Panamasegsegang ed Burundi—Abuyak a Sipan na Relihyoson Kawayangan!
Imbaliwala so kawayangan ed relihyon diad dakel iran daldalin ed Sagur. Anggaman kuan, say relihyoson panamasegsegang a nagagawa ed Aprikanon dalin na Burundi so mangiyilustra ed no panon inkaletey itan a kawayangan. Peteg, anggad saray manunan kanepegan na too ed anggan dinan a grupo na totoo so inyurak, anggapo so kaligenan ed saray kanepegan na sakey. Sikami sirin so mamapaseseg ed saray bumabasa mi a mangusisa diad nagagawa ed Burundi.
PEBRERO 16, 1989, anengneng so anino na Ambilunget a Panaon ed Aprikanon dalin na Burundi. Diad satan a petsa et say presidente na Rebublika na Burundi, Pierre Buyoya, so anawag na miting ed saray gobernador na probinsya. Diad sampot na saman a miting, tinmerak so masebeg, laganap a relihyoson panamasegsegang a sumpad saray Tasi nen Jehova. Saray lalaki, bibii, tan anggan saray ugugaw so nagmaliw a biktima na ilegal a panangerel, panagpekpek, panagpairap, tan impamaeras.
A say ontan a karuksaan so nagawa ed sayan agew tan panaon so makapabaing. Anggaman kuan, say panamasegsegang na Burundi ed saray Kristianos so nagkalautlan makapasanok. Akin? Lapud titibukelen to so panangitapat ed sakey a sipan na relihyoson kawayangan.
Impangitapat na Gobierno
Say Burundi so sakey a masulinek a bansa ed Aprika a wala ed abalaten na equator, anggaman sayan mapalandey a dalin so walaan na ambetel, marakep a klima. (Nengnengen so mapa.) Pigpigaran totoo ed globo so sikakabat ed kiwawala na Burundi ya anggad nen Agosto 1988, sanen sikato so niiyan ed paulon-dasig na saray peryodiko ed mundo. Diad saman et tinmerak so maralan gutgutan ed baetan na duaran manunan etnikon grupo, say Tutsi tan say Hutu. Andi-duaruwan saya so angitilak na negatibon impresyon ed Burundi diad saray kanonotan na dakel.
Anggaman kuan, walaray dakel iran maabig a bengatlan nibaga nipaakar ed sayan progresibon dalin. Saray totoo to so makuli tan managkimey-na-impasya. Ikuan ni na sakey ya artikulo ed The New York Times Magazine a “diad nanduruman dalan et mapatnag ed sakey a bisita, say Burundi, pobre a singa kipapasen to, so ombubulaslas. Si Maurice Gervais, residenten representante na World Bank, so anawag ed satan a “sankaabigan a nagagawaan a bansa.’”
Say relihyoson kipapasen na Burundi, anggaman kuan, so mangekebbiew ed sayan positibon punto de bista. Ngalngalin 80 porsiento so mangibabagan Kristianos, say kaslakan et Romano Katoliko. Ingen, saray mapulitikan uley diman so angiletneg na makapagonigon a padron na relihyoson inkamalukak. Nen Oktubre 16, 1985, imbalita na The Christian Century: “Diad apalabas a taon et say gobierno na Burundi so angipakurang na sakey a serye na aksion a nigetma diad panleglemew ed kiwawala na iglesia . . . Say kanepegan ed mapubliko tan pribadan panagdayew tan say pikakasi so inamper. Amin na saray iglesia ed arum iran denominasyon . . . so sinaraan tan sinebelan ya onkurang; . . . dinosena ed saray Kristianos so impangaw, arum ni ingen so pinairap . . . amin nisesengeg ed panangagamil da ed kanepegan da ed relihyoson gawa.”
Binmiskeg so ilalo sanen, Setyembre 1987, sakey a balon gobierno ed leksab na panangipangulo nen Presidente Pierre Buyoya so sinmalta ed pakayari ed Burundi. Insipan na balon presidente ed nasyon to so relihyoson kawayangan, tan tampol a nanggawa na kurang diad panumpal to ed salita to. Ibabaga na sakey a report na U.S. Department of State: “Legan na ununan taon to ed opisina, ginawa nen Presidente Buyoya so maples ya impanguman ed saray totontonen na Burundi ed organisadon relihyon, a binalintuag to so panangisebel ed relihyoson panangibalikas ed leksab na [akaunan] uley. Imbulos nen Buyoya so amin na saray relihyoson priso; nilukasan-to-lamet iray inkaput a simbaan; impawil to so amin na saray kumpiskadon kayarian na simbaan.” Sarayan aliwawaan ya aksion so angiter ed si Presidente Buyoya na panamagalang na saray manangaro na kawayangan ed sankamundoan.
Akin, sirin, a saray Tasi nen Jehova ed agano ni so nagmaliw a puntirya na relihyoson panamairap?
Saray Tasi nen Jehova—Manbabanikel ed Kabidbir
Diad inlabas na saray dekada, say Katolikon Iglesia so “binmaleg ed mabiskeg ya ekonomya tan pulitika,” so imbalita na The New York Times. Diad saray kolonian agew na bansa, say iglesia so naabuloyan “a manguley ed bansa,” unong ta “kinmiwas na manunan kurang diad panangiter na panangasikaso ed bunigas tan edukasyon.” Agtanton pankelawan, sirin, a say gobierno so nayarin akalikna diad panangebbiew na organisadon relihyon.
Anggaman kuan, sanen inggapo na saray Tasi nen Jehova so mapublikon panag-ebanghelyon kimey da ed Burundi nen 1963, agda ginetma so misasalet ed saray kurang na saray Estado. Imbes, inyapasakey da so kimey da diad panangipulong ed “sayan maong a balita na panarian.” (Mateo 24:14) Lapud ibabaga na Biblia a saray tuan Kristianos so “aliwan kabiangan na mundo,” saray Tasi nen Jehova so nansiansian neutral ed pulitika, talindeg ya inala na saray Tastasi ed sankamundoan.—Juan 17:16.
Saray Tastasi so sigugunaet ya agmibibiang ed saray partido pulitikal tan agmangikekelyaw na saray balbalikas na partido pulitikal. Mabetbet a sayan neutral a talindeg so ag-atalosan na saray gobierno a bilang kakulangan na patriotismo odino anggan mangisisindag na iyaalsa. Balet aliwan ontan so kipapasen. Saray Tasi nen Jehova ed sankamundoan so akabatan a walaan na maabig ya ehemplo, manangunor-ed-ley a mibabaley. Seryoson susumpalen da so ganggan na Dios a “manpauley” ed saray sekular a gobierno. (Roma 13:1) Anggaman ag-ira mansaludo odino mangipanengneng na panagdayew ed saray nasyonal a simbolo a singa say bandira, agda tatratoen so ontan iran emblema ed agpanagrespeto.—Exodo 20:4, 5.
Nen 1975 et kinerew na saray Tasi nen Jehova so pakabidbir a legal ed kimey da. Balet nen 1976 et sakey ya impanamsam na militar so angigeba ed gobierno tan impayurong da ed pakayari si Presidente Jean-Baptiste Bagaza. Insipan to so kawayangan na panagdayew. Ingen nen Marso 1977, saray Tasi nen Jehova so opisyal a sinebelan! Saray Tasi nen Jehova ed sankamundoan so manbabanikel a mamalinew ed bengatla diad saray membro na gobierno nen Bagaza, balet saray sulat, imbisita ed saray embassy na Burundi ed Pransya tan Belgium, tan saray impiabet ed opisyales na gobierno ed Burundi so amin nansumpal a kaapaan. Nen 1987 et manga-80 Tastasi ed Burundi—lalaki tan bibii—so impriso ed pigaran bulan. Sakey a Tasi so inatey diman.
Insan nen 1987 et sakey ya impanamsam so angitarok ed si Major Pierre Buyoya ed pakayari. Saray Katoliko tan Protestante ed agnambayag so agunggunaan a manlapud impangilukak to ed relihyon—balet aliwan diad saray Tastasi.
Say Imbetag na Relihyoson Panamasegsegang
Ontumbok ed impanmiting nen Presidente Buyoya ed saray gobernador na probinsya nen Pebrero 16, 1989, niyanunsyo ed radyo a sakey ed saray baleg a probleman arapen na Burundi et say ilalaganap na saray Tasi nen Jehova. A singano onkikiwas ed panangiderihe, saray gobernador na interyor iran probinsya so angigapo ed daluyon na panamasegsegang. Anggaman saray detalye so nagagawa ni, saray onggendan a report so mangiter na ideya ed no anto so nagagawad’man:
Probinsya Gitega: Inganggan nen gobernador Yves Minani a say pulis tan say populasyon so usaren diad pangerel ed amin na saray Tasi nen Jehova. Diad labi na Marso 22, 1989, saray ahente na pulis seguridad so linmubak ed abung nen Ntibatamabi Edmond, sakey a manag-ebanghelyon espesyal payunir, tan inerel da. Legan ya apukok, sikato so sinibletan na tagano. Aminpigapigan sikato so nalmay ed eras. Sikato met so pinairap diad getman pekderan to so dengeldengel a saray Tasi nen Jehova so mamangan na dala na too—sakey a katilaan!
Kayari na inkaerel nen Edmond, si Ntikarahera Aaron tan Ntimpirangeza Prime, Tastasi nen Jehova met, so inerel tan impriso ed Gitega. Inawat da met so miulibay a maruksan inkatrato.
Si Nijimbere Charlotte, asawa na sakey a manangasikaso na sirkito—sakey a managbiahen ministro ya ondadalaw ed pigaran kongregasyon—so akaamta ed pansusumpalan na saray Kristianon agagi to. Sinali to so mangiyakar na tagano ed prisowan balet ta sikato so inerel nen Marso 16, 1989, tan impukok diad getma na saray autoridad a mangerel ed asawa to.
Probinsya Muramvya: Si gobernador Antoine Baza so angiganggan ed amin na saray kabkabat a Tasi a miabet ed sikato tan mangebat ed saray tepet. Nen Marso 4 et sakey a grupo so tinmulok ed satan a kerew. Anggaman sirerespeton angebat ed saray tepet to, agda labay ya ikelyaw iray balbalikas na partido pulitikal.
Diad ebat et say gobernador so anulsol ed lokal a populasyon a mangataki ed saray Tasi nen Jehova. Nen Marso 16 et nilooban na pulis so kaabungan na saray kabkabat a Tasi tan pinepekpek daray lalaki tan bibiin agmalabay a mangikelyaw ed saray balbalikas na partido. Sinamsam tan kinaputan so sakey a tiendaan a kayarian na sakey a Tasi—ya asibletan so pamilya ed panagbilay to.
Nen Marso 17 apatiran bibii so pinekpek lapud agda labay ya itapat so pananisia ra. Sikara so impisok ed sakey a selda na prisowan ya andian na bentilasyon, anggaman sakey ed sikara so ina na duamplon-agew-edad ya ugaw.
Nen Marso 20 et linmubak so sakey a magulon ulop a sankaawit daray pekpek tan sinigit diad kaabungan na arum ed saray Tasin bibii, a sikara so pinekpek tan inablog ed saray kaabungan da. Sakey ed saraman so nilooban et manedad na 75-taon ya akulaw a manaaral na Biblia ed saray Tasi nen Jehova tan pigaran walad kalangweran a manedad na 14 taon a manpaleksab!
Si Pierre Kibina-Kanwa, say direktor na eskuelaan ed primaryan eskuelaan ed Nyabihanga, so analin mamaskar ed saray Tasin maneeskuelan-ugugaw a mansaludo ed bandira na nasyon. Agto ra nayarian a pansaludoen, sikara so pinaekal to ed eskuelaan. Duamplo-tan-duan Tastasi ed saman a baley so pinaskar ya ontaynan, a tinaynanan da so amin a kayarian da. Diad limog na saraman ya inerel et si Ndayisenga Leonidas, Kanyambo Leanard, Ntahorwamamiye Abednego, Bankangumurindi P., Kashi Grégoire, tan Mbonihankuye Thadée.
Probinsya Bujumbura: Say administrador na komunidad Muhuta, si Nahimana Macaire, so amatawag ed si Kavunzo Vincent, Ndabazaniye Sylvestre, tan Ndizwe-Nzaniye—amin et Tastasi—ed sakey a miting. Diman et sikara so inakusa to ed inkasaglawi ra ed sakey ya itnikon impanlalaban nen Agosto 1988. Anggaman saray Tasi nen Jehova so malinlinew ya ag-akibabali, tinmumbok so impanpekpek tan inkaerel.
Probinsya Bubanza: Duaran Tastasi so inerel lapu lambengat ed impankayarian da na literatura na Biblia. Sanen agda labay so mansaludo ed partido, sikara so inyakar nen gobernador Kimbusa Balthazar ed sakey a kampo militar. Diman et sikara so pinairap diad impanmartilyo ed saray gamet da.
No Anto So Nagawaan Yo
Maslak ed sarayan panangabuso so agawa ed interyor, arawi a manlapud mata na saray manag-imaton a sankaili. Anggaman kuan, masulok a 13 milyon a kopya na sayan artikulo so nibunog ed sankamundoan diad 105 lenguahe. Saray karuksaan na Burundi so aliwalan sekreto. Saray totoon manangaro-ed-kawayangan so onkelaw a say ontan a pananumlang ed saray kanepegan na too so nagagawa—kanepegan ya akipuligesgesan na saray nilibulibon Aprikanos.
Sirin niniiyan ed kaatapan so Burundi diad isasaew ed panumpal ed sipan to ed relihyoson kawayangan. Inyan to ed kaatapan so kadesyang na kagalangan a nansagpotan ton maong ya inletneg, salanti progresibo, makulin nasyon. Kasin labay na Burundi so katetel diad pakamoria bilang sakey a nasyon na panatikon relihyoson managpasegsegang? Isipen min andi. Nibaga mi lambengatla a si Presidente Buyoya so ag-apakabatan a husto, pinalikdo na saray managsimbawa to.
Saray panamakasalanan a sumpa ed saray Tasi nen Jehova so katilaan a nigetman pamarngat na pambusol. Saray Tasi nen Jehova so aliwan tatakotan ed seguridad na gobierno na Burundi odino anggan dinan ya arum a nasyon. Sikara so mareen tan matulok-ed-ley, marespeto ed emblema na nasyon. Sumlang ed dengeldengel, sikara so absoluton agmalabay a mangipaloob na dala ed anggan anton porma—anggan sano saray bilay da so niiyan ed kaatapan.—Gawa 15:28, 29.
Saray tuan Kristianos ed sankamundoan sirin so mankakasakey a mangipikasi ed saray agagi ra ed Burundi. (1 Timoteo 2:1, 2) Dakel a managbasa so napakiwas met a mansulat a direkta ed si Presidente Pierre Buyoya, a sirerespeton onapelo a say relihyoson panamasegsegang so ontunda la tan saray Tasi nen Jehova so mangawat na opisyal a pakabidbir bilang sakey ya establisadon relihyon. Say Burundi so nepeg ya onkiwas ed katunongan no labay ton agwaten so inkasikato ed mata na mundo.
His Excellency Major Pierre Buyoya
President of the Republic of Burundi
Bujumbura
REPUBLIC OF BURUNDI
[Mapa ed pahina 8]
(Parad aktual a format, nengnengen so publikasyon)
ZAIRE
TANZANIA
RWANDA
BURUNDI
LAKE TANGANYIKA