Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • jr tile 13 m. 154-167
  • ‘Gyihova Ɛyɛ Mɔɔ Ɔzele La’

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • ‘Gyihova Ɛyɛ Mɔɔ Ɔzele La’
  • Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • DUZU A MANLE ƆNYIANLE ANWODOZO A?
  • NGAPEZO MƆƆ GYƐLƐMAYA HANLE NA ƆNWUNLE KƐ BƐRA NU
  • NGAPEZO MƆƆ RALE NU NZINLII
  • NGAPEZO MƆƆ FANE Ɛ NWO
  • “Mengola Koonwu Yɛ”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Nwane Mɔ A Ɛbava Bɛ Agɔnwolɛ A?
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Asoo Dahuu Ɛbiza Kɛ, ‘Gyihova Wɔ Ni?’
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • “Meva Me Edwɛkɛ Ne Medua Ɛ Nloa”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
Nea Dɔɔnwo
Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
jr tile 13 m. 154-167

TILE BULU NEE NSA

‘Gyihova Ɛyɛ Mɔɔ Ɔzele La’

1. Bɛzɛkyele Gyɛlusalɛm bɔkɔɔ bɛwiele la, duzu a Gyɛlɛmaya hanle ye wɔ Gyihova ngapezo ne mɔ anwo a?

GYƐLUSALƐM ɛyɛ suadu. Senle mɔɔ Babelɔnma dole wɔ zolɛ la tɛkpu esike. Gyɛlɛmaya tɛkakye kɛzi menli mɔɔ ɛnee bɛlɛku bɛ ɛlɛteɛdea nu la. Bɛhanle mɔɔ bazi la bɛhilele ye, na kɛmɔ Nyamenle hanle la pɛpɛɛpɛ a ɔnwunle ye a. Ngapezonli ne hanle kɛ: ‘Gyihova ɛyɛ mɔɔ ɔzele la.’ Nea kɛzi ɛnee Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne yɛ alɔbɔlɛ la!—Bɛgenga Awolɛyelɛ 2:17.

2. Ngapezo mɔɔ bɛhanle bɛdole ɛkɛ ɛvoya dɔɔnwo la boni a Gyɛlɛmaya nwunle kɛ yera nu a?

2 Nɔhalɛ nu, Gyɛlɛmaya nwunle kɛzi ngapezo dɔɔnwo mɔɔ bɛhanle bɛhilele Nyamenle menli, nee tete ɛdeɛ mɔɔ bɛhanle rale nu la. Ɛvoya dɔɔnwo mɔɔ ɛze ɛhɔ la anu, Mosisi manle Yizilayɛma nwunle mɔɔ bɛtie Nyamenle anzɛɛ bɛandie ye a ɔbavi nu yeara la—‘nyilalɛ’ anzɛɛ “munzule.” Ɛnee Gyihova kpondɛ kɛ ɔwie ye menli ne boɛ na bɛnyia nyilalɛ. Bɛyɛ anzosesebɛ a munzule mɔɔ ɔbava yeara la bayɛ ɛzulolɛ. Mosisi bɔle bɛ kɔkɔ—na nzinlii Gyɛlɛmaya zile zolɛ kɛ—menli mɔɔ bɛndie Gyihova na bɛdwazo bɛtia ye la bɔbɔ “bɛali bɛ mra mrenya nee mraalɛ nwonane.” (Mɛla 30:19, 20; Gyɛ. 19:9; Sɛlɛ. 26:29) Bie a bie mɔ zuzule kɛ, ‘Asoo debie ɛzulolɛ zɛhae bahola azi amgba?’ Mekɛ mɔɔ bɛbɔle Gyɛlusalɛm anwo bɛyiale, na bɛnnyia aleɛ la, ɔrale ye zɔ. Gyɛlɛmaya hanle kɛ: “Mraalɛ bɔbɔ mɔɔ se anwunvɔne la ɛdo bɛ kunlu mralɛ ɛli. Me menli ne ɛzɛkyelɛ manle bɛvale bɛ bɛhakyile aleɛ.” (Awo. 4:10) Alɔbɔlɛ edwɛkɛ boni ɛ!

3. Bodane boni a Nyamenle vale zoanle ngapezoma wɔ ye menli ne ɛkɛ a?

3 Nɔhalɛ nu, tɛ bodane mɔɔ Gyihova luale zo zoanle ngapezoma mɔɔ le kɛ Gyɛlɛmaya la a le kɛ ɔmaa bɛaha munzule mɔɔ ɛlɛba la anwo edwɛkɛ ala. Ɛnee Nyamenle kulo kɛ ye menli ne kakyi na bɛdi nɔhalɛ. Ɛnee ɔkulo kɛ ɛtanevolɛma nu bɛ nwo. Ɛzela hanle ɛhye anwo edwɛkɛ kɛ: ‘Gyihova, bɛ ze mɔ Nyamenle ne, zoanle menli manle bɛrabɔle bɛ kɔkɔ, ɔboalekɛ ɛnee ɔse ye menli ne nee ye tɛnlabelɛ ne anwunvɔne.’—2 Edk. 36:15; bɛgenga Gyɛlɛmaya 26:3, 12, 13.

Nvoninli wɔ mukelɛ 154

4. Kɛzi Gyɛlɛmaya dele nganeɛ wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɔhanle la anwo ɛ?

4 Gyɛlɛmaya zele ye menli ne anwunvɔne kɛmɔ Gyihova yɛle la. Ɛbahola wɔanwu ɛhye wɔ edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle kolaa na bɛazɛkye Gyɛlusalɛm la anu. Ɛnee zɔhane ne ɛzɛkyelɛ ne mɔɔ ɛlɛba la gyegye ye kpole. Saa menli ne diele Gyɛlɛmaya edwɛkɛ ne a anrɛɛ munzule ɛhye ɛnrɛdo bɛ! Wɔmɔ suzu kɛzi Gyɛlɛmaya dele nganeɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛka Nyamenle edwɛkɛ ne la anwo nea. Ɔhanle kɛ: “Nyane ne! Mengola nyane ne anu sɔ! Me ɛbolɛ! Me ɛbolɛ ɛlɛte! Me ahonle ɛlɛnriandi me kunlu. Mengola koonwu yɛ. Mete aweɛne tendenle ne ane, ɔkile kɛ konle ɛlɛba.” (Gyɛ. 4:19) Ɛnee ɔngola koonwu yɛ wɔ munzule ne mɔɔ ɛlɛba la anwo.

DUZU A MANLE ƆNYIANLE ANWODOZO A?

5. Duzu a manle Gyɛlɛmaya nyianle anwodozo wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɔhanle la anu a?

5 Kɛmɔti a ɛnee Gyɛlɛmaya die di kɛ mɔɔ ɔhanle la bara nu ɛ? (Gyɛ. 1:17; 7:30; 9:22) Ɛnee ɔlɛ diedi na yezukoa Ngɛlɛlera ne yenwu kɛ Gyihova le Nyamenle mɔɔ ye ngapezo ba nu a. Tetedwɛkɛ di daselɛ kɛ Gyihova kola ka ninyɛne mɔɔ basisi mɔɔ ɔyɛ se wɔ sonla nye zo, mɔɔ le kɛ Yizilayɛma mɔɔ bɛliele bɛ bɛvile akɛlɛ ɛzonlenlɛ nu wɔ Yigyibiti la. Ɛnee Gyɛlɛmaya ze edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ Adendulɛ buluku ne anu nee mɔɔ awie mɔ nwunle ye na bɛhɛlɛle la. Dwɔhyua hakyele ɔ gɔnwo mɔ Yizilayɛma kɛ: “Bɛ nuhua ko biala ze ye wɔ ye ahonle nu na ɔdie ɔto nu kɛ [Gyihova] bɛ Nyamenle ne ɛva ninyɛne kpalɛ ne mɔɔ ɔvale ɔbɔle bɛ ɛwɔkɛ la ɛmaa bɛ. Ɛwɔkɛ biala mɔɔ ɔbɔle la yeli zolɛ; kokye anga nu.”—Dwɔ. 23:14.

6, 7. (a) Duzu ati a ɔwɔ kɛ ɛsuzu Gyɛlɛmaya ngapezo edwɛkɛ ne anwo a? (b) Duzu a bamaa wɔanyia anwodozo wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɛka la anu a?

6 Kɛmɔti a ɔwɔ kɛ ɛkɔ zo ɛtie ngapezo mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle la ɛ? Mɔɔ lumua la, ɛnee ɔdie Gyihova edwɛkɛ ne ɔdi bɔkɔɔ. Mɔɔ tɔ zo nwiɔ, edwɛkɛ mɔɔ Nyamenle luale Gyɛlɛmaya anwo zo hanle la bie mɔ ɛlɛba nu ɛnɛ, yɛɛ mɔɔ ɛha la bara nu nzinlii. Mɔɔ tɔ zo nsa, edwɛkɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya luale Nyamenle duma nu hanle nee anwosesebɛ mɔɔ ɔvale ɔhanle la, maa ɔda ali kɛ ɔle Nyamenle sonvolɛ mɔɔ bɔle mɔdenle titile a. Nwomanli bie hanle kɛ: “Yɛfa Gyɛlɛmaya yɛto ngapezoma mɔɔ ɛha la anwo a ɔle ngakyile.” Ɛnee bɛbu Gyɛlɛmaya kɛ awie mɔɔ ɔ nwo hyia wɔ kɛzi Nyamenle nee Ye menli luale la anu, yemɔti mekɛ bie mɔɔ ɛnee Gyisɛse ɛlɛtendɛ la, menli mɔɔ diele ye la bie mɔ zuzule kɛ ɔdaye a le Gyɛlɛmaya.—Mat. 16:13, 14.

7 Ɛde mekɛ mɔɔ Baebolo nu ngapezo mɔɔ anwo hyia la ɛlɛba nu, kɛmɔ ɛnee ɔde wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la. Na kɛmɔ Gyɛlɛmaya yɛle la, ɔwɔ kɛ ɛnyia anwodozo wɔ kɛzi Nyamenle ɛwɔkɛ ne mɔ le nɔhalɛ la anu. (2 Pita 3:9-14) Kɛ ɔkɛyɛ na wɔayɛ ɛhye ɛ? Ɔlua Nyamenle ngapezo Edwɛkɛ ne mɔɔ ɛbanyia diedi kpole kɛ ɔbara nu la azo. Ɛhye ati, yɛbaha ngapezo dɔɔnwo mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle na ɔnwunle kɛ bɛra nu la anwo edwɛkɛ wɔ tile ɛhye anu. Bie mɔ mɔɔ yɛbazuzu nwolɛ la bara nu nzinlii. Bie mɔ fane ɛ nwo ɛnɛ yɛɛ ɔbaha wɔ kenlebie. Maa ngapezo ɛhye mɔɔ yɛbaha nwolɛ edwɛkɛ la ɛmaa ɛnyia anwodozo kpole wɔ Gyihova ngapezo Edwɛkɛ ne anu amaa wɔanyia diedi kpole kɛ ‘ɔbayɛ mɔɔ yeze la.’—Awo. 2:17.

Duzu ati a Nyamenle zoanle ngapezoma ɛ? Duzu ati a ɛdie ɛzɛkyelɛ ne mɔɔ ɛlɛba la anwo ngapezo ne ɛdi ɛ?

NGAPEZO MƆƆ GYƐLƐMAYA HANLE NA ƆNWUNLE KƐ BƐRA NU

8, 9. Adenle ko boni azo a Baebolo ne le buluku ngakyile a?

8 Menli dɔɔnwo wɔ ɛkɛ mɔɔ bɛbɔ mɔdenle bɛka mɔɔ bazi kenlebie la. Suzu menli mɔɔ ka ezukoa, maanyɛlɛ, sunsum nee kɛzi maanle nu bayɛ anwo edwɛkɛ to ɛkɛ la anwo nea. Ɔda ali kɛ, ɛze kɛzi ɔyɛ se bɔbɔ kɛ awie baha edwɛkɛ sikalɛ bie—debie mɔɔ bahola azi wɔ kenle anzɛɛ dapɛne ekyi bie anu—na yeayɛ zɔ la. Noko ngapezo mɔɔ le nɔhalɛ la le ninyɛne mɔɔ maa Baebolo ne yɛ ngakyile la anu ko. (Aye. 41:26; 42:9) Ɛnee Gyɛlɛmaya ngapezo ne kɔsɔɔti, mɔɔ ɔnrɛhyɛ na yeara nu nee mɔɔ fane kenlebie anwo la, le nɔhalɛ bɔkɔɔ. Ɛnee dɔɔnwo ne ala fane menli nee maanle maanle nwo. Bɛmaa yɛlumua yɛzuzu ekyi mɔɔ rale nu wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la anwo.

9 Nwane a bahola aha kɛzi ewiade bayɛ wɔ ɛvolɛ ko anzɛɛ nwiɔ anu ɛnɛ a? Kɛ neazo la, awie mɔɔ suzu ewiade edwɛkɛ nwo la boni a bahola aha ye nɔhalɛ nu ado ɛkɛ ne kɛ tumililɛ bie bɛazenza ɛ? Noko akee, sunsum ne hanle Gyɛlɛmaya manle ɔhanle ɔdole ɛkɛ ne kɛ Babelɔn tumililɛ ne badɛlɛ adwu ɛleka dɔɔnwo. Ɔhanle kɛ ɛnee Babelɔn le “ezukoa nvutuke kɔpo” mɔɔ Gyihova balua zo awola ye ɛya ne agua Dwuda nee azuamgbole yɛɛ menli mɔɔ bikye ye la azo, na yeamaa bɛazonle ye. (Gyɛ. 51:7) Ɛhye pɛpɛɛpɛ a Gyɛlɛmaya nee ye mekɛ zo amra nwunle ye a.—Fa to Gyɛlɛmaya 25:15-29; 27:3-6; 46:13 anwo.

10. Duzu a Gyihova hanle kɛ ɔbado Dwuda arelemgbunli nna bie ɛ?

10 Gyihova eza manle Gyɛlɛmaya hilele mɔɔ bado Dwuda arelemgbunli nna la. Nyamenle hanle Dwowahaze, anzɛɛ Shallum, mɔɔ le Belemgbunli Dwosaya ara nrenya la anwo edwɛkɛ dole ɛkɛ ne kɛ ɔbahɔ nlɔnu na ɔnrɛzia ɔnrɛra bieko. (Gyɛ. 22:11, 12) Ɛhye rale nu. (2 Arl. 23:31-34) Nyamenle hanle kɛ, Gyɛhɔyakem mɔɔ bali Dwowahaze agya la, bɛbazie ye “kɛmɔ bɛfuandi asoaso funli bɛto ala la.” (Gyɛ. 22:18, 19; 36:30) Baebolo ne ɛnga kɛzi ɔwule anzɛɛ mɔɔ bɛvale bɛyɛle ye funli ne la, noko ɔkile kɛ ɔ ra Gyɛhɔyakɛn lile ye agya wɔ mekɛ mɔɔ bɛrale bɛ nwo zo la anu. Gyɛlɛmaya hanle dole ɛkɛ ne kɛ bɛbava Gyɛhɔyakɛn (mɔɔ eza bɛfɛlɛ ye kɛ Konaya nee Gyɛkɔnaya la) bɛahɔ nlɔnu wɔ Babelɔn na ɛkɛ ne a ɔbawu a. (Gyɛ. 22:24-27; 24:1) Ɔrale nu zɔ. Na Zɛdikaya, belemgbunli mɔɔ li awieleɛ la ɛ? Gyɛlɛmaya hanle dole ɛkɛ ne kɛ bɛbava Zɛdikaya bɛawula agbɔvolɛ mɔɔ bɛnze anwunvɔne ne la asa nu. (Gyɛ. 21:1-10) Duzu a zile a? Agbɔvolɛ zɔhane hyele ye. Bɛhunle ɔ mra mrenya ngyikyi ne wɔ ɔ nyunlu, bɛzinle ɔ nye, na bɛ nee ye hɔle Babelɔn, ɛleka mɔɔ ɔwule la. (Gyɛ. 52:8-11) Ngapezo ɛhye mɔ kɔsɔɔti rale nu amgba.

11. Ɛnee Hananaya a le nwane, na duzu a Gyihova hanle ye wɔ ɔ nwo a?

11 Yɛkenga ye wɔ Gyɛlɛmaya tile 28 kɛ, wɔ Zɛdikaya ebialilɛ ne anu, adalɛ ngapezonli Hananaya hanle kɛ edwɛkɛ mɔɔ Gyihova ɛha ɛhile Gyɛlɛmaya kɛ Babelɔn bali Gyɛlusalɛm anwo zo la ɛnrɛyɛ zɔ. Hananaya bule ɔ nye guale Nyamenle edwɛkɛ ne azo, na ɔhanle kɛ akɛlɛ ɛzonlenlɛ gyɛnvayile mɔɔ Nɛbukadenɛza ɛva ɛdo Dwuda nee maanle maanle mɔɔ ɛha anwo zo la babubu. Noko akee, Gyihova manle Gyɛlɛmaya kpale Hananaya adalɛ ne anwo ɛdanlɛ, ɔzile zolɛ kɛ maanle dɔɔnwo bazonle Babelɔnma, na ɔhanle ɔhilele adalɛ ngapezonli ne kɛ ɔbawu wɔ ɛvolɛ ne anu. Na ɔyɛle zɔ.—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 28:10-17.

12. Duzu a Gyɛlɛmaya mekɛ zo amra dɔɔnwo yɛle wɔ ye ngapezo edwɛkɛ titile ne anwo ɛ?

12 Nɔhalɛ nu, ngapezo edwɛkɛ titile mɔɔ Nyamenle vale manle Gyɛlɛmaya la ɛnee fane Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ mumua ne anwo. Gyɛlɛmaya bɔle kɔkɔ fane dɔɔnwo kɛ saa Dwuuma angyakyi bɛ awozonlezonlenlɛ, nzisi nee basabasayɛlɛ ne a, bɛbazɛkye suakpole ne. (Gyɛ. 4:1; 16:18; 19:3-5, 15) Gyɛlɛmaya mekɛ zo amra dɔɔnwo zuzule kɛ Gyihova ɛnrɛyɛ debie zɛhae ɛlɛ. Ɛnee Nyamenle ɛzonlenlɛ sua ne gyi Gyɛlusalɛm. Asoo ɔbahola yeamaa bɛazɛkye ɛleka nwuanzanwuanza ɛhye? Bɛzuzule kɛ ɔnrɛra ye zɔ ɛlɛ. Noko, ɛze kɛ Gyihova ɛmbɔ adalɛ. Ɔyɛle mɔɔ ɔzele la.—Gyɛ. 52:12-14.

Nvoninli wɔ mukelɛ 160

Awovolɛ: Bɛva Rilikabema, Yibɛdemɛlɛke, yɛɛ Bɛlɛke neazo ne bɛboa bɛ mra bɛmaa bɛnyia diedi kpole

13. (a) Duzu ati a yɛ mekɛ ye nee Gyɛlɛmaya mekɛ zo ɛdeɛ ne le ko a? (b) Duzu ati a ɔwɔ kɛ ɛmaa ɛ nye die ɛwɔkɛ mɔɔ Nyamenle bɔle menli bie wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la anwo ɛ?

13 Nyamenle menli mɔɔ wɔ ɛkɛ ɛnɛ la wɔ gyinlabelɛ mɔɔ nee menli mɔɔ di nɔhalɛ maa Gyihova wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la ɛdeɛ ne le ko la anu. Yɛze kɛ ɔnrɛhyɛ Gyihova bamaa munzule ado menli kɔsɔɔti mɔɔ kpo kɛ bɛkɛdie ye kɔkɔbɔlɛ ne la. Noko, ye ngapezo edwɛkɛ ne maa yɛ anwosesebɛ kɛmɔ ɔmanle Dwuuma mɔɔ lile nɔhalɛ ɛzonlenlɛ nzi wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo anwosesebɛ la. Kɛmɔ Rilikabema lile nɔhalɛ manle Gyihova na bɛlile bɛ nenya ne mɛla zo la ati, Nyamenle hanle kɛ bɛbanyia bɛ ti wɔ Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anu. Ɔyɛle zɔ. “Malekaegya mɔɔ ɔ ze a le Rilikabe,” mɔɔ bɛbɔle ye duma nzinlii kɛ ɔboale ɔmanle bɛyɛle Gyɛlusalɛm boɛ wɔ mekɛ mɔɔ Nihɛmaya ɛlɛnea bɛ nwo zo la di nwolɛ daselɛ. (Nih. 3:14; Gyɛ. 35:18, 19) Gyihova bɔle Yibɛdemɛlɛke ɛwɔkɛ kɛ ɔdaye noko ɔbanyia ɔ ti ɔluakɛ ɔnyianle diedi wɔ Nyamenle anu na ɔboale Gyɛlɛmaya. (Gyɛ. 38:11-13; 39:15-18) Bieko, Nyamenle bɔle Gyɛlɛmaya agɔnwo Bɛlɛke ɛwɔkɛ kɛ ɔbanyia “ngoane.” (Gyɛ. 45:1, 5) Duzu a ɛnwu ye wɔ ngapezo ɛhye mɔ mɔɔ rale nu la anwo a? Saa ɛdi nɔhalɛ a, duzu a ɛsuzu kɛ Gyihova bayɛ amaa wɔ a?—Bɛgenga 2 Pita 2:9.

Kɛzi Nyamenle ɛwɔkɛ mɔɔ ba nu la hanle Yibɛdemɛlɛke, Bɛlɛke nee Rilikabema ne ɛ? Kɛzi ɛte nganeɛ wɔ ngapezo zɛhae mɔ anwo ɛ?

NGAPEZO MƆƆ RALE NU NZINLII

14. Duzu ati a Nyamenle ngapezo ne mɔɔ fane Babelɔn anwo la yɛle ngakyile ɛ?

14 Nyamenle hanle dole ɛkɛ ne kɛ tɛ Dwuda angome a Nɛbukadenɛza bali ɔ nwo zo konim a, Yigyibiti noko boka nwo. (Gyɛ. 25:17-19) Ɔbayɛ kɛ ɛnee ɛhye bayɛ se ɔluakɛ ɛnee Yigyibiti lɛ tumi kpole, na Dwuda bɔbɔ vea ɔ bo. (2 Arl. 23:29-35) Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anzi, Dwuuma mɔɔ hale la yɛle kɛ bɛgyakyi bɛ azɛlɛ ne ɛkɛ na bɛahɔ Yigyibiti amaa bɛanyia banebɔlɛ. Ɛnee bɛkulo kɛ bɛkɔ ɔnva nwo kɛ Gyihova ɛbɔ bɛ kɔkɔ kɛ bɛmmakɔ, na saa bɛtɛnla Dwuda a ɔbayila bɛ la. Noko, ɛnee saa bɛnriandi bɛkɔ Yigyibiti a, dadeɛ ne mɔɔ bɛsulo ye la badoa bɛ wɔ nehane. (Gyɛ. 42:10-16; 44:30) Gyɛlɛmaya angile kɛ ɔnwunle kɛ Babelɔnma hɔle Yigyibiti anwo zo wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɔhɛlɛle la anu. Mɔɔ yɛze a le kɛ Yizilayɛma mɔɔ nriandile hɔle la nwunle kɛ Gyihova ɛwɔkɛ ne rale nu wɔ mekɛ mɔɔ Babelɔnma lile Yigyibiti anwo zo konim wɔ ɛvoya ne mɔɔ tɔ zo nsia K.Y.M. mɔlebɛbo la.—Gyɛ. 43:8-13.

15, 16. Kɛzi Nyamenle edwɛkɛ ne mɔɔ fane ye menli ne ɛlielɛ nwo la rale nu ɛ?

15 Gyɛlɛmaya eza hanle Babelɔn mɔɔ lile Yigyibiti anwo zo konim la awieleɛ nwo edwɛkɛ. Ɔhale ɛvoya kolaa na yeazi la, Gyɛlɛmaya hanle Babelɔn mɔɔ bɛbazɛkye ye arɛlevilɛ nu la dole ɛkɛ ne nɔhalɛ nu. Adenle boni azo? Nyamenle ngapezonli ne hanle dole ɛkɛ ne kɛ ye nzule mɔɔ bɔ ɔ nwo bane la ‘basesa’ na ye katakyiema ɛnrɛho. (Gyɛ. 50:38; 51:30) Ngapezo ɛhye mɔ rale nu bɔkɔɔ wɔ mekɛ mɔɔ Midiama nee Pɛhyeama hakyile Azule Yufileti ne anye, bɛpɛle azule ne, na bɛhɔle suakpole ne azo mɔɔ Babelɔnma annwu bɛ la. Debie mɔɔ ɔhyia kɛ ɛnwu ye la a le suakpole ne mɔɔ bɛhanle kɛ ɔbayɛ suadu la. (Gyɛ. 50:39; 51:26) Badwu ɛnɛ, Babelɔn mɔɔ ɛnee mekɛ bie lɛ tumi kpole mɔɔ ɛyɛ suadu la di daselɛ kɛ Nyamenle ngapezo le nɔhalɛ.

16 Gyihova luale Gyɛlɛmaya anwo zo hanle kɛ Dwuuma bazonle Babelɔnma ɛvolɛ 70. Akee Nyamenle bamaa ye menli ne azia ara bɛ azɛlɛ zo. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 25:8-11; 29:10.) Daneɛle nyianle diedi kpole wɔ ngapezo ɛhye anu, na ɔvale ɔhilele mekɛ mɔɔ ‘Gyɛlusalɛm ɛbɔlɛ ne’ bara awieleɛ la. (Dan. 9:2) Ɛzela hanle kɛ: ‘Amaa Gyihova edwɛkɛ ne mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle la ayɛ nɔhalɛ la, mɔɔ Saelɛse yɛle Pɛhyea belemgbunli la, Gyihova hanle ye ahonle,’ na kɛmɔ yemɔ a lile Babelɔnma anwo zo konim la ati, ɔmanle ɔvale Dwuuma ɔziale ɔrale bɛ azɛlɛ zo. (Ɛzl. 1:1-4) Menli mɔɔ ziale rale la bahola amaa bɛ nye alie anzondwolɛ mɔɔ wɔ bɛ sua zo la anwo na bɛava nɔhalɛ ɛzonlenlɛ bɛazie ɛkɛ ne bieko, kɛmɔ Gyɛlɛmaya hanle dole ɛkɛ la.—Gyɛ. 30:8-10; 31:3, 11, 12; 32:37.

17. Kilehile kɛzi Gyɛlɛmaya edwɛkɛ mɔɔ ka ‘ɛzunlɛ’ wɔ Releema, fane mekɛ ngakyile nwiɔ anwo la anu.

17 Gyɛlɛmaya eza hanle ngapezo mɔɔ bara nu kenlebie la. Ɔhanle kɛ: “[Gyihova] se, ‘Mede ɛnelɛ bie wɔ Releema, ɔle awolɛyelɛ nee alɔbɔlɛ ɛzunlɛ, Relahyɛle ɛlɛsu ɔ mra, ɔ mra ne mɔ ɛwie wu, yemɔti bɛkpɔda ye a ɔndie.’” (Gyɛ. 31:15) Ɔzɔho kɛ bɛzɛkyele Gyɛlusalɛm wɔ 607 K.Y.M. la, bɛboɔboale Dwuuma mɔɔ bɛhyele bɛ la anloa wɔ Releema, mɔɔ wɔ Gyɛlusalɛm sɔlɔ kɛyɛ mayɛlɛ nnu avinli la azo. Bie a bɛhunle menli mɔɔ bɛhyele bɛ la bie mɔ bɔbɔ wɔ Releema. Yemɔ manle ngapezo ne rale nu mɔɔ lumua, kɛ asɛɛ Relahyɛle ɛlɛsu “ɔ mra.” Mɔɔ bo ɛvoya nsia la anzi, Belemgbunli Hɛlɔdo manle bɛhunle ngakula mɔɔ wɔ Bɛtelɛhɛm la. Edwɛkpa kɛlɛvolɛ Mateyu hilehilele nu kɛ Gyɛlɛmaya hanle dole ɛkɛ ne kɛ bɛbazu kpole wɔ menli ɛhunlɛ ɛhye anwo.—Mat. 2:16-18.

Nvoninli wɔ mukelɛ 163

Nienwu a Yidɔmma wɔ ɛnɛ a?

18. Kɛzi Nyamenle ngapezo mɔɔ fane Yidɔm anwo la rale nu ɛ?

18 Ngapezo bieko rale nu wɔ ɛvoya ne mɔɔ lumua Y.M. azo. Nyamenle luale Gyɛlɛmaya anwo zo hanle dole ɛkɛ ne kɛ Yidɔm boka maanle ngakyile mɔɔ Babelɔn bahɔ bɛ nwo zo la anwo. (Gyɛ. 25:15-17, 21; 27:1-7) Noko Nyamenle hanle dɔɔnwo bokale nwo. Yidɔm bayɛ kɛ Sodɔm nee Gomɔla la. Ɛze mɔɔ ɛnee ɔkile la—awie ɛnrɛdɛnla zolɛ, yɛɛ awie ɛnrɛze ɛkɛ ɛlɛ. (Gyɛ. 49:7-10, 17, 18) Yemɔ pɛpɛɛpɛ a zile a. Nienwu a ɛsuzu kɛ yɛbanwu aluma Yidɔm nee Yidɔmma ɛnɛ a? Adwuleso azɛkɛlata bie azo? Kyɛkyɛ. Bɛwɔ tete mbuluku nee Baebolo nu tetedwɛkɛ yɛɛ azɛkɛlata mɔɔ ka zɔhane mekɛ ne anwo edwɛkɛ la anu. Flavius Josephus bɔ amaneɛ kɛ bɛmanle Yidɔmma liele Dwudama ɛzonlenlɛ dole nu wɔ ɛvoya ne mɔɔ tɔ zo nwiɔ K.Y.M. la anu. Mekɛ mɔɔ bɛzɛkyele Gyɛlusalɛm wɔ ɛvolɛ 70 Y.M. la anzi, bɛandɛnla aze bieko kɛ menli ekpunli.

19. Duzu a Gyɛlɛmaya buluku ne maa ɔda ali wɔ tumi mɔɔ Nyamenle lɛ maa ngapezo ba nu la anwo a?

19 Kɛmɔ ɛkola ɛnwu ye la, tile biala mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya buluku ne anu la ka ngapezo mɔɔ fane menli nee maanle ngakyile nwo la edwɛkɛ. Ngapezo ɛhye mɔ anu dɔɔnwo ɛra nu. Ɛhye mɔɔ le zɔ la angome kile kɛ ɔfɛta kɛ ɛmaa buluku ne anwo kyia wɔ na ɛsukoa ɔluakɛ ɔsi debie mɔɔ fane wɔ Nyamenle kpole ne anwo la azo ɔmaa wɔ. Gyihova ɛyɛ mɔɔ ɔzele la, na ɔbahɔ zo yeayɛ zɔ. (Bɛgenga Ayezaya 46:9-11.) Ɛhye kola maa ɛnyia anwodozo kpole wɔ mɔɔ Baebolo ne ka la anu. Nɔhalɛ nu, ngapezo bie mɔ mɔɔ Gyɛlɛmaya hɛlɛle la bara nu wɔ adenle mɔɔ ɔbaha wɔ nee wɔ kenlebie la azo. Bɛmaa yɛzuzu ɛhye mɔ bie anwo wɔ tile ɛhye foa ne mɔɔ ɛha la anu.

Ngapezo bie mɔ mɔɔ rale nu wɔ Gyɛlɛmaya ewule nzi la a le boni, na duzu ati a ɛhye mɔ anwo hyia wɔ a?

NGAPEZO MƆƆ FANE Ɛ NWO

20-22. Duzu ati a yɛkola yɛka kɛ Baebolo ngapezo mɔɔ Gyɛlɛmaya buluku ne anu ɛdeɛ bie mɔ boka nwo la bara nu mɔɔ bo ko ɛ? Kilehile nu.

20 Baebolo ne anu ngapezo bie bahola ara nu wɔ adenle dɔɔnwo azo. Ɛhye le zɔ wɔ edwɛkɛ mɔɔ Gyisɛse vale buale ye ɛdoavolɛma kpuyia mɔɔ fane sɛkɛlɛneɛ mɔɔ kile kɛ ‘ye ɛralɛ ne ɛdwu na ewiade ɛhye ɛlɛba awieleɛ’ anwo la. (Mat. 24:3) Ɔrale nu wɔ ɛvolɛ 66 kɔdwu 70 Y.M. Noko akee, ɔda ali kɛ, zɔhane ngapezo ne bara nu bieko wɔ “anwongyelelɛ” kpole ne mɔɔ bado ewiade ɛtane ɛhye la anu. Ɔbayɛ anwongyelelɛ mɔɔ “sumunli kɛ ewiade bɔle ɔ bo dedee mɔɔ yeradwu ɛnɛ la bie ɛtɛsile ɛlɛ, yɛɛ bie noko ɛnrɛzi ɛlɛ na aloa abɔ.” (Mat. 24:21) Kɛ Gyɛlɛmaya ngapezo ne mɔ mɔɔ ɔhanle la bie mɔ de la ɛne. Bie mɔ lumua rale nu wɔ 607 K.Y.M. noko ɛnee bɛbara nu bieko kɛmɔ yɛnwu ye wɔ mɔɔ fane “Relahyɛle ɛlɛsu ɔ mra” ɛdeɛ ne anwo la. (Gyɛ. 31:15) Nɔhalɛ nu, Gyɛlɛmaya ngapezo ne bie mɔ fane mekɛ mɔɔ ɛde nu la anwo, na kɛzi ɔbara nu la baha wɔ.

21 Ɛbahola wɔanwu ɛhye wɔ Yekile buluku ne anu. Sunsum ne hanle ɛzoanvolɛ Dwɔn manle ɔhɛlɛle ngapezo mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle ye wɔ Babelɔn awieleɛ ne anwo wɔ 539 K.Y.M. la. Yekile buluku ne maa yɛnwu edwɛkɛ ɛhye anwo ninyɛne bie mɔɔ zile nee mɔɔ bara nu nzinlii la. Ngapezo ko mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle na ɔrale nu wɔ mekɛ ɛhye anu la fane maanle kpole bie ɛzɛkyelɛ nwo—ewiade adalɛ ɛzonlenlɛ maanle ne, mɔɔ le ‘Babelɔn kpole ne.’ (Yek. 14:8; 17:1, 2, 5; Gyɛ. 50:2; 51:8) Ɔwɔ kɛ Nyamenle menli ‘fi zolɛ ye bɛ nwo’ amaa ye munzule ne bie ando bɛ. (Yek. 18:2, 4; Gyɛ. 51:6) Sua ne azo nzule, mɔɔ gyi ɛkɛ maa ye menli anzɛɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛli ɔ nzi la ‘basesa.’—Gyɛ. 51:36; Yek. 16:12.

22 Debie bieko mɔɔ bara nu wɔ kenlebie la a le ɛwɔkɛ mɔɔ Nyamenle ɛbɔ kɛ ɔbazɛkye adalɛ ɛzonlenlɛ ɔluakɛ yeyɛ ye menli amumuyɛ la ati. Gyihova “[badua] ye kakɛ wɔ ye nyɛleɛ kɔsɔɔti mɔ yeyɛ la anwo.” (Gyɛ. 50:29; 51:9; Yek. 18:6) Na ɛhye bamaa sɛkɛlɛneɛ adenle zo adalɛ ɛzonlenlɛ maanle ne mɔ ayɛ suadu.—Gyɛ. 50:39, 40.

23. Nɔhalɛ ɛzonlenlɛ mɔɔ bɛbava bɛazie ɛkɛ bieko la boni a Gyɛlɛmaya hanle dole ɛkɛ na ɔrale nu wɔ ɛvoya ne mɔɔ tɔ zo 20 la anu a?

23 Kɛmɔ bie a wɔnwu ye la, Gyɛlɛmaya ngapezo ne mɔ noko maa anyelazo. Ɔhanle ɔdole ɛkɛ ne kɛ bɛbazia bɛava nɔhalɛ ɛzonlenlɛ bɛazie ɛkɛ wɔ mekɛ ɛhye anu. Dwuuma mɔɔ bɛ nee bɛ hɔle nlɔnu wɔ tete Babelɔn mɔɔ bɛgyakyile bɛ nee ɛnɛ mekɛ ye azo Nyamenle menli mɔɔ Babelɔn Kpole ne gyakyile bɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛvale Belemgbunlililɛ ne bɛziele ɛkɛ wɔ anwuma la le ko. Wɔ sunsum nu adenle zo, Gyihova manle ye menli ne vale nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ziele ɛkɛ bieko na ɛhye manle bɛyɛle ye mo na bɛlile fɛlɛko. Yeyila mɔdenle mɔɔ bɛlɛbɔ kɛ bɛboa awie mɔ bamaa bɛazonle ye na bɛanyia sunsum nu aleɛ dɔɔnwo bɛali la azo. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 30:18, 19.) Wɔnwu kɛzi mekɛ ɛhye anu noko Gyihova ɛmaa ye ɛwɔkɛ mɔɔ ɔbɔle kɛ ɔbamaa ye menli anyia neavolɛma ɛra nu la, ɛhye mɔ le sunsum nu menli mɔɔ bɛnyi mɔɔ amgba nea ye mboane ne na bɛbɔ bɛ nwo bane la.—Gyɛ. 3:15; 23:3, 4.

24. Gyɛlɛmaya edwɛkɛ mɔɔ tumi wɔ nu la boni a bɔ zo mɔɔ ɔbara nu a?

24 Gyɛlɛmaya edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle ɔhilele Nyamenle menli wɔ tete ne la bɔle menli mɔɔ di nɔhalɛ la ɛwɔkɛ kɛ bɛbanyia ninyɛne kpalɛ na ɔbɔle menli mɔɔ ɛnle Gyihova agɔnwo la kɔkɔ kɛ bɛbazɛkye bɛ. Zɔhane ala a ɔde wɔ ɛnɛ a. Ɔnyɛ se kɛ yɛbanwu kɛ ɔwɔ kɛ yɛyɛ ye ndɛndɛ yɛbɔ menli kɔkɔ ɔluakɛ edwɛkɛ ɛhye mɔɔ doa zo la ka kɛ: “Kenle zɔhane menli mɔɔ [Gyihova] ɛhu bɛ la avunli bagua ye yɛlɛdɛdɛ, ɔvi maanle ti yeahɔdwu maanle bo. Bɛnrɛzu bɛ, bɛnrɛboɔboa bɛ nloa, yɛɛ bɛnrɛzie bɛ. Bɛbagua ye kɛ nyɛmoa ebinli wɔ azɛlɛ ye azo.”—Gyɛ. 25:33.

25. Ɛzonlelilɛ boni a la Nyamenle menli nwo zo ɛnɛ a?

25 Nɔhalɛ nu, yɛde mekɛ mɔɔ anu yɛ se la anu kɛ Gyɛlɛmaya la. Kɛmɔ ɛnee ɔde wɔ ye mekɛ zo la, kɛzi menli yɛ bɛ nyɛleɛ wɔ Gyihova edwɛkɛ ne anwo la kola kile ngoane anzɛɛ ewule. Nyamenle menli mɔɔ wɔ ɛkɛ ɛnɛ la ɛnle ngapezoma. Sunsum ne ɛtɛkanle yɛ kɛ yɛva edwɛkɛ bie yɛboka Gyihova edwɛkɛ ne mɔɔ le nɔhalɛ mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la anwo. Noko, bɛmaa yɛ gyima kɛ yɛbɔ Belemgbunlililɛ ne anwo edwɛkpa ne nolo kɔkpula ewiade awieleɛ. (Mat. 28:19, 20) Yɛngulo kɛ ‘yɛwua Gyihova edwɛkɛ’ ne ɔlua mɔɔ ɔnrɛhyɛ na azi mɔɔ yɛnrɛha yɛnrɛhile menli la azo. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 23:30.) Yɛngulo kɛ yɛmaa ye edwɛkɛ ne anu tumi ne ka aze. Ngapezo dɔɔnwo mɔɔ Nyamenle manle Gyɛlɛmaya hanle la ɛlumua ɛra nu. Ɛhye maa yɛnyia anwodozo kɛ mɔɔ ɛha mɔɔ bara nu la bayɛ nɔhalɛ bɔkɔɔ. Ɔwɔ kɛ yɛka yɛkile menli kɛ ye biala anu, Nyamenle ‘bayɛ mɔɔ ɔzele la, kɛmɔ ɔhanle ye dɛbadɛba la.’—Awo. 2:17.

Nvoninli wɔ mukelɛ 166

Mmafea mɔɔ bazi la azo ɛfa ‘ɛwua Gyihova edwɛkɛ ne’

26. Ngapezo boni a ɛha mɔɔ ɔwɔ kɛ yɛsuzu nwo a?

26 Saa yɛsuzu Gyɛlɛmaya ngapezo gyima nee ye edwɛkɛ ne anwo na yɛanga Gyihova ɛwɔkɛ titile mɔɔ fane “ngyekyeleɛ fofolɛ” mɔɔ ɔ nee ye menli bayɛ, mɔɔ ɔbahɛlɛ nuhua mɛla ne wɔ bɛ ahonle nu la anwo edwɛkɛ a ɔnrɛli munli. (Gyɛ. 31:31-33) Ngapezo ɛhye mɔɔ saa ɔba nu a ɔbaha wɔ kpalɛ la a yɛbazuzu nwolɛ wɔ tile mɔɔ doa zo la anu a.

Gyɛlɛmaya buluku ne anu ngapezo boni mɔ a ɛra nu wɔ mekɛ ɛhye anu a? Kɛzi ɛte nganeɛ wɔ mɔɔ ɛha kɛ ɔbara nu la anwo ɛ?

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie