Tepetepet Manlapud Managbasa
Sioparay Filisteo ya asaglawi diad Biblia?
Mabetbet a tutukoyen na Biblia so totoon akabatan bilang saray Filisteo, a nanayam diad Canaan sanen saray inmunan totoo na Dios so nankayaryan ed Insipan a Dalin. Abayag a panaon a sarayan inmunan Filisteo so sinmumpa ed totoo na Dios, a singa ipapabitar na salaysay na impiabet nen David ed alan a Filisteon tsampyon a manngaran na Goliat.—1 Samuel 17:1-3, 23-53.
Ipapanengneng na Biblia a saray inmunan Filisteo so inmalis manlapud Caftor ya amaarap ed mamaabalaten-sagur a gilig na Canaan. (Jeremias 47:4) Iner so kawalaan na Caftor? Onia so ibabaga na The International Standard Bible Encyclopedia (1979): “Anggaman anggapoy magenap ya ebidensya a mangitarok na pihon ebat, ituturo na peles ya inka-iskolar ed isla na Crete (odino anganko Crete tan saray Isla na Aegea, ya unong ed kultora et nankasakey) a maseguron sankaposiblian a lugar.”—Tomo 1, pahina 610.
Mitunosan ed saya, onia so nabasa ed Amos 9:7 ed New World Translation of the Holy Scriptures: “‘Agta sikayo so singa saray ilalak na saray Etiope ed siak, O anak ira na Israel?’ so kuan nen Jehova. ‘Agko ta inagwat so Israel manlapud dalin na Ehipto, tan saray Filisteo manlapud Creta, tan Siria manlapud Kir?’”
Ag-amta no kapigan so inyalis na sarayan inmunan totoon manaayam ed taew manlapud Creta ed seksion na Canaan ya asabin atawag a Philistia, say mamaabalaten-sagur a gilig na dayat ed baetan na Joppa tan Gaza. Ompatnag a sikaray abayag la ed sayan rehyon na abeban patar a gilig na dayat diad saray agew nen Abraham tan Isaac.—Genesis 20:1, 2; 21:32-34; 26:1-18.
Saray Filisteo so nantultuloy a mabiskeg ya impluensya ed saman a lugar abayag la kayari inloob na Israel ed dalin ya insipan ed sikara na Dios. (Exodo 13:17; Josue 13:2; Uko-ukom 1:18, 19; 3:3, 4; 15:9, 10; 1 Samuel 4:1-11; 7:7-14; 13:19-23; 1 Arari 16:15) Anggad saginonor ya uley na ari na Juda a si Usias, saray Filisteo so nansiansia ed saray syudad na Gat, Jabnia, tan Asdod. (2 Awaran 26:6) Arum ed saray syudad da a prominenti ed saray salaysay ed Biblia et say Ekron, Ashkelon, tan Gaza.
Tinalo nen Alejandron Baleg so Filisteon syudad a Gaza, balet asabi panaon et mapatnag a tuloy a saray Filisteo so tinmundan nibiig a totoo. Insulat nen propesor Lawrence E. Stager diad Biblical Archaeology Review (Mayo/Hunyo 1991): “Saray Filisteo met so dinakep ed Babilonia. . . . Anggaman ontan, anggapoy rekord no antoy agawa ed saray adakep a Filisteo. Nayarin saramay nansiansia ed Ashkelon kayari impanalo nen Nabucodonosor so mapatnag ya akabalang na pakabidbiran da bilang sakey a rasa. Sikara so basta naandipat manlapud awaran.”
Say modernon ngaran a Palestino so nanlapud Latin tan Griego iran salita, a mangitonton a paatras ed Hebreon salita parad “Philistia.” Arum a manangipatalos na Biblia diad Arabikon lenguahe so manguusar na salitan parad “saray Filisteo” a mainomay a niwetwet ed salitan parad saray modernon Palestino. Anggaman ontan, uusaren na Today’s Arabic Version so duman Arabikon salita, diad ontan et nibibiig so kadaanan iran Filisteo tan moderno iran Palestino.
[Litrato ed pahina 31]
Pigaran inkaderal diad Ashkelon
[Credit Line]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.