Panamaliket ed Bilay na Pamilya Yo

Katuloyan na Kapitulo 7

Panangasikaso Nipaakar ed “Tawir”

11. Antoran tepet so nepeg ya itepet ed inkasikara na saramay mannononot a mangigapoy pamilya, tan akin?

¹¹ Sikato so mas nen say moralidad a nanggawa’d si Jehova a Dios a mangiletneg na ganggan a saray relasyon ed sekso so nigeter ed saray sanasawa. Wala met ed kaisipan to so isabi na ugugaw. Kaukolan na sakey ya ugaw so sakey ya ama tan sakey ya ina a manaaroan tan mangaro tan managano ed ilalak da. Kaukolan na kapangyanak ya ugaw so petang tan kaligenan na abung, tekep na sakey ya ama tan ina a mankaliktan ed sikato tan mangitaryay kaliberliber a kaukolan ed ibaleg to tan ibulaslas na personalidad to. Say sanasawan mannononot a nawalaay anak so nepeg a tepetan day inkasikara: Labay mi kasi so ugaw? Sarag mi kasin itarya so kakaukolan to​—aliwan diad pisikal lambengat, noagta diad emosyonal tan espiritual? Kasin sikatoy ipasal min manepenepeg, ya ipanengneng mi susto iran ehemplo ya aligen to? Kasin sikami so mabulos a mangawat na saray responsabilidad ya itarok na pagmaliw ya ateng, awaten iray sakripisyon nalalanor? Bilang ananak nayarin ompatnag ed sikatayo a saray atateng tayo so aninger ed sikatayo, balet sano sikatayoy magmaliw ya ateng, naromog tayoy agaylan peteg a sakey a manangupot-panaon a proyekto so panangumponi ed saray ugugaw. Ingen tekep na responsabilidad na inkaateng a saray baleg a liket so onsabi.

12-14. Legan a say sakey a bii so malukon, panon so pakatulong to diad ibaleg na sakey ya ugaw a mabunigas diad (a) panangan to? (b) say gawaen to nipaakar ed alak, tabako, druga? (c) panangontrol to’d saray emosyon to?

¹² Agawa lay desisyon​—balang la na saray atateng odino biolohiko iran sirkumstansya. Sika, say asawan bii, so malukon. Onggapoy panangasikasom ed sayan “tawir manlapud si Jehova.” Arum a bengatla so nepeg mon kanen, tan arum so nepeg mon paliisan odino limitaan. Saray taganon mayaman ed irona so importanti, ta diad panaganakan say ugaw so manitipon na magenap ya iron ya manustine ed loob na anem bulan kayari kiyanak to. Kaukolan mo so mas dakel a gatas (maong met so keso) a mangiter na calcium a kaukolan na anak mo ed pamabiskeg na pukepukel. Tan say asimbang a carbohydrateb so ontulong ed ag-ibelat na alablabas. Tua, nayarin sikay mamangan a parad sikayon dua, balet sakey ed sikayo so melmelanting a tuloy!

¹³ Arum iran katuaan so nayari odino nayarin agnakaukolan a nakonsidera, dependi ed paraan na panbibilay mo. Saray mabayanin iinumen so mangyakar na alkohol ed fetus, kanian nakaukolan so panalwar, ta say inkaalablabas so nayarin mamawalay ikuririt na mental tan pisikal. Arum iran ugugaw so nianak ya abuek lapud saray kainaan da so managbuanges. Say panagsigarilyo so mangikargay nikotina ed aagusay-dala na fetus, tan ontan met gawaen toy carbon monoxide a sandian toy oksehena ed dala to. Sirin, saray ilalo parad normal a bunigas so nayarin naderal lan agnaapiger anggan sakbay na kiyanak to. Say boluntaryon kaekalan tan ag-asabin nianak iran ugugaw so lalon laganap natan ed limog na bibiin mansisigarilyo. Saray makaadik a drugan palooben na ina so nayarin manggawa’d ugaw a nianak ya adik, tan arum iran aliwan-makaadik a drugan palooben a medisina so nayari met a mapeligro, nayarin lupoyen toy ugaw. Anggan say alablabas a panaginum na kape so sususpetsaen a pansengegay deral.

¹⁴ Niarum ni, say gonigoy emosyon ed ina so nayarin manguman na papawalaen ton hormone tan gawaen toy fetus ya aktibon alablabas, a ditan gawaen toy kapkapangyanak ya ugaw ya agmakareen tan mapaspasnok. Say ombabaleg ya ugaw so nayarin ‘asakbongan ed eges nen ina to,’ ingen ta sakey a lingo so panisip a sikatoy sigpot a nisian manlapud mundo ed kaliberliber to. Diad panamegley na ina nayarin sikatoy naapekta; sikato lambengat lay manangikonekta ed paway a mundo, tan satan so mangyan ed sikaton manuna “ed yorongan na drayber” no kasin say epekto so maong odino mauges. Say dalan na pangasikaso toy inkasikato tan no panon so ikiwas to ed saray sirkumstansya so manggaway duma. Ontulong ya ag-ibaga a diad saya et kaukolan toy kooperasyon na saramay walad kaliberliber to, tan nagkalautla’d aro tan panangasikaso na asawa to.​—Ipareng so 1 Samuel 4:19.

DESISYON IRAN NEPEG MON GAWAEN

15, 16. Antoran desisyon so nayarin nakaukolan a nagawa nipaakar ed pasen tan nengneng na panaganak?

¹⁵ Kasin labay moy mananak ed ospital odino diad abung? Diad arum iran kaso et nayarin walay melmelag a pampilian. Diad dakel niran lugar et matalag iray ospital. Diad dakel iran lugar say pananak ed abung so nayarin mataltalag tan nayarin mangipresenta na kaatapan nisesengeg ed kakulangan na eksperiensiadon tulong, a singa say sakey a manammianak (midwife). Anggan iner, maabig a naynay so manpaeksamin ed doktor legan na panlulukon, pian kabaten no kasin nailaloan moy normal a pananak odino sakey ya ulopen na kumplikasyon.

¹⁶ Labay mo kasin naanestesyaan so anak mo odino diad panamegley na natural a pananak? Sika tan say asawam so nepeg a mandeside, kayari panimbang ed saray pankaabigan tan pankaugsan. Say natural a pananak so nayarin saglawien toy asawan laki ed sankaimportantian ya ebento. Say ugaw so tampol a niyabay ed ina to. Arum so manisia a saraya so pankaabigan a seryoson konsideraen, no saray eksaminasyon et ipanengneng ton say pananak so andian na kumplikasyon. Ibabaga na arum iran managsukimat a saray ugugaw ya nianak ed lalon mareen iran kipapasen na natural a kiyanak so walaan na dagdaiset ya emosyonal iran problema tan psychosomatic iran sakit.

17-19. Antoy imparungtal na impansukimat nipaakar ed pankaabigay kiyabay na sakey ya ugaw ed ina tampol no nayari kayari kiyanak?

¹⁷ Say magasin a Psychology Today, Disyembre 1977 a paway, kuanto:

“Akabatan na saray sikolohista ed pinulpolo ran taon a say unonan taon ed bilay na sakey ya ugaw so nayarin walaan na masungdon impaki ed kaunoran ya ibaleg na mental tan pisikal to. Ompatnag natan a say unonan agew na ugaw​—anganko anggan diad unonan 60 minutos​—so sankadelikadoan. Say emosyonal a bedber a pinorma na ina ed ugaw, tan say klase na panangasikaso a gapoan ton iter ed sikato, so nagkalalon importanti kayari kiyanak. Idemostra met na agano niran impanaral a saray unonan oras so nayarin walaan na dakel a gawaen diad panggawa ed awawey na ina ed ugaw, say biskeg na kanepegan to’d sikato, tan say kapasidad ton mangasikaso.”

¹⁸ No say ina so andian na inheneral ya anestesya legan na panaanak, say ugaw so magmaliw ya alisto, lukasan toy mata to, onnengneng ed liberliber, tumboken toray kiwas, onimano ed boses na too, tan nagkalalon sililikas ed atagey-a-tonon boses na bii. Say pannengnengan ed mata na ina tan ugaw so masiglat a niletneg. Ompatnag a saya so importanti, tan diad arum iran impanaral et imbalita na kainaan a bektaman a sikaray limgisen na anak da, nalikna ran sikaray maap-apit ed sikato. Say pandepelan na laman, baog ed baog, na ina tan ugaw kayarin tuloy na kiyanak so akonsideran makapaabig ed sikaran dua.

¹⁹ Ibabaga na saray managsukimat a saray problema na ugugaw a tinambal na saray sentro medikal so no maminsan et nayarin nasuysuy ed unonan pigaran oras na bilay. Saray agawan panangikompara ed baetan na ananak a naikdan na estandarten panangumponi ed ospital diad kiyanak tan saray arum a tampol a niyabay ed ina ra, ipanengneng to a kayari sakey bulan, saray ugugaw a nianak ed natural a kiyanak so magmaong. “Mas lalon nikadkaduma,” kuan na Psychology Today, “diad edad a limay taon, saray ugugaw a ninatnat so panangumponi ina so walaan na dumaruman atagtagey ya IQ [ebidensyay intelihensya] tan mas abante diad eksamin ed lenguahe nen saray ugugaw ya inasikaso unong ed estandarten uksoyan na ospital.”

20. Pian makagaway makabat a desisyon ed sarayan pamaakaran, anto ni so nepeg a pansiansiaen ed kanonotan?

²⁰ Diad amin na saya, anggaman ontan, saray sirkumstansya so nepeg a seryoson simbangen. Agtayo ibalang manlapud pakanengneng ed katuaan a say inmunan atateng tayo et intilakan da itayoy tawir ya ag-inkayadyari. Agnapaliisan a saya so maneral na “natural a kiyanak” natan ed arum iran inkanatural to, tan saray atawir tayon depekto so pansengegay kumplikasyon. (Genesis 3:16; 35:16-19; 38:27-29) Komon ta saray desisyon yo so uleyan na personal yo ran sirkumstansya tan no anto so sisiaen yon sankakabatan ed kipapasen yo, no kasin saya so mipara ed “kaliktan” a pananak a nayarin getmaen na arum odino andi.

21, 22. Antoray arum a pankaabigan na pampasuso?

²¹ Kasin pasusoen mo’d susom so anak mo? Wala ray dakel a pankaabigan ed sika tan say anak mo. Say gatas na ina so ayadyarin tagano a parad angkelag ya anak. Mainomay a tunawen, tan salimbengan to sumpad impeksion, diperensya’d eges tan problemay panaglinawa. Diad unonan pigaran agew et saray suso so mangisimpen na colostrum, duyawan a pluwido a nikabkabiig a maabig parad ugugaw lapud (1) abeba ed taba tan carbohydrate tan sirin mainomay a tunawen, (2) mayaman ed imyunidad iran biskeg nen say gatas na inan onsabi ed pigaran agew, tan (3) walaan na samet a laxative ya epekto ya ontulong ed panlinis na saray selula, mucus, tan apgo ya atipon ed pait na ugaw sakbay na kiyanak.

²² Say pampasuso et gunggunaan toy ina. Paraisetan toy pamparala na ina lapud say pannotnot na ugaw et gawaen toy anakan ya onkebet. Bilayen met na pannotnot so suso a mamawalay mas dakel a gatas, tan saray inan mapaga ya ompan ag-ira makapawala na magenap a gatas so akadiskobre ya anggapoy ikulang. Say regular a panpasuso ed arum iran kaso et iguntang toy igapo lamet na obulasyon tan say sirkulo na panagregla, tan diad satan a kalaknab et omparungtal a natural a kontraseptibo. Ibabaga na American Cancer Society a “say kainaan a manpapasuso so mangipanengneng na daiset iran kaso na kanser ed suso.” Gunggunaan met na panagpasuso so badyet na pamilya!

Ibabaleg na Ugaw​—Panon Yon Ipunting so Pana?

23. Antoran prinsipyo nipaakar ed kipasal na ugaw so nipaimano ed Salmo 127:4, 5?

²³ “Singa panapana ed lima na mibabakal, ontan iray ugugaw ed kalangweran na sakey. Alay liket na toon say kaluban to so napno na saratan!” (Salmo 127:4, 5, An American Translation) Say kablian na sakey a pana so nadetermina no panon so kinaabig na kipuntirya no nibekas la ed bekang. Nepeg ya ipunting so pana a tekep na alwar tan dunong ta pian napugta toy puntirya. Diad mipadparan nengneng, makana a, komon atateng, sikayoy sikakabat tan sipipikasin manmulimuli ed klase na panangigapo ed bilay ya iter yo’d anak yo. Kasin diad itaynan to’d panangasikaso yo et magmaliw ya asimbang tan matatken, a respetoen na arum tan sakey a dayew ed Dios?

24. (a) Anton nengneng na kalareker ed ayaman so nepeg a pambanikelan dan gawaen a parad anak da? (b) Akin a saya so importanti?

²⁴ Nepeg a gawaen iray desisyon sakbay na ipaway na ugaw no nipaakar ed kaasikaso tan kipasal to. Saray atateng so manunan sankamundoan na panguloan ya ugaw. Antoy pagmaliwan na satan a mundo? Kasin ipanengneng to ya impapuso na atateng iyan konseho manlapud Salitay Dios: “Komon ta amin a kapaitan tan sanok tan pasnok tan ingal tan mauges a panagsalita so naekal ed sikayo dingan na amin a kaugsan. Ingen magmaliw a mapangasi ed sinansakey, matamoy a maabagey, a sibubulos a manpeperdonaan so sakey tan sakey a singa met say Dios ed panamegley nen Kristo sibubulos a pinerdona to kayo”? (Efeso 4:31, 32, NW) Antokaman so kipapasen na bilay ed abung, sikatoy niyaninag ed ugaw a melag. Pambanikelan yon gawaen so mundo na ugaw a mareen tan maligen, a walan na sayaksak tan aroan. Say ugaw a napaliket so manupsop ed sarayan kalidad tan moldien toray emosyon to tukoy ed satan. Saray liknaan yo so natalosan, saray ehemplo yo so naalig. Saray henetikon ganggan na Manamalsa tayo so agawan makapakelaw nipaakar ed ibaleg na ugaw ed panaganakan; panoy pametek yo’d sikato diad paway na panaganakan? Onsaral a tuloy ed saray kipapasen na abung ya itarya yo. Saya, a singa ontan ed saray genes, igeter to no anton klase na matatken so pagmaliwan na anak yo. “Ipasal moy ugaw unong ed dalan a parad sikato; anggan sano sikatoy ontatken la sikatoy ag-onsian ed satan.”​—Uliran 22:6, NW.

25, 26. Akin a makatunongan parad atateng so pangiter day malaem a panaon tan imano ed saray anak da?

²⁵ Anggapoy laki odino biin makapawalay sakey a bulong na dika, balet sikaran dua so makapawala na sananey a too, sakey ya agnigeter ya inkakumplikado tan duma manlapud anggan dinan nin arum a too diad dalin! Sakey a makapakelaw ya agawaan, makapakelaw a tuloy a mairap a sisiaen a dakel a tuloy a totoo so sinmaew a mangapresya ed inkasagradoy responsabilidad a nitekep ed satan! Saray totoo so mantanem na rosas, salogen to ra, guanoan to ra, palinan to na dikarika​—amin gawaen to iratan pian ondakerakep so tanamanan to. Ag kasi lalon kaukolan tayoy dakel a panaon tan ibunek so mas dakel a sagpot pian nagawan malilimgas iray anak?

²⁶ Say sanasawa so walaan na kanepegan a mamawalay anak. Saray anak so walaan na mipetekan a kanepegan a nawalaan na atateng, aliwan diad ngaran labat noagta diad katuaan. Say sakey a Kristianon dedikado ed Dios so nayarin mangusar na dakel a panaon tan biskeg diad panginabang toy pikakabat ed Biblia diad ilalon panggawa’d sakey a babangatan, tan ingen ag-ontatalonan naynay. Agkasi lalon usaren na Kristianon atateng so malaem a panaon a ‘mamabaleg ed dilin ananak da diad disiplina tan manametek-kanonotan nen Jehova’? (Efeso 6:4) No kumponien day sakey ya ugaw a magmaliw a maabig ya aripen na samay Manangiter na bilay, si Jehova a Dios, agta satan so baleg a sengegan parad baleg a panliket? Sirin, peteg, say impangiyanak da’d satan ya anak a laki o bii so napaneknekan a siyayaman a natumangan.​—Uliran 23:24, 25.

27. Diad pangiwanwan ed ibabaleg na sakey ya ugaw, akin a say dilin personalidad na ugaw so konsideraen?

²⁷ Impareng na Salmos 128:3, NW, iray ugugaw ed saray olibon tanaman: “Say asawam a bii so singa sakey a manbubungan ubas ed sankadaleman na abung mo. Saray anak mo so singa ra tiksang na oliban kiew ed liberliber na lamisaan mo.” Nayarin nauhas iray kiew ed nanduruman dalan diad pangipasal ed sikara. Arum so agawan ontubon dapdap ed sakey a padir. Arum so onkayat a kepkep ed dalin. Arum ni ingen so agawan melag tan pinakete diad impamegpeg ed saray lamut da tan impamison ed sikara, a singa diad kaso na bonsai. Sakey a daan a balikas so mangidadanet no panon a say masakbay a pangipasal et uhasen to met so ugaw: “Say nengneng na pangipikoan ed sanga so nengneng na balegay kiew.” Nakaukolan dia so pantalos ed inkasimbang. Diad biek a dapag, kaukolan na ugaw so panangiya ta pian mitunosan ed matunong iran prinsipyo. Dingan na satan et agnailaloan a mitunosan ed arum iran akauna lan inisip a panliketan a walad atateng no nipaakar ed eksakton personalidad a nepeg ton ipanengneng. Agyo nayarian a panbungaen na higos so oliban kiew. Ipasal moy ugaw ed susto ran dalan balet satan so agmo ipapasoot so sakey a tinandaan lan akaunan moldi tan agto abuloyay nikaduman personalidad to tan atawir iran langkap a makaromog na normal a balikas. Ikdan moy inkasika na panaon pian nakabatan mo iyan ugaw a pinawalam. Insan, a singa diad sakey a malangwer a kiew, ikdan moy ugaw na panangiya a mabiskeg a tuloy a manalimbeng tan manuporta’d sikato diad dugan kipaarapan, ingen ta matamoy ya agto pukpokan so ibabaleg na ugaw diad nagnap a kapasidad to parad maabig.

Sakey a Tumang Manlapud si Jehova

28. Panoy kagunggunaan tayo manlapud ibabaga na Genesis 33:5, 13, 14 nipaakar ed panagpaga nen Jacob ed saray anak to?

²⁸ Si Jacob nen inmunan panaon so angipanengneng na paga to diad panangasikaso’d ananak to. Sanen niplano so sakey a panbiahe, a saman a panakar so nayarin mairap parad sikara, inkuan nen Jacob ed samay angiproponi: “Sikakabat so katawan ko a saray ugugaw so malangwer tan saray karnero tan baka a mansuso so walad pudir ko, tan no sikaray isunson dan maganganat ed sanagew, sirin say interon polok so seguradon ompatey. Komon say katawan, ipangasi to, ya onlad onaan na aripen to, ingen siak so manakar a matantantan a mangalalukor ed anak na ayayep a walad onaan ko tan unong ed akar na ugugaw.” Sanen akiabet ed agi to, si Esau, asasakbay nitepet ed sikato, “Siopa so sarayan kaibam?” Say ebat nen Jacob so, “Sikaray ananak a sipapangasin inter na Dios ed aripen mo.” (Genesis 33:5, 13, 14) Aglabat nepeg na atateng natan so mangipanengneng na mapangasin konsiderasyon ed saray anak da a singa ginawa nen Jacob, noagta sikara met so moriaen dan singa impamoria nen Jacob​—komo sakey a pabor manlapud si Jehova. Siempre, sakbay a mangasawa et nepeg a seryoson simbangen na sakey a laki no kasin sarag ton legpeten so asawa to tan ananak to. Isisimbawa na Biblia: “Unonan uksoyen mon amin ed paway tan itadiam ya amin so bengatla ed dalin; insan ipaalagey moy abung tan ayaman mo.” (Uliran 24:27, New English Bible) Mitunosan ed sayan makanan simbawa, nepeg na sakey a laki so mantadia a parad panamaley tan bilay na pamilya a masakbay. Insan, anggano diad ag-implanon panlukon et sikatoy naabrasa ed liket tan agtatakotan bilang makapabelat ed pinansyal.

29. Akin a say pamaakaran na pamawalay anak so nepeg ya ikdan na sersyoson masakbay a konsiderasyon?

²⁹ Say pamaakaran na kiwalay anak so malinlinew a mankanepegan na pangonsideran seryoso, aliwa labat lan nipaakar ed panguloan noagta ontan met ed saray ontumbok. Kasin naroromog na atateng a mairap a pakanen, kumponien tan ipasal iray ugugaw a wala la’d sikara? Sirin saray respeto ed Manamalsa ra ontan met na kalidad na aro so nakaukolan a mamakiwas ed sikara a manmorekdek ed panagdangka pian napatantan day idakel ed pamilya.

30. (a) Akin a nibaga tayon say sakey ya ugaw so peteg a kayarian na Dios? (b) Panon a saya et apektaen toy punto-de-bista na atateng?

³⁰ Diad tua, siopa itan anak? Anak yo, ed sakey a pantalos. Balet, diad sananey a pantalos, say ugaw so kayarian na Amalsa. Nipudir ed sikayo so kaasikaso to, a singa met saray atateng yo so nipudiran na kaasikaso yo bilang anak. Balet aliwan sikayoy peteg a kayarian na atateng yo a natrato ed anggan anton dalan a nayarin panliketan da; nisay say anak yo so kayarian yo ed ontan a pantalos. Agnayarian na atateng ya idirihe odino kontrolen so momento na pannginew nisay say ibaleg na ugaw ed panaganakan. Agda anggan nanengneng odino sigpot a natalosan so makapakelaw iran proseson nalalanor. (Salmo 139:13, 15; Eclesiastes 11:5) No arum iran pisikal ya ag-inkayadyari so pansengegay kaekalan odino pangiyanak ya ag-asabi, agda nayarian a bilayen so inatey ya ugaw. Sirin, kaukolan tayon bidbiren a sipapaabeba a say Dios so Manangiter-Bilay ed sikatayon amin, tan amin tayo so kayarian to: “Kayarian nen Jehova so dalin tan satan so panoen to, say mabungan dalin tan saray manaayam ed sikato.”​—Salmo 24:1, NW.

31, 32. (a) Anton responsabilidad ed arap na Dios so walad atateng? (b) Antoy pansumpalan manlapud pangasikason manepeg ed satan a responsabilidad?

³¹ Sikayoy responsabli ed ugugaw ya impaway yo ed mundo tan oneebat met ed Amalsa ed no panon so kakumponi ra. Pinalsa toy dalin, ginagala ton sikato komoy natooan, tan inikdan toray inmunan atateng tayo na pakayari panag-ilalak pian satan a gagala so nasumpal. Say imbeneg da’d sikato so angiyan ed sikara diad dapag na Kabusol ya inmangat ed makanepegan a pangagamil na Dios ed inkasoberano to diad pamilyan pipinalsa to ed tawen tan diad dalin. Diad pangipasal ed anak yo ya ombaleg bilang totoo na katooran ed Manamalsa ra, sika tan say pamilyam so makapaneknek a say Kabusol so matila tan si Jehova a Dios so tua. Singa ibabagay Uliran 27:11, NW: “Onkabat ka, anako, tan paliket moy pusok, pian naebatan ko man so mamabalaw ed siak.”

³² Say panumpal mo na obligasyon mo ed ananak mo, tekep na responsabilidad mo ed Dios, so nayarin mangiter ed sika na sakey a pantalos ed tuan agawaan ed bilay. Nasarag moy mikasakey ed sigpot-puson apresasyon ed balikas na Salmo 127:3, NW: “Say bunga na eges so sakey a tumang.”

[Saray paimano ed leksab]

(Ituloy ed ontumbok a paway.)