ƐBƐLABƆLƐ NU EDWƐKƐ
Meva Kɛyɛ Ɛvolɛ 70 Mezonle Gyihova Wɔ Cuba
BƐWOLE me wɔ 1947 wɔ Caribbean bɔra kɛnlɛma bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Cuba la azo. Ɔwɔ ɛleka mɔɔ Caribbean Nyevile ne nee Atlantic Nyevile ne yia la avinli. Melɛ me nzi mralɛ mraalɛ nwiɔ. Ɛnee yɛdayɛ menli nnu ne, me nee me awovolɛ yɛɛ me mediema mraalɛ nwiɔ ne amuala de namule bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Esmeralda la azo.
Mekakye kɛ ɛnee yɛ nzo nu dwo yɛ wɔ yɛ namule ne azo. Ɛnee yɛde yɛbikye me papa amediema bie mɔ nee ye awovolɛ. Yɛangyia aleɛ nwo yɛɛ ɛnee yɛ nwo tɔ yɛ.
Mɔɔ menlile ɛvolɛ nnu la, Adiema Walton Jones bɔle ɔ bo kɛ ɔ nee me awovolɛ sukoa Baebolo ne. Ɔle edwɛkpakavolɛ mɔɔ bɔ mɔdenle, na ɛnee ɔtia ɔpɛ adenle kɛyɛ dɔnehwele bulu na yeadwu yɛ namule ne azo. Mekɛ biala mɔɔ ɔbara la, me abusua ne anu amra dɔɔnwo kɔyia me nenyia nee me nana sua nu ɛkɛ na bɛfa dɔnehwele dɔɔnwo bɛsukoa Baebolo ne. Me awovolɛ nee me papa amediema, Pedro nee Ela anye liele mɔɔ ɛnee bɛlɛsukoa la anwo, ɔti yɛangyɛ bɛzɔnenle bɛ kɛ Gyihova Alasevolɛ. Asɛɛ Ela ɛli ɛvolɛ 100, noko ɔtɛde dahuu adekpakyelɛnli wɔ Cuba.
Wɔ zɔhane mekɛ ne, ɛnee Gyihova Alasevolɛ kola kɔ daselɛlilɛ nee debiezukoalɛ wɔ Cuba mɔɔ awie ɛnyɛ bɛ ɛhwee a. Ɛnee bɛze yɛ kpalɛ kɛ yɛfa baage mɔɔ mbuluku mɔɔ gyi Baebolo ne azo la a wɔ nu la yɛkɔ azua nu yɛkɔdi daselɛ. Ɛnee yɛta yɛtia dɔɔnwo! Meta mekakye kɛzi yɛzonlenle Gyihova wɔ me ngakula nu wɔ zɔhane “mekɛ kpalɛ” ne anu la. Noko ɛnee “mekɛ mɔɔ anu yɛ se” la la yɛ nyunlu.—2 Tim. 4:2.
MEKƐ MƆƆ ANU YƐ SE LA BƆLE Ɔ BO
Mɔɔ ɛnee asɛɛ meli ɛvolɛ nnu la, me papa nee ɔ diema nrenyia ne hɔle maangyebakyi nyianu wɔ sua fofolɛ zo. Mɔɔ ɔyɛ alɔbɔlɛ la a le kɛ, wɔ zɔhane adendulɛ ne anu, bɛnlonle nzule bie na yemɔ maanle bɛnyianle typhoid (taefɔdo). Mekakye kɛ mɔɔ bɛziale bɛrale la, ɛnee me papa adiema ne enrinli ne amuala ɛdudu, noko ɔdele kpɔkɛ. Noko me papa ɛdeɛ, ɔwule. Ɛnee yeli ɛvolɛ 32 ala.
Mɔɔ me papa wule la, me mame maanle yɛdule yɛhɔdɛnlanle ɔ diema nrenyia ne anwo ɛkɛ wɔ namule bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Lombillo la azo. Ɔti yɛgyakyile yɛ papa mbusuafoɔ yɛɛ me nenyia nee me nana mɔɔ yɛkulo bɛ edwɛkɛ la ɛkɛ. Noko yɛhɔle zo yɛzonlenle Gyihova.
Wɔ August 26, 1957, bɛzɔnenle me wɔ azule ekyi bie mɔɔ bikye Lombillo la anu. Ɛnee meli ɛvolɛ bulu. Noko ɛnee menze kɛ ɔnrɛdwu ɛvolɛ nwiɔ bɔbɔ na Gyihova Alasevolɛ mɔɔ wɔ Cuba la ɛbɛlabɔlɛ ahakyi bɔkɔɔ. Wɔ 1959, bɛdule arane mɔɔ wɔ zolɛ la na arane fofolɛ bɔle ɔ bo kɛ ɔdi tumi.
Debie mɔɔ ɛnee hyia arane fofolɛ zɔhane la a le sogya ɛhɔlɛ. Ɛhye gyegyele Gyihova menli kpalɛ ɔluakɛ wɔ ewiade amuala, bɛngyinla afoa biala wɔ maanyɛlɛsɛm nee sogya ɛhɔlɛ nu. Ɔti ngyikyingyikyi akee yɛannyia nwolɛ adenle yɛanzonle Gyihova kɛ mɔɔ ɛnee yɛyɛ ye dɛba la. Nzinlii, arane ne vale ɔ sa dole yɛ gyima ne azo na ɔmaanle bɛhyele yɛ mediema ɛya dɔɔnwo bɛguale efiade. Ɛnee bɛta bɛbo bie mɔ yɛɛ bɛhyele bɛ ɛhɔne. Ɔdwu mekɛ ne bie bɔbɔ a bɛfa nane ne mɔɔ bɛfa bɛto aleɛ ne la mogya bɛboka nwo a bɛto a, na Baebolo ne noko tua kɛ yɛmmadi mogya.
Ɔnva nwo ngyegyelɛ ɛhye mɔ amuala, yɛhɔle zo yɛyiale yɛzonlenle Gyihova. (Hib. 10:25) Mediema mɔɔ wɔ maanle ne amuala anu la yiale mediema ɛya nu nee ɛleka ngakyile bɔbɔ yɛle nyianu. Mekakye kɛ mekɛ bie adiema nrenyia bie maanle yɛyɛle nyianu ne wɔ ɛleka mɔɔ ɔsie ye mboane la. Yɛannyia adenle yɛanlimoa yɛangɔziezie ɛkɛ anzɛɛ yɛanga mboane ne mɔ yɛangua alienwo. Ɔti yɛ nee mboane ne mɔ amuala a bɔle nu yɛle nyianu ne a.—Maeka 2:12.
Yɛ nye sɔ gyima ɛsesebɛ mɔɔ mediema bie mɔ yɛle amaa yɛanyia sunsum nu aleɛ wɔ mekɛ zɔhane la. Kɛ neazo la, saa yɛbayɛ nyianu bie a, bɛdimoa bɛkye nyianu gyimalilɛ ne amuala bɛgua cassette zo na bɛava bɛahɔmaa mediema mɔɔ wɔ Cuba amuala la. Ɔyɛ a mediema nwiɔ ala a bɛmaa nyianu ɛdendɛlɛ ne mɔ amuala na bɛahye bɛagua cassette zo a. Yɛɛ kɛmɔ mediema ne mɔ fea bɛ nwo na bɛahye ɛdendɛlɛ ne mɔ la ati, ɔyɛ a ɛlɛtie ɛdendɛlɛ ne a ɛte kɛ akɔlɛ bie ɛlɛbɔ anzɛɛ ɛte dede gyɛne mɔɔ yɛ ɛzelekɛ la wɔ nu. Bieko, saa yɛlɛyɛ nyianu ne wɔ ɛleka mɔɔ laete ɛnle ɛkɛ la a, mediema ne mɔɔ fa milahyinli ekyi bie bɔ basekɛ nwo sie ɛleka ko, na mɔɔ awie ɛlɛka basekɛ ne la ɛnee milahyinli ne ɛzɔ laete. Yemɔ maa bɛkola bɛbɔ gyimalilɛ ne bɛmaa yɛtie. Nɔhalɛ nu, ɛnee yɛnle mekɛ kpalɛ nu yɛɛ yɛannyia mbuluku mɔɔ yɛ mediema diedima mɔɔ wɔ maanle gyɛne nu nyianle la bie ɛdeɛ, noko ɛhɔne angu yɛ wɔ sunsum nu ɛlɛ. Na yɛ nye liele kɛ yɛbɔle nu yɛzonlenle Gyihova la.—Nih. 8:10.
ADEKPAKYELƐMA NEE AWOVOLƐ
Mɔɔ menlile ɛvolɛ 18 la, membɔle dahuu adekpakyelɛ gyima ne abo wɔ Florida. Ɛvolɛ ko anzi, bɛkpale me kɛ adekpakyelɛ titili wɔ Camagüey. Ɛkɛ ne a menyiale Emilia a. Ɔvi Santiago de Cuba na ɛnee ɔ nwo yɛ fɛ kpalɛ. Yɛbɔle ɔ bo kɛ yɛtu na wɔ ɛvolɛ ko anu, yɛgyale.
(Bɛne Zo) Yɛhɔ asafo nu mgbanyima sukulu wɔ Camagüey, Cuba, 1966
(Fema Zo) Yɛ atɔfolɛlielɛ kenle ne, 1967
Menyɛle gyima wɔ arane kɔmpɛlɛ mɔɔ bɛyɛ asikyɛlɛ la ko anu, na me nee Emilia angola andoa yɛ adekpakyelɛ gyima ne azo. Noko ɛnee yɛlɛ ɛhulolɛ kɛ yɛbayɛ dɔɔnwo wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu. Ɔti ɛnee mekɔ gyima aleɛbahye dɔne nsa na meakpɔne nwonlomɔ bulu nee ko. Aleɛbahye ɛdwazolɛ ɛnla me aze noko akee ɔboale me ɔmaanle menyianle adenle mengɔle daselɛlilɛ dahuu na me nee Emilia hɔle debiezukoalɛ ne mɔ amuala.
Wɔ 1969, yɛwole yɛ belamunli ralɛ Gustavo. Yɛwole yɛ ra ne la, bɛhanle bɛhilele me kɛ mengɔnyɛ maangyebakyi zo neavolɛ. Mekɛ zɔhane, ɛnee maangyebakyi zo neavolɛma dɔɔnwo mɔɔ wɔ Cuba la lɛ bɛ mra. Yɛ nye liele kpalɛ, noko ɛnee yɛnlɛ alagye fee. Eza me nee Emilia nwunle kɛ yɛnyia nwolɛ adenle kpole mɔɔ yɛbava yɛazonle yɛ mediema a. Mɔɔ melɛyɛ maangyebakyi zo neavolɛ gyima ne la yɛɛ yɛwole yɛ ra Obed a. Nzinlii yɛwole Abner, na mɔɔ ɛvolɛ ekyi guale nu la, yɛwole yɛ ra raalɛ Mahely.
Saa mekakye mekɛ mɔɔ ɛnee mele maangyebakyi zo neavolɛ la a, ɔmaa me nye die kpalɛ ɔluakɛ ɔmaanle menwunle kɛzi Gyihova ɛlɛyila ye menli mɔɔ bɛwɔ Cuba la. Eza ɔyilale mɔdenle mɔɔ me nee Emelia bɔle kɛ yɛbava ɔ nwo ɛlɔlɛ yɛawula yɛ mra ne mɔ ahonle nu la azo. Akee maa menga kɛzi ɛnee me nee Emilia asetɛnla ne de wɔ mekɛ mɔɔ mele maangyebakyi zo neavolɛ la.
MEKƐ MƆƆ MELE MAANGYEBAKYI ZO NEAVOLƐ LA
Kɛmɔ bɛvale bɛ sa bɛdole yɛ ɛzonlenlɛ gyima ne azo la ati, wɔ 1960 nee 1970 ne anu, akee ninyɛne nu yɛle se kpalɛ maanle yɛ. Bɛtotole Belemgbunlililɛ Asalo ne mɔ anu yɛɛ bɛvoanle yɛ edwɛkpatɛlɛvolɛma mɔɔ bɛwɔ maanle ne anu la amuala. Bɛhyele mediema mgbavolɛ dɔɔnwo bɛguale efiade yɛɛ bɛdole Bɛtɛle ne mɔɔ wɔ Havana la anu.
Yɛlɛyɛ maangyebakyi zo neavolɛ gyima, 1990
Ɔlua tɛnlabelɛ mɔɔ yɛwɔ nu la ati, ɛnee Folɛ anzɛɛ Molɛ ala a yɛkola yɛkɔkpɔla asafo ne mɔ a. Kɛ neazo la, saa yɛkɔkpɔla asafo bie Folɛ a, ye Folɛ bieko ɛnee yɛzia yɛhɔ ɛkɛ. Yɛlɛkɔ a yɛnva ninyɛne dɔɔnwo yɛɛ eza yɛfa basekɛ ɔluakɛ yemɔ ɛmmaa menli adwenle ɛmba yɛ nwo zo. Saa yɛbahɔ asafo bie anu a, yɛmbɔ ye nolo. Yɛmaa ɔyɛ kɛ asɛɛ yɛlɛkɔ yɛakpɔla yɛ mbusuafoɔ la. Saa yɛyɛ ye zɔhane a, yemɔ ɔnyɛ se fee. Nɔhalɛ nu, yɛrayɛle kɛ abusua ɔti ɛnee ɔwɔ kɛ yɛnea boɛ kpalɛ na yɛ rɛle anvi deɛmɔti yɛhɔle ɛkɛ la. (Maake 10:29, 30) Noko wɔ ɔ muala anu, ɛnee ɔwɔ kɛ yɛmaa yɛ nye da ɛkɛ ɔluakɛ ɛnee kpolisima ta nwu yɛ na bɛbizebiza yɛ edwɛkɛ. Saa bɛkye yɛ a, mediema mɔɔ yɛhɔzokoɛle bɛ la noko banyia edwɛkɛ.—Wlo. 16:4.
Wɔ zɔhane mekɛ ne anu, yɛyiale mediema mɔɔ ɛnee bɛnlɛ ninyɛne dɔɔnwo noko bɛda nyeleyɛlɛ kpole ali la. Kɛ neazo la, saa ɛkɔ ɛleka bie a, ɛnwu kɛ nretenrete ne mɔ ɛyɛ menyemenye zɛhae. Noko yɛ mediema ne mɔ bie fa habutu kokye mɔɔ bɛlɛ la maa yɛ amaa aleɛ dwo a yɛahola da. Ɛnee bie mɔ lɛ ɛhulolɛ kɛ bɛbamaa yɛazokoɛ bɛ sua nu ɔnva nwo kɛ bɛnlɛ aleɛ dɔɔnwo mɔɔ baza yɛ muala la. Nɔhalɛ nu, ɔdwu mekɛ ne bie bɔbɔ a, yɛdayɛ a yɛfa yɛ aleɛ ne bie yɛmaa mediema mɔɔ yɛbahɔzokoɛ bɛ la a.
Saa yɛkakpɔla asafo ne mɔ a, yɛngola yɛnva yɛ mra ne mɔ amuala yɛngɔ. Yɛfa bɛ nuhua ko ala na yɛagyakyi mɔɔ bɛha la yɛamaa me mame nee me diema raalɛ ne wɔ sua nu. Nɔhalɛ nu, saa yɛ nee yɛ mra ne mɔ bie ɛlɛtu adenle a, ɛnee ɔbɔ yɛ nwo bane kpalɛ. Mekakye kɛ kenle ko bie, kpolisima dule yɛ ninyɛne nu. Ɛnee yɛva mbuluku bie yɛvea baage ne mɔɔ kakula ne avuazinli ne mɔ yɛ evinli a yɛgua ye nu la anu, ɔti kpolisima ne angɔ nwo.
Emilia nleanle ngakula ne mɔ yɛɛ ɔboale me kpalɛ wɔ dahuu ɛzonlenlɛ gyima ne ɛyɛlɛ nu na ɛhye maa me nye die ɔ nwo kpole kpalɛ. Me ɛdeɛ mɔɔ, ɛnee mekola meyɛ me kɔmpɛlɛ gyima ne na eza meyɛ maangyebakyi zo neavolɛ gyima ne wɔ mekɛ ko ne ala. Kɛzi ɛnee meyɛ ye ɛ? Ɔdwu mekɛ ne bie a, wɔ dapɛne ko anzɛɛ nwiɔ anu, mefa mekɛ dɔɔnwo meyɛ gyima memaa ɔbo mekɛ dodo mɔɔ ɔwɔ kɛ mefa meyɛ gyima ne la azo amaa meangɔ gyima wɔ dapɛne ne awieleɛ. Noko nzinlii, me gyima ne hakyile. Medame a ɛnee menea me ekpunli ne anu amra anwo zo a, ɔti ɛnee ɔwɔ kɛ mekɔ gyima wɔ dapɛne ne anu amuala. Ɛnee mengola menyɛ zɔhane ngyehyɛleɛ ne anwo ɛhwee. Noko menwunle kɛ saa memaa menli mɔɔ menea bɛ nwo zo la gyima dɔɔnwo memaa bɛyɛ wɔ dapɛne ne awieleɛ a, yemɔ bɛnrɛha bɛnrɛhile awie biala kɛ melɛkɔ meahɔkpɔlɔkpɔla asafo ne mɔ. Menlie menli kɛ me mgbanyima ne mɔ nwunle ye kenle ko bɔbɔ kɛ meangɔ gyima wɔ dapɛne awieleɛ!
BƐHAKYILE ME GYIMALILƐ NOKO MEMAANLE ME NYE LIELE DAHUU
Nyianu mɔɔ limoa wɔ mekɛ mɔɔ bɛyele bɛ sa bɛvile gyima ne azo la, 1994
Kenle ko bie wɔ 1994, mediema mɔɔ li gyima ne anyunlu wɔ Cuba la yɛle ayia titili bie maanle yɛdayɛ neavolɛ adenduvoma ne wɔ Havana; ɛnee yɛle 80. Yɛ nye liele kpole kɛ wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anzi eza yɛyia bieko la. Yɛlimoale yɛzuzule nzenzaleɛ mɔɔ bɛyɛ wɔ ahyehyɛdeɛ ne anu la anwo wɔ ayia ne abo. Akee bɛvale nolobɔlɛ bie mɔɔ yɛ azibɛnwo la bɛdole gua. Mediema ne mɔ hanle kɛ bɛlɛsi kpɔkɛ kɛ bɛkabobɔ yɛ aluma bɛahile arane nu mgbanyima ne mɔ. Duzu ati ɔ?
Bɛhilehilele nu kɛ bɛ nee arane mgbanyima ne mɔ ɛyɛ ayia bie, na ɛnee bɛ bodane a le kɛ bɛkulo kɛ bɛsiezie arane ne nee Gyihova Alasevolɛ avinli. Noko mgbanyima ne mɔ se bɛva maangyebakyi zo neavolɛ ne mɔ amuala aluma bɛrɛlɛ bɛ. Yɛ muala yɛliele yɛdole nu kɛ yɛbava yɛ aluma yɛahɔ. Ɔvi mekɛ zɔhane yɛ nee arane mgbanyima ne mɔ avinli yɛle kpalɛ.
Akee bɛmaanle yɛ adenle bɛmaanle yɛyɛle yɛ debiezukoalɛ nee nyianu ne mɔ yɛɛ daselɛlilɛ gyima ne ɔnva nwo kɛ ɛnee arane ne ɛtɛdiele yɛ ɛtɛtole nu kɛ yɛboka ɛzonlenlɛ mɔɔ wɔ maanle ne anu la anwo la. Nzinlii yɛdele kɛ, amuanrɛɛ arane mgbanyima ne mɔ ze neavolɛ adenduvoma ne mɔ bie aluma dɛba na ɛnee bɛkulo kɛ yɛdayɛ noko yɛbobɔ bɛ aluma bieko.
Wɔ September 1994, bɛmaanle yɛ adenle bɛmaanle yɛbukele yɛ Bɛtɛle ne bieko. Yɛ Bɛtɛle dɛba ne mɔɔ bɛdole nu wɔ ɛvolɛ 20 mɔɔ ɛnee ɛpɛ nu la ala a bɛyɛle ye boɛ na bɛbukele ye bieko a.
Wɔ 1996, bɛvɛlɛle me nee Emilia kɛ yɛrayɛ gyima wɔ Bɛtɛle. Edwɛkɛ ne zinle yɛ nwo. Nzinlii menganle mengilele mediema ne mɔ kɛ yɛ mra ne mɔ nwiɔ tɛte yɛ nwo, na bɛ ɛtetelɛ a le debie mɔɔ hyia yɛ kpalɛ a. Mediema ne mɔ zuzule yɛ tɛnlabelɛ ne anwo noko ɛnee bɛkulo kɛ yɛbayɛ gyima wɔ Bɛtɛle. Ɔti yɛliele yɛdole nu na yɛ muala yɛdule yɛhɔdɛnlanle Havana.
(Bɛne Zo) Emilia wɔ ɛleka mɔɔ bɛkpomgba ninyɛne wɔ Cuba Bɛtɛle wɔ ɛvolɛ 2000 ne anu
(Fema Zo) Yɛlɛyila Nyianu Asalo bie azo, 2012
Nɔhalɛ nu, mɔlebɛbo ne ɛnee me nye ɛnlie Bɛtɛle gyima ne anwo, ɔluakɛ ɛnee meva ɛvolɛ dɔɔnwo meyɛ maangyebakyi zo neavolɛ gyima ne ɔti ɛnee zɔhane gyima ne la me ahonle nwo kpalɛ. Ɛnee ɔnla aze kɛ mebadɛnla ɔfese meayɛ gyima. Noko mediema gyɛne mɔɔ yɛ gyima wɔ Bɛtɛle ɛkɛ yɛɛ me ye Emilia boale me maanle menyianle gyima ne anwo adwenle kpalɛ. Nzinlii me nye liele bieko na kɛkala melɛfa anyelielɛ meayɛ gyima wɔ Bɛtɛle ɛke.
(Bɛne Zo)Kilisiene Agyalɛma Baebolo Sukulu, 2013
(Fema Zo) Cuba Ɔfese Kɔmatii ne, 2013
Yɛ nee yɛ ra raalɛ ne nee ɔ hu wɔ nyianu bie abo
Kɛkala me nee Emilia ɛyɛ mgbanyinli. Noko saa yɛdwenle mediema mrenyia nee mraalɛ mɔɔ yɛnyianle nwolɛ adenle yɛnwunle bɛ na yɛ nee bɛ bɔle nu zonlenle Gyihova wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo mɔɔ ɛpɛ nu la anwo a, ɔmaa yɛdi fɛlɛko. Akee mɔɔ maa yɛ nye die kpole kpalɛ la a le yɛ mra nee yɛ nlɔnra ne mɔ mɔɔ yɛnwu kɛ bɛlɛsonle Gyihova la. Yɛte nganeɛ kɛ ɛzoanvolɛ Dwɔn mɔɔ ɛnee ɛyɛ ɛrelera mɔɔ hanle edwɛkɛ ɛhye la: “Debie biala ɛnyɛ me anyelielɛ ɛndɛla ɛhye: kɛ mekɛde kɛ me mra ne mɔ kɔ zo dua nɔhalɛ ne anu.”—3 Dwɔn 4.
Me nee Emilia ɛva ɛvolɛ kɛyɛ 30 ɛyɛ gyima wɔ Bɛtɛle. Ɔnva nwo kɛ yɛyɛ mrelera yɛɛ yɛnde kpɔkɛ kpalɛ la, yɛbɔ mɔdenle yɛyɛ gyima mɔɔ bɛva bɛmaa yɛ la. Yɛyiale ngyegyelɛ wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu, noko yɛ nye die kɛ yɛhola yɛva ɛvolɛ asɛɛ 70 yɛzonle “anyelielɛ Nyamenle ne” wɔ Cuba ɛke la.—1 Tim. 1:11; Edw. 97:1.