ed saray Sagradon Libro. Bilang pananumbok ed alimbawa nen Jesus. (Mat 4.4; 5.18; Luc 24.​44; Jn 5.39), nanggayagaan na saray Apostol so pangabisado ed D[aan] a S[ipan] a mangisusuheri na andukey tan maalwar a panagbasa tan panagaral, tan nipaseseg iya ed saray babangatan da (Rom 15.​4; 2 Tm 3.15-17).”

Diad satan a gagala, kaukolan a napawala iray kopya na Biblia. Diad sakbay-Kristianon panaon, maslak ed sayan kimey so ginawa na propesyonal ya ‘onsiano iran managkopya, NW’ a mapagpagan nalingo. (Esdras 7:6, 11, 12) Diad pambabanikel a pakagawa na perpekto iran kopya, sikaray angiletneg na atagey ya estandarte parad amin ya onsaginonor iran managkopya na Biblia.

Balet, legan na komapat a siglo K.K.P. et walay linmesan problema. Labay nen Alejandron Baleg ya amin a totoo ed mundo so nabangatan ed Griegon kultora. Saray impanalo to so amekder ed kaskalan a Griego, odino Koine, bilang inkalapagan a lenguahe ed intiron Pegley Bukig. Bilang resulta, dakel a Judio so binmaleg ya agbalot akaaral a manbasa na Hebreo kanian ag-ira makabasa na Kasulatan. Kanian, nen ngalngali 280 K.K.P, sakey a grupo na Hebreon iskolar so nantitipon ed Alexandria, Ehipto, pian ipatalos so Biblian Hebreo ed popular a Koine. Akabatan so patalos da bilang say Septuagint, say Latin parad “Pitomplo,” a manutukoy ed padesir a bilang na saray managpatalos a sinisian kaiba. Asumpal itan ed ngalngali 150 K.K.P.

Diad panaon nen Jesus, siansian uusaren ni so Hebreo diad Palestina. Ingen say Koine so mas popular diman tan diad arum a nisulinek iran probinsya na pakayari na Romano. Kanian, saray Kristianon managsulat na Biblia, so angusar ed sayan kaslakan a porma na Griego pian nasabi dakel a totoo ed nasyones anggad nayari. Ontan met, sikaray sibubulos ya angaon manlapud Septuagint tan angusar na dakel ed saray termino to.

Lapud maseseg iray inmuunan Kristiano a misioniro, akala-kala dan tampol so panangusar ed Septuagint pian paneknekan a si Jesus imay abayag lan tatalaranan a Mesias. Saya so amaaburido ed saray Judio tan anagyat ed sikaran mamawala na pigaran balon patalos ed Griego, denisinyo pian sibletan iray Kristiano ed saray argumento ra diad impanrebisa ed saray paborito ran paneknek iran teksto. Alimbawa, diad Isaias 7:14 inusar na Septuagint so Griegon salitan kabaliksan toy “birhin,” a mapropetikon manutukoy ed ina na Mesias. Saray balon patalos so angusar na duman Griegon salita, a kabaliksan toy “malangwer a bii.” Say nantultuloy a panguusar na Kristianos ed say Septuagint so diad kaunoran et amakiwas ed saray Judio pian intiramintin itunday paraan da tan idalangirang so ipawil ed Hebreo. Diad kaunoran, sayan kiwas so nagmaliw a bendision ed saginonor a panagpatalos na Biblia lapud akatulong itan ed pakapansiansian mabilay na Hebreon lenguahe.

Saray Manangipalapag na Sankaunaan a Kristianon Libro

Ginapoan na saray maseseg ya inmuunan Kristiano so pamawala na dakel a kopya na Biblia a nayarian da, ya amin so kinopya ed panamegley na lima. Inggapo ra met so panangusar ed codex, a walaan na saray pahina a singa modernon libro, imbes ya itultuloy ya usaren iray lukot. Likud ed mas kombenienti tan maples a pananap ed saray kasulatan, mas dakel so nakarga na sakey a codex ed sakey a tomo nen say naisulat ed sakey a lukot​—alimbawa, say intiron Griegon Kasulatan odino anggan say intiron Biblia.

Say canon na Kristianon Griegon Kasulatan so akompleto ed ngalngali 98 K.P. tekep na saray libro na unor a mabilay nin apostol, si Juan. Walay kabiangan ni na kopya na Ebanghelyo nen Juan, a tinawag a Rylands Papyrus 457 (P⁵²), a manpetsa na ag-onlampas ed 125 K.P. Sakbay na 150 ya anggad 170 K.P., si Tatian, estudyante nen Justin Martyr, so amawala na Diatessaron, sakey a tugyop na salaysay na impambilay nen Jesus ya inuksoy manlapu met ed apatiran Ebanghelyo a naromog ed kaplesan iran Biblia tayo.b Ipapanengneng na saya ya impasen to labat ya autentiko iraman ya Ebanghelyo tan kanian saratan so nisirkula la. Nen ngalngalin 170 K.P., say sankasakbayan ya akabatan a katalogo na “Balon Sipan” iran libro, a tatawagen a Muratorian Fragment, so apawala. Lugan toy maslak iran libro na Kristianon Griegon Kasulatan.

Ag-abayag et amalesa so inkayat na Kristianon sisisiaen na pankaukolan parad saray patalos na Kristianon Griegon Kasulatan ontan met ed Hebreon Kasulatan. Dakerakel a bersion ed lenguahe a singa say Armenian, Coptic, Georgian, tan Syriac so apawala ed kaunoran. Mabetbet a kaukolan a tibukelen iray alpabeto parad satan labat a gagala. Singa bilang, si Ulfilas, komapat-siglon obispo na Romanon Iglesia, so nikuan ya angimbento ed alpabeton Gothic pian ipatalos so Biblia. Balet ta agto impibiang iray libro na Arari lapud abaloan ton mangipaseseg itan ed hilig na saray Goth ed pibabakal. Balet, sayan kiwas so ag-angamper ed “akomberti ed Inkakristiano” iran Goth manlapud impanamsam ed Roma nen 410 K.P.!

Saray Biblian Latin tan Slavonic

Kaleganan, nagmaliw ya importanti so Latin, tan inmapireng so pigaran bersion na Daan a Latin. Balet nanduruma iratan ed estilo tan inkasusto. Kanian nen 382 K.P., ginanggan nen Papa Damasus so sekretaryo to, si Jerome, a kimeyan so opisyal a Biblian Latin.

Ginmapo si Jerome diad impanrebisa ed Latin iran bersion na Kristianon Griegon Kasulatan. Balet, parad Hebreon Kasulatan, impilit ton ipatalos manlapud orihinal a Hebreo. Kanian, nen 386 K.P., sikatoy linma ed Betlehem pian manaral na Hebreo tan manpatulong ed sakey a rabbi. Lapud saya, akasagyat na baleg a pansasangsangan ed saray membro na simbaan. Sisiaen na arum, pati say kapanaonan nen Jerome a si Augustine, ya apuyanan so Septuagint, tan inakusa ra si Jerome ya “ondadapag ed saray Judio.” Lapud intuloy to, akompleto nen Jerome so tinarabaho to nen ngalngali 400 K.P. Diad inyaapit ed lapuan na orihinal iran lenguahe tan dokumento tan diad pangipapatalos ed saratan diad uusaren a lenguahe ed saman, akauna lay Jerome na sanlibon taon parad moderno iran metodo ed panangipatalos. Say kimey to so akabatan bilang Vulgate, odino Kaslakan a Bersion, tan agunggunaan so totoo ed loob na dakel a siglo.

Diad mamabukig a Kakristianoan et dakel nin siansia so makabasa ed Septuagint tan ed Kristianon Griegon Kasulatan. Balet, diad saginonor, say Daan ya Slavonic, say tinumbokan na Slavic iran lenguahe natan, so nagmaliw a manunan lenguahe ed amianen-bukig na Europa. Nen 863 K.P., say sanagin mansasalitay Griego, di Cyril tan Methodius, so linma ed Moravia, natan et Czech Republic. Ginapoan dan ipatalos so Biblia ed lenguahen Slavonic. Pian nagawaan itan, tinibukel da so alpabeton Glagolitic, a diad saginonor et sinalatay alpabeton Cyrillic, ningaran ed si Cyril. Saya so lapuan na kaplesan-agew a Ruso, Ukrainiano, Serbiano, tan Bulgariano iran alpabeto. Say Biblian Slavonic so inusar na totoo ed satan a lugar ed loob na dakel a kailalakan. Balet, asabi panaon, lapud manguuman iray lenguahe, agla narandan iya na kabanyakan a too.

Nansiansia so Biblian Hebreo

Legan na sayan panaon, manlapud ngalngalin komanem anggad komasamplon siglo K.P., sakey a grupo na saray Judio ya akabatan bilang saray Masorete so amaaligwas na sistematiko iran metodo ed panagkopya pian ipreserba so tekston Hebreon Kasulatan. Nambanikelan da ni ingen a bilangen so amin a linya tan anggan say kada letra, ya inonota iray pandurumaan ed saray manuskrito, bilang sagpot ed kipreserba na autentikon teksto. Ag-aperdi impansagpot da. Bilang sakey ya alimbawa, diad pangikompara ed modernon Masoretiko iran teksto ed Dead Sea Scrolls, nisulat ed baetan na 250 K.K.P. tan 50 K.P., et angipanengneng ya anggapoy impangumanan na doktrina ed loob na masulok a 1,000 taon.c

Diad Europa say Kapegleyan a Panaon (Middle Ages) so inkalapagan a tutukoyen bilang Panaon na Kabilungetan (Dark Ages). Agtanton makabasa tan makaaral iray totoo. Diad kaunoran, anggan saray klero, diad kaslakan, so agla makabasa ed Latin na simbaan tan mabetbet ya agda anggan nabasa ingen so dilin lenguahe ra. Saya met imay panaon ed Europa sanen saray Judio so titiponen ed saray ghetto. Lapud sayan inkisian, apansiansia ra so panagaral ed Biblikal a Hebreo. Balet, lapud inap tan agpakaseguro, say pikakabat a Judio so mabetbet ya agnaala ed paway na ghetto. Diad mamasagur a Europa, say pikakabat na Griego so onkakapuy met. Say kipapasen so pinaloor na panagrespito na Western Church ed Latin Vulgate nen Jerome. Inkalapagan ya impasen itan bilang alenleneg a na-autorisaan a bersion, anggaman diad pansamposampot na Masoretikon peryodo et say Latin so nagmaliw ya agla uusaren a lenguahe. Kanian, sanen say pilalek a kalkalnan amtaen so Biblia et ginmapon inmaligwas, saya so amawala na baleg a pankokontraan.

Sinumpa so Panagpatalos ed Biblia

Nen 1079, impaakseb nen Papa Gregory VII so sankaunaan ed dakel a ganggan na simbaan nen kapegleyan a panaon a mangisesebel ed panamawala tan no maminsan anggan say pakawalaan na dialekto iran bersion. Kinansila toy permiso ed pakagawa na Misa ed lenguahen Slavonic lapud kaukolanen toy pangipatalos ed saray kabiangan na Masanton Kasulatan. Anggaman mikontraan ed posisyon na akaunan Kristianos, insulat to: “Amaliket itan ed Makapanyarin-amin a Dios a say masanton kasulatan et nepeg a sekreto ed pigaran pasen.” Lapud saya so opisyal a posisyon na simbaan, saray manangidalangirang na panagbasay Biblia et lalon impasen a mapeligro.

Anggaman ed agpaborablin kipapasen, say panagkopya tan panangipatalos ed Biblia ed kaslakan iran lenguahe so nantultuloy. Sekreton nibunog ed Europa iray bersion ed dakel a lenguahe. Amin iratan so kinopya ed panamegley na lima, lapud agni naimbento ed Europa so niyalis-alis a klase na panag-imprinta anggad kapegleyan na saray taon na 1400. Balet lapud mabli tan limitado ed bilang iray kopya, ipasen la na ordinaryon mibabaley so inkasikato a maliket ed pakawalaan na anggan saksakey a kabiangan na sakey a libro na Biblia odino anggan pigaran pahina labat. Say arum so akapangipatlep na baleg a kabiangan, anggan say intiron Kristianon Griegon Kasulatan ni ingen!

Balet, asabi panaon, walay malaknab a pakurang parad panreporma ed simbaan. Saraya so pinakiwas na apasimbalon pakaamta ed kaimportantian na Salitay Dios ed inagew-agew a bilay. Panon a sarayan pakurang tan iyaaligwas ed panag-imprinta et mangapekta ed Biblia? Tan antoy agawa ed si William Tyndale tan ed patalos to, ya asalambit ed gapo? Subaybayan tayo iray makapainteres ya istorya ya anggad panaon tayon mismo diad arapen iran paway.

[Saray paimano ed leksab]

[Tsart ed pahina 8, 9]

Importanti Iran Petsa ed Panangipatalos ed Biblia

(Parad aktual a format, nengnengen so publikasyon)

KASAKBAYAN A KOMON A PANAON (K.K.P.)

Inkakompletoy Hebreon Kasulatan c. 443 K.K.P.

400 K.K.P.

Alejandron Baleg (d. 323 K.K.P.)

300 K.K.P.

Inggapoy Septuagint c. 280 K.K.P.

200 K.K.P.

100 K.K.P. Kaslakan ed Dead Sea Scrolls c. 100 K.K.P. anggad 68 K.P.

KOMON A PANAON (K.P.)

Inkaderal na Jerusalem 70 K.P.

Inkakompletoy Griegon Kasulatan 98 K.P.

100 K.P.

Rylands Papyrus na Juan (b. 125 K.P.)

200 K.P.

300 K.P.

400 K.P. Latin Vulgate nen Jerome c. 400 K.P.

500 K.P.

600 K.P.

Kinimeyan so Tekston Masoretiko

700 K.P.

800 K.P.

Si Cyril ed Moravia 863 K.P.

900 K.P.

1000 K.P.

Ganggan sumpad dialekton Biblia 1079 K.P.

1100 K.P.

1200 K.P.

1300 K.P.

[Litrato ed pahina 9]

Inggapo na asasakbay a Kristianos so pangusar ed codex

[Litrato ed pahina 10]

Linma si Jerome ed Betlehem pian manaral na Hebreo