Say Ganggan Kasakbayan nen Kristo
“O agayla so panangarok ed ganggan mo! Sikato so dalepdep ko ed amin ya agew.”—SALMO 119:97.
1. Anto so manguuley ed saray kiwas na bengabengatla ed katawenan?
NANLAPULAD kaugawan to, maseguron ninmengneng si Job ed saray bitewen tekep na pankelaw. Anganko ta imbangat ed sikato na atateng to so kangaranan na ankakabaleg a konstelasyon tan ed no antoy amta ra nipaakar ed ganggan a mangokontrol ed ikukurang na saray konstelasyon ed katawenan. Diad tua et inusar na totoo ed inmunan panaon so agmanguuman ya ikikiwas na sarayan malaknab, elegantin grupo na bibitewen bilang pakatandaan na panguuman na tiempo. Balet diad saraman a panaon ya innengneng to ed saratan tekep na inkakelawan, ag-amta nen Job so mabiskeg a puersan mangokontrol ed sarayan tugyop na bibitewen. Kanian, ag-akasel sanen sikatoy tinepetan nen Jehova a Dios: “Kasin natatalosan moray ganggan ed katawenan?” (Job 38:31-33, The New Jerusalem Bible) On, saray bitewen so uuleyan na saray ganggan—ganggan ya onmanlan kaeksakto tan kakomplikado a saray sientista natan et agda sigpot a natalosan iratan.
2. Akin a naibaga ya amin a pinalsa so uuleyan na ganggan?
2 Si Jehova so Supremon Manangiter-ganggan diad uniberso. Amin a gawa to so uuleyan na ganggan. Say inad-aro ton Anak, “say panguloan ed amin a pinalsa,” so sitotoor a tinmulok ed ganggan na Ama to sakbay a niwala so pisikal ya uniberso! (Colosas 1:15) Anggan saray angheles so iwawanwan met na ganggan. (Salmo 103:20) Anggan saray ayayep so uuleyan na ganggan unong ta ontutumbok ira ed kasiporan iran ganggan ya indesinyo la ed sikara na Manamalsa.—Uliran 30:24-28; Jeremias 8:7.
3. (a) Akin a mankakaukolan na saray ganggan so katooan? (b) Panon nen Jehova ya inuleyan so nasyon na Israel?
3 Komusta met so katooan? Anggaman nabebendisyonan itayo na saray langkap a singa say intelihensya, moralidad, tan espiritualidad, siansian kaukolan tayo so sakey a sukat na ganggan na Dios pian nigiya itayo ed pangusar na sarayan kapasidad. Say inmunan atateng tayo, di Adan tan Eva so ayadyari, kanian pigpigara labat a ganggan so nakakaukolan a mangigiya ed sikara. Say panangaro ed mangatatawen ya Ama ra so magenap la komon pian sigagayagan ontulok. Balet ta tinmunganga ira. (Genesis 1:26-28; 2:15-17; 3:6-19) Bilang resulta, saray ilalak da so nagmaliw a makasalanan a pinalsan mankakaukolan na mas dakel niran ganggan a mangiwanwan ed sikara. Diad ilalabas na panaon, simamaaron pinenek nen Jehova iyan pankaukolan. Inikdan to si Noe na espisipikon ganggan a kaukolan ton ipasabi ed pamilya to. (Genesis 9:1-7) Pigaran siglo ed saginonor, diad panamegley nen Moises, inikdan na Dios so balon nasyon na Israel na sakey a detalyado, nisulat a kodigo na Ganggan. Saya so sankaunaan a pankanawnawan inuleyan nen Jehova so sakey ya interon nasyon diad panamegley na madibinon ganggan. Say pangusisa ed satan a Ganggan so ontulong ed sikatayon natalosan so makanan betang na ganggan na Dios ed bilay na Kristianos natan.
Say Mosaikon Ganggan—Say Gagala To
4. Akin a magmaliw ya angat parad saray pinilin kapolian nen Abraham a mamawala na nisipan a Bini?
4 Nantepet si apostol Pablo, sakey a maseet ya estudyante na say Ganggan: “Anto sirin so kakanaan na ganggan?” (Galacia 3:19) Pian naebatan itan, kaukolan tayon tandaan ya insipan nen Jehova ed kaaro ton Abraham a say kapolian to so mamawala na sakey a Bini a mangitarok na baleg a bendisyon ed amin a nasyon. (Genesis 22:18) Balet nia so angat: Aliwan amin a pinilin kapolian nen Abraham, Israelitas, so totoon mangaaro ed si Jehova. Diad ilalabas na panaon, apaneknekan a maslak so anawet-tenger, rebelyoso—arum ni ingen so talagan agpauleyan! (Exodo 32:9; Deuteronomio 9:7) Parad sikara, say pakapibilang ed totoo na Dios so lapud kibanbana labat, agda pinilin magmaliw ya onman.
5. (a) Anto so imbangat nen Jehova ed saray Israelita diad panamegley na Mosaikon Ganggan? (b) Panon a say Ganggan so denisenyo pian makaapekta ed kondukta na saray mananumbok to?
5 Panon a mamawala tan nagunggunaan ed nisipan a Bini iraman a totoo? Imbes a kontrolen ira a singa saray robot, binangatan ira nen Jehova diad panamegley na ganggan. (Salmo 119:33-35; Isaias 48:17) Diad tua, say Hebreon salita parad “ganggan,” toh·rahʹ, et kabaliksan toy “bangat.” Anto so imbangat na saya? Manunan imbangat na saya ed Israelitas so pankaukolan da na sakey a Mesias, a manondon ed sikara manlapud makasalanan a kipapasen da. (Galacia 3:24) Imbangat met na Ganggan so maridios a takot tan katutulok. Mitunosan ed Abrahamikon sipan, saray Israelita so onkanan tastasi nen Jehova ed amin niran nasyon. Kanian say Ganggan so mangibangat ed sikara na sakey ya atagey, galgalangen a kodigo ed kondukta a marakep a mangipaamta ed si Jehova; ontulong itan ed Israel a mansiansian biig manlapud alay uges ya agagamil na kabangibang a nasyones.—Levitico 18:24, 25; Isaias 43:10-12.
6. (a) Kaunongan karakel na ganggan so lugan na Mosaikon Ganggan, tan akin ya agnepeg itan ya ipasen ya alablabas? (Nengnengen so paimano’d-leksab.) (b) Anton aralem a pakatalos so nagamoran tayo ed panaral ed Mosaikon Ganggan?
6 Agpankelawan sirin, a say Mosaikon Ganggan et lugan toy dakel a ganggan—masulok a 600 iratan.a Sayan nisulat a kodigo so nanugit ed lawak na panagdayew, gobierno, moral, hustisya, anggan say tagano tan kalinisan. Balet, kabaliksan ta na satan a say Ganggan so sakey labat a tugyop na anggapoy-liknaan iran regulasyon tan ganggan? Arawin ontan! Say panaral ed sayan kodigon Ganggan so mangiiter na daakan ya aralem a pakatalos ed maaron personalidad nen Jehova. Konsideraen pay pigaran alimbawa.
Ganggan ya Angipatnag na Panangasi tan Panangabagey
7, 8. (a) Panon ya indanet na say Ganggan so panangasi tan panangabagey? (b) Panon a sipapangasin inyimpuersa nen Jehova so Ganggan ed kaso nen David?
7 Indanet na Ganggan so panangasi tan panangabagey, nagkalalo la ed saray abeba tan saray pakaskasi. Pinili iray balo tan ulila parad proteksion. (Exodo 22:22-24) Sinalimbengan iray pantrabahon ayayep manlapud inkaruksa. Nirespeto iray manunan kanepegan ed kaykayarian. (Deuteronomio 24:10; 25:4) Anggaman kinaukolan na Ganggan so dusan patey parad panagpatey, ipapasabi to met so panangasi ed saray kason akapatey. (Numeros 35:11) Malinew, saray ukom ya Israelita so walaay kawayangan a desisyonan so dusan impaakseb parad pigaran kalilingo, dependi ed awawey na managgaway-mauges.—Ikompara so Exodo 22:7 tan Levitico 6:1-7.
8 Impanengneng nen Jehova so alimbawa parad saray ukom diad impangiyaplika ed Ganggan tekep na inkapekder no kapilitan balet panangasi no posibli. Si Arin David, ya akikalugoran tan amatey, so pinanengnengan na panangasi. Agto kabaliksan a napaliisan to so pakadusa, ta agsinalimbengan nen Jehova ed teribli iran nansumpalan a linmesa lapud kasalanan to. Balet, lapud sipanan ed Panarian tan lapud si David so talagan mapangasin too tan angipatnag na masimoon a pagbabawi, sikatoy agpinatey.—1 Samuel 24:4-7; 2 Samuel 7:16; Salmo 51:1-4; Santiago 2:13.
9. Anto so betang na aro ed Mosaikon Ganggan?
9 Sakey ni, indanet na Mosaikon Ganggan so aro. Isipen pa no wala natan so sakey a nasyon a walaan na kodigo na ganggan ya aktual a mankakaukolan na aro! Kanian, aglabat isesebel na Mosaikon Ganggan so panagpatey; inganggan to: “Nepeg mo ya aroen so kaparam a too unong ed sikan dili.” (Levitico 19:18) Agto labat insebel so agmakatunongan a tratamento ed sankailin residenti; inganggan to: “Tan aroen mo naani a singa sika a dili, ta sikayo sangsangkaili kayo met nen saman diman ed dalin ya Ehipto.” (Levitico 19:34) Agto labat insebel so pikakalugoran; inganggan to ed asawan laki a paliketen so dili ton asawa! (Deuteronomio 24:5) Diad libro na Deuteronomio lambengat et manga 20 danay ya inusar so salitan Hebreon mangipapatnag ed kualidad na aro. Impaseguro nen Jehova ed saray Israelita so dilin aro to’d sikara—diad apalabas, kaplesan, tan ed arapen. (Deuteronomio 4:37; 7:12-14) Dia tua et say sankabalgan a ganggan ed Mosaikon Ganggan et: “Aroen mo si Jehova a Dios mo ed amin a pusom tan dia ed amin a kamarerwam tan dia ed amin a pakayarim.” (Deuteronomio 6:5) Inkuan nen Jesus a say interon Ganggan so mandedependi ed sayan ganggan, pati ed ganggan ya aroen so kaabay mo. (Levitico 19:18; Mateo 22:37-40) Agpankelawan ya insulat na salmista: “O agayla so panangarok ed ganggan mo! Sikato so dalepdep ko ed amin ya agew.”—Salmo 119:97.
Say Aliwan Impangusar ed Ganggan
10. Panon so impanmoria na Judios, ed inkalapagan, ed Mosaikon Ganggan?
10 Agaylan kaermenan, sirin, a diad inkalapagan et anggapon balot so apresasyon na Israel ed Mosaikon Ganggan! Agtinulok, binaliwala, odino nilingwanan na totoo so Ganggan. Dinutakan da so puron panagdayew tekep na makapadimlan relihyoson agagamil na arum niran nasyon. (2 Arari 17:16, 17; Salmo 106:13, 35-38) Tan imburi ra met a tuloy so Ganggan ed arum niran dalan.
11, 12. (a) Panon a saray grupo na relihyoson pangulo so aneral kayari na saray agew nen Esdras? (Nengnengen so kahon.) (b) Akin a liknaen na saray inmunan rabbi a kapilitan a “manggawa na alar ed liber na Ganggan”?
11 Pigara ed sankaugsan ya impaneral ed say Ganggan et ginawa na saramay mismon mangibabagan mangibabangat tan mangiprepreserba ed satan. Agawa iya kayari na saray agew nen matoor ya eskriban si Esdras ed koma-liman siglo K.K.P. Nambanikel si Esdras sumpad mauges ya impluensyan akapaliber ed arum a nasyon tan indanet to so panagbasa tan panagbangat ed Ganggan. (Esdras 7:10; Nehemias 8:5-8) Arum ed managbangat na Ganggan so mangibabagan manutumbok ed saray bakat nen Esdras tan amorma ed natatawag a “Baleg a Sinagoga.” Kalaktip ed saray balikas to et say direhin: “Manggawa na alar ed liber na Ganggan.” Ikakatunongan na saratan a managbangat a say Ganggan so singa sakey a mablin harden. Ta pian anggapo so siopaman a makaloob ya anggapoy permiso ed sayan harden diad panumlang ed saray ganggan to, amawala nira ingen na kaaruman a ganggan, say “Insangin Ganggan,” pian amperen iray totoo ed dawitdawit a pakapankasalanan ed ontan a Ganggan.
12 Nayarin isuppiat na arum a walaay katunongan na saray Judion pangulo ed onian liknaan da. Kayari panaon nen Esdras saray Judio so sinakop na sankaili iran pakayari, nagkalalo la ed Gresya. Pian nalabanan so impluensya na Griegon pilosopya tan kultora, inmalagey iray grupo na relihyoson pangulo ed limog na Judios. (Nengnengen so kahon, pahina 10.) Sinmabi panaon a pigara ed sarayan grupo so akilaslasan tan pinalumbasan ni ingen so Levitikon inkasaderdote bilang managbangat na Ganggan. (Ikompara so Malaquias 2:7.) Asabi 200 K.K.P., say insangin ganggan, so akaimpluensya la ed bilay na Judio. Diad inmuna et sarayan ganggan so agnisulat, lapud ompan ipasen irayan kapara na nisulat a Ganggan. Balet kalkalna, inyuna so kaisipan na too nen say kaisipan na Dios, kanian diad kaunoran et aktual a dineral na sayan “alar” so mismon “harden” a nanprotekta komon ed saya.
Say Polusyon na Fariseismo
13. Panon ya inkatunongan na pigaran Judion relihyoson papangulo so panggawa na dakel a totontonen?
13 Inkatunongan na saray rabbi a lapud ta say Torah, odino Mosaikon Ganggan, so naspot, maseguron walaan iya na ebat ed amin a tepet a nayarin onlesa. Sayan kaisipan so peteg ya agmapagalang. Diad inkapeteg et angiter itan ed saray rabbi na lisensyan mangusar na masilib a panagkatunongan na too, ya ipapatnag dan say Salita na Dios so basiyan parad saray totontonen ed amin a nengneng na isyu—say arum et panpersonal, say arum et andiay kakanaan a bengabengatla.
14. (a) Panon ya alablabas a pinalaknab na Judion relihyoson pangulo so Makasulatan a prinsipyo na pagmaliw a biig ed saray nasyon a sengegay pagmaliw lan agmakasulatan? (b) Anto so mangipapanengneng a saray rabbinikon totontonen so agmamoprotekta ed Judion totoo manlapud saray paganon impluensya?
14 Aminpigan inusar na relihyoson papangulo so Makasulatan a prinsipyo tan alablabas a pinalaknab iraya. Singa bilang, iyaalibansa na Mosaikon Ganggan so pagmaliw a biig ed arum a nasyones, balet ta impupulong na saray rabbi so sakey a porman agmakatunongan a panagleglemew ed amin a bengatlan aliwan Judio. Imbangat da a say sakey a Judio so nepeg ya agmangititilak na baka to ed sakey a panagpundoan na Hentil, ta saray Hentiles et “nasususpetsa ed pirerelasyonan ed ayayep.” Say sakey a biin Judio so ag-aabuloyan ya ontulong ed manaanak lan biin Hentil lapud saya so “mangaasisti ed kianak na ugaw na panagtalintao.” Lapud manepeg labat a sikaray manuspetsa ed saray Griegon himnasyom, insebel na saray rabbi so amin ya ehersisyon pan-atletiko. Papaneknekan na awaran ya amin na saya so anggapoy tanton agawaan pian naprotektaan iray Judio manlapud saray sisiaen na Hentil. Diad tua, ag-abayag et anggan saray Fariseo a mismo so angibangat na paganon doktrina na imortalidad na kamarerwa!—Ezequiel 18:4.
15. Panon a pinikewet na Judion relihyoson papangulo so ganggan ed inkadalisay tan insesto?
15 Pinikewet met na saray Fariseo iray ganggan nipaakar ed panagdalisay. Nibaga a saray Fariseo so mamadalisay ni ingen ed banwa no wala labat lay pankanawnawa ra. Ibabaga na ganggan da a say pakaabala ed “iyakar ed kasilyas” so manutak ed sakey a too! Nagmaliw a makawetwet a ritual so panag-uras na lima, a wala ni ingen so totontonen no dinan a lima so kaukolan nin urasan tan no panon. Impasen daray bibii a mas marutak. Base ed Makasulatan a ganggan ya ag “onasingger” ed siopaman a kanayon (diad tua et sakey a ganggan sumpad insesto), sinebelan na saray rabbi so kaasawaan a lalaki a kaukolan a manakar a katumbokay asawa to; ni katongtongen to ed tindaan.—Levitico 18:6.
16, 17. Panon a pinalaknab so insangin ganggan ed ganggan a ngilinan so sinimban Sabbath, tan tekep na anton resulta?
16 Nagkalalo lan kabkabat et say espiritual ya impangayew ya intarok na insangin ganggan nipaakar ed ganggan a Sabbath. Inikdan na Dios so Israel na sakey a simplin ganggan: Aggagawaen so antokaman a trabaho ed komapiton agew na simba. (Exodo 20:8-11) Balet, angarum so insangin ganggan na 39 a nanduruman nengneng na isesebel a trabaho, pati say pangibuknol odino pangukbar na singer, pandait na duaran hilbana, pansulat na duaran Hebreon letra, tan arum nira. Insan balang sakey ed sarayan nisesebel a kimey et walaan na katekep niran dakerakel a totontonen. Dinan a buknol so nisesebel tan dinan met so naabuloyan? Oneebat so insangin ganggan diad panamegley na mapeget iran regulasyon. Say panpatambal so impasen a nisesebel a kimey. Alimbawa, nisebel so pangilut ed apiley ya alwas diad Sabbath. Say sakey a lakin ansakit so ngipen to so nayarin mangusar na toka pian timplaan so tagano to, pero agto nepeg a sepsepen so toka. Ompan natambal toy ngipen to!
17 Lapud atabonan na nilasus a gaway-toon totontonen, naandiay Sabbath na espiritual a kabaliksan to no nipaakar ed maslak iran Judio. Sanen si Jesu-Kristo, say “Katawan na sabaton,” so nanggawa na makapakelkelaw, makapaligsa iran milagro ed Sabbath, ag-anggan asagyat labat iray eskriba tan Fariseos. Say aasikasoen da labat et say singano impakabaliwala ed saray regulasyon da.—Mateo 12:8, 10-14.
Pakaaral Manlapud Kakulangkulangan na Fariseos
18. Anto so epekto na kaaruman ya insangi iran ganggan tan tradisyon ed Mosaikon Ganggan? Iyilustra.
18 Diad antikey et naibaga tayo a sarayan niarum a ganggan tan tradisyon so akapeket ed Mosaikon Ganggan no panon a saray taliptip so akapeket ed kaha na barko. Baleg so panaon tan sagpot a nausar na akankayarian na barko pian karkaren irayan makapaalipanes a palsa manlapud barko to lapud patatantanen toy andar na luluganan tan dederalen toy pintura to sumpad ilati. Ontan met, saray insangin ganggan tan tradisyon so amabelat ed Ganggan tan niwalwal iya ed makaderal tan aliwan pakausaran. Anggaman ontan, imbes a karkaren iratan ya alablabas a ganggan, tuloy nin mangaarum iray rabbi. Sanen sinmabi Mesias pian sumpalen so Ganggan, say “barko” so akolaputan na “saray taliptip” a ngalngali la agmakaletaw! (Ikompara so Uliran 16:25.) Imbes ya alwaran so Ganggan a sipanan, akapanggawa na kakulangkulangan irayan relihyoson pangulo diad panamegley na insumlang ed saya. Balet akin a sinmaew so “alar” da iran totontonen?
19. (a) Akin a sinmaew so “alar ed liber na say Ganggan”? (b) Anto so mangipapanengneng a saray Judion pangulo so andian na peteg a pananisia?
19 Ag-atalosan na saray lider na Judaismo a say pipupuligesgesan sumpad inkabulok et ilalaban ed puso tan aliwan ed saray pahina na liblibro-na-ganggan. (Jeremias 4:14) Say tombok ed panbiktorya et say aro—aro ed si Jehova, ed ganggan to, tan ed matunong a prinsipyos to. Say ontan ya aro so mamapawala na mipetekan a panggula ed kagula nen Jehova. (Salmo 97:10; 119:104) Kanian saramay say kapusoan da et napno na aro so mansiansian matoor ed saray ganggan nen Jehova ed sayan abulok a mundo. Saray Judion relihyoson pangulo so walaan na baleg a pribilihyon ibangat so totoo ta pian niyalibansa tan napabaleg so ontan ya aro. Akin a sinmaew iran anumpal ed satan? Malinew ya anggapoy pananisia ra. (Mateo 23:23, paimano’d-leksab) No walaan ira na pananisia ed pakayari na espiritu nen Jehova a mamakiwas ed kapusoan na matoor a totoo, agda komon aliknan kaukolan dan kontrolen so bilay na arum. (Isaias 59:1; Ezequiel 34:4) Lapud andiay pananisia, agda impatnag so pananisia; pinabelatan da so totoo tekep na ginaway-too iran ganggan.—Mateo 15:3, 9; 23:4.
20, 21. (a) Anto so nagmaliw ya inkalapagan ya epekto ed Judaismo na makatradisyon a panag-isip? (b) Anton leksion so naaralan tayo ed agawa ed Judaismo?
20 Ag-inyalibansa na saraman a Judion papangulo so aro. Saray tradisyon da so amawala na sakey a relihyon a nigalet ed panangimano ed palaway a bengabengatla, et mekanikal a katutulok pian nanengneng labat na arum—sakey a mabungan dalin parad pansimpisimpitan. (Mateo 23:25-28) Saray regulasyon da so amawala na dakerakel a rason a mangukom ed arum. Kanian liknaen na makinon, autoritarion Fariseos a makatunongan so pamalaw da ed si Jesu-Kristo a mismo. Alingwanan da so manunan gagala na Ganggan tan impulisay da imay tuan Mesias. Bilang resulta, kaukolan ton ibaga ed Judion nasyon: “Nia! Say abung nataynan ed sikayo ya andi lugan.”—Mateo 23:38; Galacia 3:23, 24.
21 Anto natan so leksion parad sikatayo? Malinew, say sakey a mapeget, makatradisyon a panag-isip so agmangiyaalibansa na puron panagdayew ed si Jehova! Balet kasin kabaliksan na saya a saray managdayew nen Jehova natan so andian na antokaman a totontonen nilikud no saraya so espisipikon nidadatak ed Masanton Kasulatan? Andi. Parad kompleton ebat, konsideraen tayo pa so ontumbok no panon a sinalatan nen Jesu-Kristo so Mosaikon Ganggan na balo tan magmaong a ganggan.
[Paimano ed leksab]
a Siempre, daiset labat itan no ikompara ed saray sistema na ley na modernon nasyones. Alimbawa, diad asasakbay na dekada na 1990, say pederal iran ley na Estados Unidos na Amerika so inmabot ed masulok a 125,000 pahina, tekep na nilibon balon ganggan a niaarum ed kada taon.
Kasin Naisalaysay Yo?
◻ Panon ya uuleyan na ganggan na Dios so amin a pinalsa?
◻ Anto so manunan gagala na Mosaikon Ganggan?
◻ Anto so mangipapanengneng a say Mosaikon Ganggan so angidanet ed panangasi tan panangabagey?
◻ Akin ya inaruman na Judion relihyoson papangulo so Mosaikon Ganggan na dakerakel a totontonen, tan anto so nagmaliw a resulta?
[Kahon ed pahina 10]
Saray Judion Relihyoson Pangulo
Eskribas: Inkuenta ra so inkasikara bilang kasandi nen Esdras tan bilang manangisalaysay ed Ganggan. Unong ed libron A History of the Jews, “aliwan amin ya eskriba so mapaatagey a persona, tan say impanali ran mangipanengneng na niyamot iran kabaliksan manlapud ganggan so mabetbet ya ompupugta ed andi kabaliksan iran pormula tan makulangkulang iran restriksyon. Saraya so nagmaliw a mapeget a kaugalian, ya agnambayag et nagmaliw a maruksan manuley.”
Hasidim: Say ngaran et kabaliksan toy “saray maridios” odino “sasanto.” Inmunan asalambit bilang sakey a klase ed manga 200 K.K.P., sikaray mabiskeg ed pulitika, panatikon dumidepensa ed inkadalisay na Ganggan sumpad maruksan impluensya na Griego. Say Hasidim so naapag ed taloran grupo, Fariseos, Saduceos, tan saray Essene.
Fariseos: Sisiaen na arum ya eskolar a say ngaran so nanlapud saray salita parad “Saray Akabiig,” odino “Separatists.” Talagan sikaray panatiko ed panggugunaet dan magmaliw a biig ed saray Hentil, balet minoria ra met so impanaagi ra a biig—tan superyor ed—kabanyakan a Judio, ya anggapoy amta ra ed inkakomplikado ed insangin ganggan. Oniay kuan na sakey a manag-awaran nipaakar ed Fariseos: “Diad inkalapagan, minoria ra so totoo a singano ugugaw, ya aabobonan tan idedetalye iray ngingilinan a ritual.” Inkuan met na sakey nin eskolar: “Say Fariseismo so amawala na dakerakel a legal a totontonen a mangokobre ed amin a situasyon, tekep na agnapugeran a pansumpalan a pabalegen iray ankekelanting a bengatla tan diad panggawa na ontan et nibabaliwala iray importantin bengatla (Mat. 23:23).”
Suduceos: Sakey a grupon walaan na maapit a siglaotan ed aristokrasya tan ed inkasaserdote. Mabisbiskeg dan susumpaen iray eskriba tan Fariseos, ya ibabagan say insangin ganggan so andian na belat ed nisulat a Ganggan. A sikaray atalo ed sayan argumento et nipapanengneng na Mishnah a mismo: “Mas mapeget ya itutumbok so niiiter ed [panumpal na] saray salita na Eskribas nen say [panumpal] ed saray salitan [nisulat] ed Ganggan.” Say Talmud, a kabiangan dia so dakel a komentaryo ed insangin ganggan, so angibaga ni ingen ed kaunoran: “Saray salita na eskribas so . . . mas mabli nen say saray salita na Torah.”
Saray Essene: Sakey a grupo na saray ermitanyo ya isisian da so inkasikara manlapud saray komunidad. Unong ed The Interpreter’s Dictionary of the Bible, saray Essene so mas makasarili nen say Fariseos tan “no maminsan et walay lalon Fariseo ni nen saray Fariseo a mismo.”
[Litrato ed pahina 8]
Anganko binangatan si Job na atateng to nipaakar ed saray ganggan a manguuley ed saray konstelasyon