Say Makapabaing a Balangkantis​—Kaderal To

“Idayew si Jah, sikayon totoo! Say kilalaban tan say gloria tan say biskeg so kayarian na Dios tayo, lapud say panangukom to so tua tan matunong. Lapud indapo to so panangukom ed baleg a balangkantis a nandutak ed dalin diad pilalawanan to, tan imbales to so dala na saray ariripen to ed lima to.”​—APOCALIPSIS 19:1, 2.

1. Panoy impilawanan na baleg a balangkantis ed “saray arari na dalin,” tan diad anto so nansumpalan na saya?

AMIN a sisingbaten tayo so seryoson tuloy. Anggaman kuan, nepeg tayon imanoen a sasalitaen met na Apocalipsis 17:2 so pilalawanan na baleg a balangkantis ed “saray arari na dalin.” Anggaman sinagmak to so inkagba, sikato nin siansia so kaaron tuloy na mundo, tan sasalien ton eelengan iray manuley na mundo pian nagamoran to so kaliktan to. (Santiago 4:4) Sayan espiritual a panagbalangkantis, a tinugyop na marutak a siglaotan ed baetan na Babilonia a Baleg tan saray mapulitikan manuley, so nansumpal ed agnipanaon ya impatey na saray pigamplon laksan inosenten totoo! Mauges a tuloy a say Babilonia a Baleg so alanor ed nantupag a dapag na pambabakal ed Guerra Mundial I. Balet saray kasalanan to no nipaakar ed Guerra Mundial II so seguradon “alusbo ya asabi to so tawen”! (Apocalipsis 18:5) Akin ya ibaga tayo so ontan?

2. (a) Panoy impanulong nen Franz von Papen ed si Adolf Hitler ed pagmaliw a manuley ed Alemanya, tan panon so impaneskribe na akaunan Chancellor na Aleman ed satan a kabalyero na papa? (b) Diad Konkordat ed baetan na Estado na Nazi tan say Vatican, anton duaran grupo na salita so inyamot to? (Nengnengen so paimano-ed-leksab.)

² Bueno, diad pangala na sakey ya alimbawa, panon so impagmaliw a chancellor na maruksan manuley ya Adolf Hitler​—tan diktador​—na Alemanya? Sikato so diad panamegley na intriga na pulitikal na sakey a kabalyero na papa a dineskribe na akaunan chancellor na Alemanya, si Kurt von Schleicher, a bilang “say nengneng na traidor a tinmumbok ed si Judas Iscariote so sakey a santo.” Saman si Franz von Papen, ya angipakurang ed Katolikon Aksion tan papangulo ed industria a manumlang ed komunismo tan pankakasakeyen so Alemanya ed leksab nen Hitler. Bilang kabiangan na nagnap a pikukumpromiso, si von Papen so agawan vice-chancellor. Angibaki si Hitler na sakey a delegasyon ya impangulo nen von Papen diad Roma pian mitalosan ed sakey a konkordat ed baetan na Estado na Nazi tan say Vatican. Imbaga nen Papa Pio XI ed delegasyon na Aleman no panon so inkaliketan to a “say Gobierno na Alemanya natan so walaan ed ulo to na sakey a lakin agmikukumpromison sinmumpa ed Komunismo,” tan nen Hulyo 20, 1933, diad sakey ya impasyan-imparaan a seremonya ed Vatican, si Cardinal Pacelli (ya agnambayag et nagmaliw a Papa Pio XII) so nampirma ed konkordat.a

3. (a) Anto so insulat na sakey a manag-awaran nipaakar ed Konkordat ed baetan na Estado na Nazi tan say Vatican? (b) Kaleganan na saray selebrasyon ed Vatican, anton panamarayew so nipabtang ed si Franz von Papen? (c) Anton betang so kiniwasan nen Franz von Papen ed impanayakup na Nazi ed Austria?

³ Insulat na sakey a manag-awaran: “Say Konkordat [ed Vatican] so sakey a baleg ya impanbiktorya nen Hitler. Inter to ed sikato so inmunan suporta ed moral a naawat to a manlapu ed akinpaway a mundo, tan saya so manlapud sankanitandoroan a sengegan.” Legan na saray selebrasyon ed Vatican, impabtang nen Pacelli ed si von Papen so sankatagyan a papa na dekorasyon na Grand Cross of the Order nen Pius.b Si Winston Churchill, ed libro ton The Gathering Storm, nipalapag nen 1948, so mangibabaga no panon so malaknab nin impangusar nen von Papen ed “reputasyon to a bilang sakey a maabig a Katoliko” pian nagungguna to so suporta na iglesia a para ed impanakup na Nazi ed Austria. Nen 1938, diad panangirayew ed inkianak nen Hitler, ingganggan nen Cardinal Innitzer ya amin na saray Austrianon iglesia so mangipayapay ed bandiran swastika, mangipaknol na saray kampana ra, tan mangipikasi ed inkadiktador na Nazi.

4, 5. (a) Akin a say teriblen kasalanan-ed-dala so nipabaklay ed Vatican? (b) Panon so impangiter na saray Katolikon obispon Aleman na maparungtal a suporta ed si Hitler?

⁴ Teriblen kasalanan-ed-dala sirin so nipasakbat ed Vatican! Bilang manunan kabiangan na Babilonia a Baleg, sikato so tinmulong a mapatpatnag diad impangipasen ed si Hitler ed pakayari tan diad impangiter ed sikato na suporta “moral.” Say Vatican so nantultuloy nin tinmanger ya angonsenti ed saray karuksaan nen Hitler. Kaleganan na andukey a dekada ed panagkebbiew na Nazi, say Romanon papa so ag-inmeseesel legan a saray nilasus nilibon Katolikon sundalo so mibabakal tan ompapatey a para ed gloria na uley na Nazi tan legan a saray nilaksalaksan arum iran pakaskasi so papateyen ed saray pogon a gas nen Hitler.

⁵ Saray Katolikon obispon Aleman so angiter ni na maparungtal a suporta ed si Hitler. Diad parehon agew a say Hapon, kaiba na Alemanya ed panaon na bakal ed saman a panaon, angatakin biglaan ed Pearl Harbor, say The New York Times so angitarok ed sayan balita: “Say Kumperensya na saray Katolikon obispon Aleman a nandaragup ed Fulda so angirekomenda ed pangiparungtal na sakey a nikadkaduman ‘pikakasi ed bakal’ a basaen diad gapo tan sampot na amin a madibinon serbisyo. Say pikakasi so onkekerew na Panangasi a mamendisyon ed armas na Aleman diad pambiktorya tan mangiter na pananalimbeng ed bilay tan bunigas na amin a sundalo. Intuloy ni a binilin na saray Obispo so Katolikon klero a manumpal tan mannodnonot ed espesyal a sermon ed Simba anggano maminsan ed sakey a bulan a saray sundalo na Aleman ‘so wala ed dalin, diad dayat tan diad tagey.’”

6. Say mundo so aliktar komon a manlapud anton baleg a kairapan tan karuksaan no anggapo komon so espiritual a pilalawanan ed baetan na Vatican tan saray Nazis?

⁶ No anggapo komon so arowan ed baetan na Vatican tan saray Nazis, say mundo so aliktar komon ed ot-ot diad impatey na saray minilmilyon a sundalo tan sibilyan ed bakal, et anemiran milyon a Judios so pinatey unong ta sikara so aliwan-Aryan, tan​—sankablian ed pakanengneng nen Jehova​—ed nilibulibon Tastasi to, namparan alanaan tan “arum a karnero,” ya anagmak na baleg a karuksaan, a dakel iran Tastasi so inatey ed saray panangipangawan a kampo na Nazi.​—Juan 10:10, 16.

Maapit a Pakanengneng ed Balangkantis

7. Panoy impaneskribe nen apostol Juan na maapit ya impakanengneng ed baleg a balangkantis?

⁷ Agaylan matukoy so pasingawey ya ontumbok a niparungtal ed propesiya na Apocalipsis! Ibukay ed kapitulo 17, bersikulo 3 anggad 5, naromog tayo si Juan a mangibabaga nipaakar ed anghel: “Tan siak so intarok to ed pakayari na espiritu ed kalawakan. Tan anengneng ko so sakey a bii a manyudyurong ed eskarlatan-kolor ya atap ya ayep a napno na saray makapabaing a ngaran tan walaan na pitoran ulo tan samploran saklor. Tan say bii so akawesan na purpura tan eskarlata, tan sikato so aparakpan na mablin bato tan perlas tan sankaegnaan to so binmalitok a kopa a napno na saray makapadimlan bengatla tan saray marutak a bengatla na pilalawanan to. Tan diad muling to et nisulat so sakey a ngaran, sakey a misteryo: ‘Babilonia a Baleg, say ina na saray balangkantis tan ed saray makapadimlan bengatla ed dalin.’”

8. (a) Anto so sankaawit na baleg a balangkantis ed binmalitok a kopa to, sirin ipapakabat to so inkasikato? (b) Panon a say Babilonia a Baleg so piguratibon “akawesan na purpura tan eskarlata” tan aparakpan ed “balitok tan mablin bato tan saray perlas?”

⁸ Dia et nanenengneng nen Juan ed maapit so Babilonia a Baleg. Sikato a peteg so kayarian na satan a kalawakan, ed limog na saray atap ya ayep a manaayam ditan. Sayan baleg a balangkantis so malinlinew ya abidbir ed saman so sankatarok to ed kopa to, anggamano satan so makapalikdon mablin-nengneng a manlapud paway. Sikato so oninum na posyon a makapadimla a manlapud imaton na Dios. Say pikakaaro to ed mundo, saray palson doktrina to, say moral ya inkalukak to, say piinarowan to ed saray mapulitikan pakayari​—anggapo ed sarayan bengatla so impalugar nen Jehova, “say Ukom na amin a dalin.” (Genesis 18:22-26; Apocalipsis 18:21, 24) O, agaylan karakpan so impanarkos to ed inkasikato! Sikato so bantog diad saray mararakep a deral to a pati arkitektura tan salming iran bintana, pati saray naalahasan iran pagoda tan wats to, saray pinagalangan-ed-panaon iran templo tan kapilya. Tua ed estilon uso ya inletneg na baleg a balangkantis, tan saray papari to tan mongha to ya akawesan na saray akablin sutana ya eskarlata, purpura, tan sapron.​—Apocalipsis 17:1.

9. Say Babilonia a Baleg so walaan na anton andukey ya awaran na kasalanan-ed-dala, tan panon so matukotukoy ya impanampot nen Juan ed salaysay to ed sikato?

⁹ Sankaugesan, anggaman kuan, et say inkapgaan-to-ed-dala. Si Jehova so walaan na abayaglan pipapalinewan ya aregloen ed satan a kasalanan! Sikato so anganak ed saray napgaan-ed-dalan diktador na modernon panaon, tan say makapadimlan awaran na panangibung na dala ed amin na saray siglos, diad panamegley na saray relihyoson bakal, saray Inkisisyon, saray Krusadas, on, diad imkamartir na arum ed saray apostoles tan say impamatey ed dilin Anak na Dios, say Katawan a Jesu-Kristo, tan diad labas to ni. (Gawa 3:15; Hebreos 11:36, 37) Niarum ed amin na saya et say panagpatey ed saray Tasi nen Jehova ed agano niran taon diad panamegley na firing squad, panangibitin, say wasay, say gilotin, say kampilan, tan maruksan panagtrato ed saray prisowan tan kampo na panangipangawan. Agpankelawan ya impanampot nen Juan so salaysay to ed impangikuan: “Tan satan a bii so anengneng ko ya abuanges ed dala na saray sasantos tan ed saray dala na saray Tastasi nen Jesus”!​—Apocalipsis 17:6.

‘SAY MISTERYO NA BII TAN SAY AYEP’

10. (a) Panoy impamasegsegang na baleg a balangkantis ed saray Tastasi nen Jehova ya angga ed sayan agew? (b) Anton nengneng na papangulo iray klero na Babilonia a Baleg?

¹⁰ Si Juan so “nankelaw ed baleg a pankelaw” diad anengneng to. Natan, sikatayo met so mankelaw! Kaleganan na 1930’s tan 1940’s, say baleg a balangkantis so angusar ed Katolikon Aksion tan pulitikal ya intriga a mamasegsegang tan manebel ed saray matoor a Tastasi nen Jehova. Anggad sayan agew, inerman a pakaagamilan to na magenap ya impluensya, say Babilonia a Baleg so mantultuloy a manesebel, mamepeget tan mamapauges ed kimey na saray Tasi nen Jehova, a mangiyabawag ed maglorian ilalo na Panarian na Dios. Diad pangakautibo to ed saray nilasus nilaksa ed saray relihyoson organisasyon na baleg a balangkantis, saray klero to so manseserbi a bilang ‘say bulag a manangipangulo ed bulag,’ a mangitotonton ed saraya ed abut na kadederal. Andin balot a sayan makapabaing a balangkatis so makapangibaga a singa imbaga nen apostol Pablo: “Tawagen takayo a mantasi . . . a siak so malinis a manlapud dala na amin a totoo.”​—Mateo 15:7-9, 14; 23:13; Gawa 20:26.

11, 12. Anto so misteryo na “eskarlatan-kolor ya atap ya ayep” a mangaawit ed makapabaing a balangkantis, tan anton pakaliwawaan so inawat na saray Tasi nen Jehova ed sayan misteryo nen 1942?

¹¹ Diad impakaimano ed pankelaw nen Juan, imbaga na anghel ed sikato: “Akin a sika so mankelaw? Ibagak ed sika so misteryo na bii tan ed ayep a mangaawit ed sikato tan walaan na pitoran ulo tan samploran saklor.” (Apocalipsis 17:7) Anto ’yan “ayep”? Masulok ya 600 taon ed asasakbay, anengneng nen propeta Daniel so pasingawey iran ayayep, tan nipaliwawa ed sikato a saraya so mangirerepresenta ed “saray arari,” odino mapulitikan manuley dia ed dalin. (Daniel 7:2-8, 17; 8:2-8, 19-22) Dia et anengneng nen Juan ed pasingawey so sakey a kumbinasyon na ontan iran pananguley​—“sakey ya eskarlatan-kolor ya atap ya ayep.” Saya so ginaway-toon Liga na Nasyones a pinmatnag ed eksena na mundo nen 1920 balet ta tinmiblong ed kaaralman na agpakayari sanen Guerra Mundial II nen 1939. Anto, anggaman kuan, “so misteryo na bii tan ed atap ya ayep”?

¹² Diad panamegley na madibinon panangiwanwan, inawat na saray Tasi nen Jehova so pakaliwawaan ed satan a misteryo nen 1942. Diad saman et say Guerra Mundial II so manalibandos ed kaktangan to, tan dakel so nanisip a mansumpal ed Armagedon. Balet si Jehova so walaan na niduman kaisipan! Wala nin siansia so dakel a kimey a gawaen na saray Tastasi to! Diad Balon Mundon Teokratikon Asamblea ra nen Septyembre 18-20, 1942, a say manunan syudad to a Cleveland, Ohio, so nisiglaot ed 51 nin arum a pasen na Estados Unidos, si Nathan H. Knorr, presidente na Watch Tower Society, so angiter na paliwawa ed publiko, “Kareenan​—Kasin Makapagnayon?” Ditan et nirepaso to so Apocalipsis 17:8, ya ibabaga to so “eskarlatan-kolor ya atap ya ayep” a “wala nensaman, balet anggapo la tan ingen et sikato so ontatdang a manlapud kaaralman, tan sikato so onlereg ed kadederal.” Impanengneng to no panon a say Liga na Nasyones “so wala nensaman” manlapud 1920 ya anggad 1939. Insan say “anggapo” a kipapasen so arapat lapud inkalgep na Liga. Balet kayari na Guerra Mundial II, sayan impantetekep na nasyones so onimmuas a manlapud kaaralman. Kasin asumpal so pasakbay a nibase-ed-Biblia? Peteg! Nen 1945 et say internasyonal ya “atap ya ayep” so inmimmuas a manlapud kaaralman na agpakayari a bilang say Nasyones Unidas.

13. Panoy impantultuloy na Babilonia a Baleg a manumbok ed saray singa-balangkantis a dalan to ed “ayep” ya NU?

¹³ Say Babilonia a Baleg, anggamano apakapuy diad inkagba to, so nantultuloy a manumbok ed saray dalan ton pibabalangkantis ed “ayep” ya NU. Alimbawa, nen Hunyo 1965, saray dignitaryo a nanlapud pitoran manunan sangasanga na relihyon na mundo, a tatawagen a Kristiano tan aliwan-Kristiano, a nibagan mangirepresenta ed kapaldua ed populasyon ed mundo, so nandaragup ed San Francisco pian selebraan so komaduamplon inkianak na NU.c Diad saman a taon, dineskribe nen Papa Paulo VI so NU a bilang “ultimon ilalo na pankakasakey tan kareenan,” tan saginonor et si Papa Juan Paulo II so angibalikas na ilalo to a “say Nasyones Unidas so lawas mansiansian supremon programa na kareenan tan inkahustisya.” Nen 1986 et say sankamundoan ya imperyo na palson relihyon so angipangulo diad impangiyalibansa ed Internasyonal a Taon na Kareenan na NU. Balet kasin sinmabi so tuan kareenan tan kaligenan diad ebat na saray relihyoson pikakasi ra? Arawin ontan! Lalon ondarakel, saray membron nasyones na NU so mangipapanengneng a sikara so andian na peteg a panangaro ed baleg a balangkantis.

Panawtaw ed Balangkantis

14. Anton nikabiig a serbisyo so gawaen na “ayep” ya NU, tan panon so impaneskribe na anghel na Dios ed saya?

¹⁴ Diad nigeter a kurang, say “eskarlatan-kolor ya atap ya ayep” a mismo so onla ed kadederal. Balet sakbay a saya so nagawa, tan anggan diad sakbay na unor ya inaayep a panangataki to ed totoo na Dios, satan ya ayep ya NU so walaan na nikabiig a serbisyon sumpalen. Si Jehova so angyan ed ‘kanonotan to diad saray kapusoan na atap ya ayep tan diad saray amilitaran a saklor.’ Diad anton pansumpalan? Onebat so anghel na Dios: “Tan say samploran saklor ya anengneng mo, tan say atap ya ayep, saraya so manggula ed balangkantis tan sikato so gaygayen da tan lakseban da, tan kanen daray silalaman a kabiangan to tan sikato so sigpot a poolan da ed apuy.” “Igloria to so inkasikato tan manbilay ed makapabaing ya alablabas a liket,” balet natan et amin na saya so nabalingling. Saray engranden relihyoson paalagey to tan maawang iran kayarian to so agmangiliktar ed sikato. A singa inyabawag na anghel: “Sikato no akin a diad sakey ya agew et saray bakbak to so onsabi, patey tan pannangis tan eras, tan sikato so sigpot a napoolan ed apuy, lapud si Jehova a Dios, ya angukom ed sikato, so mabiskeg.”​—Apocalipsis 17:16, 17; 18:7, 8.

15. Panon so ikiwas na saray mapulitikal a kainarowan na balangkantis, a pati saray ankakabaleg a negosyante, ed ipatey to?

¹⁵ Saray pulitikal a kainarowan to so nantagleey ed ipatey to, a kuan da: “Kasi la, kasi la, sika a baleg a syudad, sika a Babilonia a mabiskeg a syudad, lapud diad sakey ya oras et sinmabi so kaukom mo!” Ontan met, saray angkakabaleg a negosyante, a nanggawa na kasaolan iran pananubo ed sikato, so “mannangis tan managugol, a kuan da, ‘Kasi la, kasi la . . . lapud diad sakey ya oras et saratan a baleg a kayamanan so naderal!’”​—Apocalipsis 18:9-17.

16. Anton kiwas so gawaen na saray totoo na Dios ed kaderal na baleg a balangkantis, tan panon so pamekder na Apocalipsis ed saya?

¹⁶ Anggaman kuan, anton kiwas so gawaen na saray dilin totoo na Dios? Amin na saraya so nisakup ed saray salita na anghel: “Manliket ed sikato, O tawen, ontan met ed sikayoran sasantos tan sikayoran apostoles tan sikayoran propetas, lapud say Dios so maalas ya angipaakseb na kadudusa a para ed sikayo a manlapud sikato!” Diad nasasweng a kibasileng et say Babilonia a Baleg so nibantak, ya aglan balot lamet mamalaw ed masanton ngaran nen Jehova. Say kadederal na baleg a balangkantis so mankaukolan na selebrasyon tan saray kanta na impanalo diad panangidayew ed si Jehova. Bilang ununa ed sakey a serye na saray kuros na hallelujah, say magayagan kanta so onaniweng: “Dayewen si Jah, sikayon totoo! Say kilalaban tan say gloria tan say pakayari so betang na Dios tayo, lapud say panangukom to so tua tan matunong. Lapud indapo to so panangukom ed baleg a balangkantis a nandutak ed dalin diad pilalawanan to, tan imbales to so dala na saray ariripen to ed lima to.”​—Apocalipsis 18:20–19:3.

17. Kayari katawtaw na baleg a balangkantis, panon so pantultuloy na saray gawa na panangukom na Dios ed kasumpal to?

¹⁷ Saray gawa na panangukom na Dios so nasasweng ed kasumpal legan a say “Ari na arari tan Katawan na kakatawan,” si Jesu-Kristo, so manyurakyurak “ed panagpespesan-na-alak na petang na sanok na Dios a Makapanyarin-amin” ed Armagedon. Ditan et tawtawen toray marelmeng a manuley tan amin na saray arum nin nakekeraan ed organisasyon nen Satanas ed dalin. Saray kamanokan a manangan na laman so manlaplap ed saray bangkay da. (Apocalipsis 16:14, 16; 19:11-21) Agaylan liket tayo a say aturon panaon na Dios so asingger la diad panlinis to ed marakerakep a dalin tayo diad amin a bengatla ya aliwan masanto, marutak, tan makaderal!

18. Anto so engranden pantok na libron Apocalipsis?

¹⁸ Kasin satan so pantok na libro na Apocalipsis? Andi, andi ni! Ta diad akumpleton kioli na 144,000 ed tawen, say bansal na Kordero so nagawa. Say “nobya” to, ya aparakpan a para ed asawa to, so nitandoro ed “sakey a balon tawen,” tan manlapud ’tan et sikato so onleksab, piguratibo, bilang katulongan na Nobyo to diad panumpal ed gagala nen Jehova a ‘panggawa to ed amin a bengatlan balo.’ Say espiritual a kalimgasan na nobya et say masanton syudad, Balon Jerusalem, a liwawaan nen Jehova a Dios a Makapanyarin-amin ed gloria to, tan say Kordero so silewan to. (Apocalipsis 21:1-5, 9-11, 23) Sirin dia et narapat na Apocalipsis so engranden pantok to, a say ngaran nen Jehova so napasantos tan say Kordero, Kristo Jesus, a dingan na nobya to, Balon Jerusalem, so ontuloy a mamapalar ed matulok a katooan diad andi-anggaan a bilay ed mangaraldalin a Paraiso.

19. (a) Nilikud ed ipaway a manlapud Babilonia a Baleg, anto ni so nakaukolan ed kilalaban? (b) Anton maganat ya imbitasyon so siansia nin nilukas, tan anto so nepeg a kiwas tayo?

¹⁹ Kasin aliing kayo la ed kapalikdoan na palson relihyon tan pinmaway ed Babilonia a Baleg? Tan kasin inala yo la so malaknab nin kundang diad iyasingger ed si Jehova a Dios, diad panamegley nen Kristo Jesus, ed sigpot-puson dedikasyon a mangitonton ed bautismo? Saya met so nakaukolan ed kilalaban! Legan a manasingger so aturon panaon ed pangidapo nen Jehova na unor a panangukom, say imbitasyon so onaniweng ed pankaganatan: “Say espiritu tan say nobya so mantultuloy a mangibabaga ‘Gala!’” Komon amin a mangimano ed satan a tawag so mangidedika na bilay da ed si Jehova tan magmaliw a magunaet ed pangikuan “Gala!” ed saray arum ni. On, “komon ta siopaman a napgaan so ondago; komon ta siopaman a mankaliktan et mangala ed danum na bilay ya anggapo so bayar.” (Apocalipsis 22:17) Say imbitasyon so siansia nin lukas. Peteg a sika so maliket no alaen mo so talindeg mo tan pansiansiaen itan a talindeg ed arap na trono na Dios tan ed Kordero bilang sakey ed saray dedikado, bautismadon totoo nen Jehova. Say aturon panaon so mas asingger nen say nayarin isipen mo! On, say engranden pantok na Apocalipsis so asingger la!

Bilang konklusyon ed Panagaral na Panagbantayan ed sayan simba, itawag na konduktor so pamasa ed onggendan a Resolusyon tan repasoen diad tulong ed saray tepet a nitarya. Saya so Resolusyon a nipresenta ed sankamundoan diad “Madibinon Inkahustisya” a Kumbension Distrito na saray Tasi nen Jehova nen 1988, diad pansampot na paliwawan “Say Makapabaing a ‘Balangkantis’​—Inkagba To tan Kaderal To.”

[Saray paimano ed leksab]

[Kahon ed pahina 11]

SAY INKAPEPE NA PAPA

Diad libro ton Franz von Papen​—His Life and Times, a nipalapag nen 1939, dineskribe nen H W. Blood-Ryan ed detalye iray intrigan say kabalyero na papa so angitarok ed si Hitler diad pakayari tan pitatalosan ed konkordat na Vatican ed saray Nazi. No nipaakar ed saray teriblen andi-panangasin panagpatey, ya angisakup ed saray Judios, Tastasi nen Jehova, saray arum, inkuan na autor: “Akin a nandeen si Pacelli [Papa Pio XII]? Lapud diad plano nen von Papen nipaakar ed sakey a Masanton Imperyo na Roma ed Sagur ya Alemanya et anengneng to ed arapen so mabiskeg a Katolikon Iglesia, a say Vatican so pinmawil lamet ed yurongan na pakayarin temporal . . . Satan lamlamang a Pacelli so mangiyaayag natan na pakayari ed espiritual ya inkadiktador ed saray nilaksalaksan kakamarerwa, ingen samet ya esaes so nipaarap ed karuksaan nen Hitler tan panamasegsegang. . . . Legan na saraya so isusulat ko, taloran agew na panagpatey so linmabas tan anggapo so sakey a pikakasin nanlapud Vatican a para ed kamarerwa na saray milalaslasan, a kapaldua ed sikara so Katoliko. Terible so pipalinewan sano sarayan lalaki, alakseban ed amin a mangaraldalin ya impluensya ra, so ontalindeg ed arap na Dios da, Ya onkerew na pipalinewan. Anto so baraan da? Anggapo!”

[Kahon ed pahina 15]

INKALANLANOR NA VATICAN

Say The New York Times na Marso 6, 1988, so angibalitan inilaloan na Vatican so sakey a rekord na inkalugi na badyet ed $61.8 milyon a para 1988. Inkuan na peryodiko: “Sakey a durusaen ya inkagawa et lalanoren to so agawan sipanan nen 1984 a manbayar na ngalngalin $250 milyon dolyar ed saray akautang ed Banco Ambrosiano. Say Vatican so alanlanor a tuloy ed banko ed Milan sakbay na inkagba to nen 1982.” Alanlanor a tuloy ed ontan ya iskandalo, peteg, a say Vatican so mapekder ya agmalabay a mangiyawat ed saray autoridad ed taloran atatagey ya opisyal na Vatican, a pati sakey ya Amerikanon arsobispo, pian ontalindeg a nabista ed Italyanon korte!

[Saray litrato ed pahina 12]

Say Vatican so akibiang ed teriblen kasalanan-ed-dala ed si von Papen tan Hitler

[Credit Lines]

UPI/Bettmann Newsphotos

UPI/Bettmann Newsphotos

[Saray litrato ed pahina 15]

Imbes ya iyalibansa so Panarian na Dios, saray papa so angiyabawag ed NU a sikato ‘so ultimon ilalo ed kareenan’

[Credit Line]

Insets: UN photos