Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • jr tile 12 m. 140-153
  • ‘Tɛ Kɛ Me Ɛnwunlɛ De La Ɛne?’

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • ‘Tɛ Kɛ Me Ɛnwunlɛ De La Ɛne?’
  • Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • MƆƆ NYAMENLE ƐNWUNLƐ KILE LA
  • “YE ƐHULOLƐ KPUNDII NE WƆ ƐKƐ DAHUU”
  • KƐMƆ GYIHOVA DI “PƐLEPƐLE” LA
  • “MENRƐVA Ɛ NWO ƐYA MENRƐHƆ AWIELEƐ”
  • ‘Tie Gyihova Edwɛkɛ’
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Ɔzonlenle Wɔ Awieleɛ Mekɛ Ne Anu
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Asoo Dahuu Ɛbiza Kɛ, ‘Gyihova Wɔ Ni?’
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • “Meva Me Edwɛkɛ Ne Medua Ɛ Nloa”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
Nea Dɔɔnwo
Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
jr tile 12 m. 140-153

TILE BULU NEE NWIƆ

‘Tɛ Kɛ Me Ɛnwunlɛ De La Ɛne?’

1, 2. Duzu ati a nrɛlɛbɛ ɛnle nu kɛ Gyɛhɔyakem kɛzi ye sua ne ɛ?

ƐNEE Belemgbunli Gyɛhɔyakem ɛlɛsi sua bie, mɔɔ ɛnee bayɛ kpole la. Ɛnee yeyɛ ngyehyɛleɛ kɛ ɔhyia ɛleka kpole amaa yeahola yeazi ɛbolɔnsam ndoazo nwiɔ. Nvɛnzɛlɛ mgbole bamaa ewia nee anwoma kpalɛ ara sua ne anu na belemgbunli ne nee ye abusua ne anwo adɔ bɛ. Bɛbava Lɛbanɔn sida adaboa mɔɔ bɔ evuanlɛ la bayɛ bane ne mɔ anwo. Bɛbava penti ayile kɔkɔlɛ kɛnlɛma mɔɔ maanle biala anu menli mgbole anye die nwolɛ la bɛaha ɔ kunlu.—Gyɛ. 22:13, 14.

2 Ɛnee suazilɛ ne anwo kakɛ le kpole. Zɔhane mekɛ ne, ɔbayɛ kɛ ɛnee maanle ne anwo banebɔlɛ nee adwule mɔɔ bɛtua bɛmaa Yigyibiti la ɛmaa bɛ ezukoa ɛwie. (2 Arl. 23:33-35) Noko Gyɛhɔyakem kpondɛle adenle luale zo duale ye sua fofolɛ ne anwo kakɛ. Yeandua gyimayɛvoma kakɛ! Gyɛhɔyakem yɛle bɛ kɛ ahanra la, na ɔmanle bɛyɛle gyima ɛsesebɛ ɔvale ɔboale ye belemgbunlililɛ ne.

3. Ngakyile boni a ɛnee wɔ Gyɛhɔyakem nee ɔ ze avinli a, na duzu ati ɔ?

3 Nyamenle luale Gyɛlɛmaya anwo zo dendɛle tiale Gyɛhɔyakem wɔ ye angomedi ne anwo.a Ɔhakyele belemgbunli ne kɛ ɔ ze, Belemgbunli Dwosaya, ɛla atiakunlukɛnlɛma nee kpalɛyɛlɛ ali ɛhile ehyiavolɛma. Ɛnee Dwosaya ɛli bɛ ti edwɛkɛ bɔbɔ wɔ kɔɔto ɛmaa bɛ. Amaa yeahwe Gyɛhɔyakem adwenle yeahɔ kɛzi Dwosaya dwenlenle ehyiavolɛma anwo azo la, Gyihova hanle kɛ: ‘Tɛ kɛ me ɛnwunlɛ de la ɛne?’—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 22:15, 16.

4. Duzu ati a ɔhyia kɛ ɛnwu Gyihova ɛ?

4 Mekɛ mɔɔ Seetan ewiade ne anu ninyɛne ɛlɛsɛkye la, yɛhyia moalɛ nee banebɔlɛ mɔɔ Gyihova fa maa menli mɔɔ bɛze ye kpalɛ la. Ɛhye ati, ɔwɔ kɛ yɛbikye Nyamenle kpalɛ. Eza ɔhyia kɛ yɛsukoa ye amaa yɛahola yɛabɔ edwɛkpa ne nolo wɔ adenle kpalɛ zo. Noko, bie a ɛbabiza kɛ, ‘Kɛ ɔkɛyɛ na Keleseɛnenli anwu Gyihova kɛmɔ Belemgbunli Dwosaya nwunle ye la ɛ?’

MƆƆ NYAMENLE ƐNWUNLƐ KILE LA

5, 6. (a) Duzu a selɛ kpalɛ amra sukoa fi ye ɛkɛ a? (b) Duzu ati a ɔnle kɛ yɛyɛ yɛ nwo kɛ Gyɛhɔyakem wɔ Gyihova ɛnwunlɛ nwo ɛ?

5 Suzu ndenle mɔɔ selɛ kpalɛ subane ka ɔ mra ɛbɛlabɔlɛ la anwo nea. Kɛ neazo la, saa bɛnwu kɛ ɔboa ehyiavolɛma a, ɔka bɛ ɔmaa bɛyɛ atiakunlukɛnlɛma. Saa bɛnwu kɛzi ɔ nee bɛ mame de wɔ ɛlɔlɛ nee ɛbulɛ nu la a ɔbamaa bɛazuzu mrenya nee mraalɛ nwo. Saa bɛze kɛ bɛ ze di nɔhalɛ wɔ ezukoa edwɛkɛ nwo a, ɔbamaa bɛdabɛ noko bɛali nɔhalɛ. Nɔhalɛ nu, saa bɛnwu bɛ ze nyɛleɛ nee ye subane kpalɛ a, ɔda ali kɛ ngakula zɛhae banyi na bɛayɛ awie mɔ kɛmɔ bɛ ze yɛ la.

6 Zɔhane ala a, Keleseɛnenli mɔɔ ze Gyihova kɛmɔ ɛnee Dwosaya ze ye la ɛnnwu Ye kɛ Belemgbunli Bedevinli ala a. Keleseɛnenli zɛhae kenga Baebolo ne a, ɔnwu kɛzi Nyamenle nee menli di ye kɛnlɛma la, na ɔnyia ɛhulolɛ kɛ ɔsukoa ye anwuma Selɛ ne. Saa alehyenlɛ biala ɔsuzu mɔɔ Nyamenle kulo nee mɔɔ ɔngulo la anwo a, ɔnyia Gyihova anwo ɛlɔlɛ kpole. Noko, awie mɔɔ bu ɔ nye gua Nyamenle mɛla nee ye ngakyelɛ zo, na ɔkpo Nyamenle adehilelɛ wɔ ye ɛbɛlabɔlɛ nu la, ɛnnwu nɔhalɛ Nyamenle ne. Ɔle kɛ Gyɛhɔyakem mɔɔ vuandinle Gyihova edwɛkɛ ne mɔɔ ɔluale Gyɛlɛmaya anwo zo ɔhanle guale senle nu la.—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 36:21-24.

Nvoninli ne mɔ wɔ mukelɛ 143

Dwosaya nee Gyɛhɔyakem​—asolo kɛzi biala diele Nyamenle edwɛkɛ ne la

7. Duzu ati a ɛkulo kɛ ɛnwu Gyihova kɛmɔ Belemgbunli Dwosaya nwunle ye la ɛ?

7 Yɛ ɛzonlenlɛ nwuanzanwuanza ne bali munli na yɛanyia anyelazo kɛ yɛbadɛnla aze wɔ ewiade fofolɛ ne anu a ɔgyi kɛzi yɛbanwu Gyihova kpalɛ la azo. (Gyɛ. 9:24) Bɛmaa yɛzuzu Nyamenle subane mɔɔ bɛla ye ali wɔ Gyɛlɛmaya edwɛkɛ ne anu la ekyi anwo. Mekɛ mɔɔ yɛlɛsuzu Nyamenle subane ne mɔ anwo la, kpondɛ ndenle mɔɔ ɛdua zo a ɛdawɔ mumua ne ɛbanwu ye na wɔazukoa ye kɛmɔ Belemgbunli Dwosaya yɛle la.

Duzu ati a yɛbahola yɛaha kɛ ɛnee Belemgbunli Dwosaya ze Gyihova kpalɛ ɛ? Duzu a Gyihova mɔɔ ɛnwu ye kɛ Dwosaya la kile a?

“YE ƐHULOLƐ KPUNDII NE WƆ ƐKƐ DAHUU”

8. Ɛhulolɛ kpundii a le duzu?

8 Nyamenle subane ne mɔɔ bɛfɛlɛ ye kɛ ɛhulolɛ kpundii, anzɛɛ nɔhalɛ ɛlɔlɛ la, abo ɛhilelɛ ɛnla aze wɔ aneɛ dɔɔnwo anu. Baebolo nu edwɛbohilelɛ ko kile kɛ, Hibulu edwɛkɛkpɔkɛ mɔɔ bɛvale bɛlile gyima la ka anwosesebɛ, kpundiigyinlanlɛ nee ɛlɔlɛ nwo edwɛkɛ. Edwɛbohilelɛ ne kɔ zo ka kɛ: “Saa bɛkile edwɛkɛ ne abo biala na ninyɛne nsa ne amba nu a ɛnee yeanwie munli di.” Ɛhye ati, saa awie ɛlɛda ɛhulolɛ kpundii ali a ɔngile kɛ ɔle sonlakpalɛ ala. Ɔfi ɛhulolɛ kpole nu ɔbɔ mɔdenle kɛ ɔboa awie mɔ yeamaa bɛali bɛ ngyianlɛ nwo gyima, titile mɔɔ fane sunsum nu ninyɛne nwo la wɔ adenle biala mɔɔ ɔkɛhola la azo. Adwenle titile mɔɔ ɔti ɔyeye ɔ kunlu ɔyɛ ɛhye la a le ɛhulolɛ mɔɔ ɔlɛ kɛ ɔsɔ Tumivolɛ Bedevinli Nyamenle ne anye la.

9. Duzu a kɛzi Gyihova yɛle Yizilayɛma la maa ɔda ali a?

9 Adenle kpalɛ mɔɔ yɛdua zo a yɛbade Baebolo ne anu edwɛkɛkpɔkɛ “ɛhulolɛ kpundii” abo la a le kɛ yɛbazukoa kɛzi Nyamenle nee ye nɔhalɛ azonvolɛ luale wɔ mekɛ tendenle nu la. Gyihova bɔle Yizilayɛma anwo bane na ɔmanle bɛ aleɛ wɔ ɛvolɛ 40 ne mɔɔ bɛlile ye fienemgbole ne anu la anu. Wɔ Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne azo, Nyamenle manle bɛ ndɛnebuavolɛma mɔɔ babɔ bɛ nwo bane avi bɛ agbɔvolɛ nwo na bɛamaa bɛava nɔhalɛ ɛzonlenlɛ bɛazie ɛkɛ ne bieko la. Kɛmɔ Gyihova nee bɛ luale wɔ mekɛ kpalɛ nee mekɛ ɛtane nu wɔ ɛvoya zɔhane mɔ anu la ati, ɔholale ɔhanle ɔhilele maanle ne kɛ: “Mehulo bɛ ɛhulolɛ mɔɔ ɛnlɛ awieleɛ la, yemɔti [metɛdɛ ɛhulolɛ kpundii] metɛmaa bɛ.”—Gyɛ. 31:3.b

10. Kɛmɔ bɛhilehile Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ Babelɔn edwɛkɛ ne anu la, adenle boni azo a Gyihova da ɛhulolɛ kpundii ali wɔ kɛzi ɔtie asɔneyɛlɛ la anu ɛ?

10 Yɛ mekɛ ye azo noko, Nyamenle ɛlɛkɔ zo ala ɛhulolɛ kpundii ali wɔ ndenle ngakyile mɔɔ boa ye azonvolɛ kpalɛ la azo. Suzu asɔneyɛlɛ nwo nea. Gyihova tie asɔneyɛlɛ mɔɔ vi ahonle nu la kɔsɔɔti, noko ɔtie ye azonvolɛ mɔɔ ɛyila bɛ nwo zo la asɔneyɛlɛ titile. Saa yɛyɛ deɛ ko ne ala mɔɔ gyegye yɛ kpole la anwo asɔne ɛvolɛ dɔɔnwo bɔbɔ a, ɔnva yɛ nwo ɛya yɛɛ yɛ asɔneyɛlɛ ɛdielɛ ɛnyɛ ye ɛvɛlɛ. Mekɛ bie, Gyihova manle Gyɛlɛmaya hɔhanle edwɛkɛ hilele Dwuuma mɔɔ ɛnee bɛwɔ nlɔnu wɔ Babelɔn la. Ɛnee bɛ nee ɛzonlenlɛ sua ne avinli bo mayɛlɛ 500, ɛnee bɛ mbusua nee bɛ gɔnwo mɔ ɛha moa moa wɔ Dwuda. Noko akee, ɛzonlenlɛ sua ne mɔɔ bɛ nee ye avinli wale la ammaa Gyihova anga kɛ ɔnrɛdie modolɛ mɔɔ bɛlɛfa bɛakpondɛ ɔ nyunlu ɛlolɛ nee ayɛlɛyelɛ mɔɔ bɛlɛfa bɛamaa ye la. Mekɛ mɔɔ ɛlɛkakye asɔne mɔɔ ɛfi ahonle nu ɛyɛ la, suzu kɛzi Dwuuma ne anwo dɔle bɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛdele Nyamenle edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya 29:10-12 la anwo.—Bɛgenga.

Nvoninli wɔ mukelɛ 144

11, 12. (a) Edwɛkɛ boni a Gyihova hanle hilele Gyɛlusalɛmma a? (b) Moalɛ boni a wɔ ɛkɛ maa menli mɔɔ ɛnee ɔhyia kɛ bɛtenrɛ bɛ zo la ɛ?

11 Yɛnwu Gyihova ɛhulolɛ kpundii ne anwo neazo bieko wɔ kɛzi ɔnyia adwenle kpalɛ wɔ ninyɛne nwo la anu. Mekɛ mɔɔ ɛnee Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne ɛlɛbikye na ezuavolɛ ne ɛlɛkɔ zo ade atua, mɔɔ kile kɛ bɛlɛte atua bɛatia Nyamenle la, ɛnee duzu a bado bɛ a? Asoo bie a ɛhɔne anzɛɛ Babelɔnma a bahu bɛ a? Bɛ ti yɛ boɛ bɔbɔ a, bɛbava bɛ bɛahɔ nlɔnu mekɛ tendenle na bɛawu wɔ maanle gyɛne nu. Noko akee, Gyihova hanle kɛ ɔbali ye “ɛwɔkɛ zo” yeamaa menli mɔɔ nlunle bɛ nwo na bɛhakyile bɛ ɛbɛlabɔlɛ la. Ɔbɔle bɛ ɛwɔkɛ kɛ ‘ɔbarakpɔla bɛ.’ Ɔbava ‘bɛ yeazia yeara bɛ maanle nu,’ bɛ sua zo, mɔɔ nee Babelɔn avinli wale la. (Gyɛ. 27:22) Ɔlua ɛhye ati, bɛbaha kɛ: ‘Bɛva moyɛlɛ bɛmaa Gyihova, ɔluakɛ Gyihova le kpalɛ, ye ɛhulolɛ kpundii ne wɔ ɛkɛ dahuu.’—Gyɛ. 33:10, 11.

12 Kɛmɔ Gyihova lɛ ɛhulolɛ kpundii la ati, Ɔmaa menli mɔɔ wɔ gyinlabelɛ mɔɔ anu yɛ se wɔ sonla nye zo anu la anwosesebɛ. Menli bie wɔ ɛkɛ ɛnɛ mɔɔ ɛnee bɛboka Keleseɛne asafo ne anwo noko bɛhanle bɛ nyunlu kɛmɔ ɔfɛta la. Bie a bɛte nganeɛ kɛ bɛ ɛtane bo bɛ nwo zo na bɛtwehwe bɛ bo aze kɛ bɛ nee Nyamenle menli bazia adu bieko. Bie a bɛ adwenle nu yɛ bɛ kesee kɛ Nyamenle bava bɛ ɛtane ahyɛ bɛ na yealie bɛ bieko. Tumivolɛ Bedevinli Nyamenle ne ɛbɔ menli ɛhye mɔ kɔsɔɔti “ɛwɔkɛ.” Bɛbahola bɛanyia moalɛ amaa bɛayɛ nzenzaleɛ biala mɔɔ hyia la wɔ bɛ adwenle nee bɛ nyɛleɛ nu. Edwɛkɛ mɔɔ yɛha wɔ ɛdendɛkpunli ne mɔɔ li ɛhye anyunlu anu la noko bahola aboa bɛ—Gyihova bamaa ‘bɛazia bɛara’ ye menli ne avinli bieko.—Gyɛ. 31:18-20.

13. Duzu ati a kɛzi Gyihova boale Gyɛlɛmaya la ɔwɔ kɛ maa wɔ anwosesebɛ ɛ?

13 Gyihova le ɛhulolɛ kpundii Nyamenle, na eza ɔfi nɔhalɛlilɛ nu ɔboa ye azonvolɛ mɔɔ di nɔhalɛ la. Wɔ Seetan ewiade ne awieleɛ mekɛ ɛhye anu, yɛlɛ mɔɔ yɛkola yɛgyinla zo yɛnyia diedi kɛ Gyihova banlea menli kɔsɔɔti mɔɔ fa ye Belemgbunlililɛ ne dumua na yeabɔ bɛ nwo bane la. Kakye kɛ wɔ Gyɛlusalɛm awieleɛ mekɛ ne anu, Gyɛlɛmaya vale ɔ nwo dole Gyihova anwo zo kpondɛle aleɛ nee banebɔlɛ. Nyamenle anye ngapezonli ne arɛle ando ɔ sa nu. (Gyɛ. 15:15; begenga Awolɛyelɛ 3:55-57.) Saa ɛgyi ngyegyelɛ kpole bie anloa a, nyia anwodozo kɛ Gyihova kakye wɔ nɔhalɛlilɛ ne. Ye ɛhulolɛ kpundii ne ati, ɔkulo kɛ ɔboa wɔ na wɔahola wɔagyinla.—Awo. 3:22.

Gyihova ɛhulolɛ kpundii ne foa boni a ɛ nye die nwolɛ kpalɛ a? Duzu ati a ɛte nganeɛ zɔ a?

KƐMƆ GYIHOVA DI “PƐLEPƐLE” LA

14. Nzisi boni a wɔnwu ye kenlensa ye a?

14 Menli da efiade ɛvolɛ dɔɔnwo wɔ ɛtane mɔɔ bɛanyɛ la anwo. Wɔ edwɛkɛ bie mɔ anu bɔbɔ kɔɔto buale awie fɔlɛ kɛ bɛhu ye, noko bɛhunle ye bɛwiele la yɛɛ bɛnwunle daselɛ mɔɔ kile kɛ tɛ ɔdaye a ɔyɛle ɛtane ne a. Awovolɛ mɔɔ wɔ maanle bie mɔ anu la anwo kyele bɛ wɔ aleɛ nwo toonwo bɛtɔne bɛ mra kɛ ahanra amaa abusua ne anyia aleɛ ali. Saa ɛte nzisi ɛhye mɔ a kɛzi ɛte nganeɛ ɛ? Kɛzi ɛsuzu kɛ Gyihova te nganeɛ wɔ nwolɛ ɛ? Baebolo ne maa ɔda ali wienyi kɛ ɔkpondɛ kɛ ɔye mɔɔ fa amaneɛnwunlɛ kɔsɔɔti ba la. Ɔ ngomekye ala a ɔbahola yeayɛ zɔ a. Yemɔti, ehyiavolɛma nee anzenwolɛbiema mɔɔ nwu amaneɛ ɛnɛ la bahola aha bɛ ahonle ado azule nu. Gyihova, pɛlepɛlelilɛ Nyamenle ne, ɛlɛyɛ debie mɔɔ ɔbalua zo yealie bɛ yeavi ngyegyelɛ mɔɔ bɛwɔ nu la.—Gyɛ. 23:5, 6.

Nvoninli wɔ mukelɛ 146

15, 16. (a) Gyihova anwo nɔhalɛ boni a Gyɛlɛmaya hanle nwolɛ edwɛkɛ a? (b) Duzu ati a ɛkola ɛnyia anwodozo wɔ Nyamenle mɛla nee ye ɛwɔkɛ ne mɔ anu a?

15 Wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo, ɛnee bie mɔ ze Nyamenle pɛlepɛlelilɛ subane kpole ne. Kɛ neazo la, ngapezonli ne hanle kɛ Yizilayɛma bahola anlu bɛ nwo na ɔluale zo ɔhanle edwɛkɛ mɔɔ di nzenzaleɛ ɛhye anwo daselɛ la kɛ: ‘Kɛ Gyihova de aze wɔ nɔhalɛ nu, pɛlepɛle nu, nee tenlene nu la!’ (Gyɛ. 4:1, 2) Ɛhye le zɔ ɔluakɛ Gyihova ɛnle nzisi wɔ adenle biala azo. Noko daselɛ gyɛne wɔ ɛkɛ mɔɔ kile kɛ Gyihova kulo pɛlepɛlelilɛ a.

16 Nyamenle di ye edwɛkɛ zo dahuu yɛɛ ɔnle mɛlɛbɛla. Menli dɔɔnwo bɔ ɛwɔkɛ a bɛnli zolɛ ɛdeɛ, noko Gyihova ɛnyɛ zɔ. Abɔdeɛ nwo mɛla bɔbɔ mɔɔ yeyɛ la, kɔ zo pɛpɛɛpɛ. (Gyɛ. 31:35, 36) Yɛbahola yɛanyia anwodozo wɔ ye ɛwɔkɛ nee ye mɛla ne mɔ anu, ɔluakɛ bɛle kpalɛ dahuu.—Bɛgenga Awolɛyelɛ 3:37, 38.

17. (a) Gyihova ɛlɛbua ndɛne a duzu a ɔyɛ a? (b) Kɛ ɔkɛyɛ na wɔanyia anwodozo wɔ kɛzi mgbanyima di edwɛkɛ wɔ asafo ne anu la anu ɛ? (Nea ɛleka ne mɔɔ se “Bɛbua Ndɛne Bɛmaa Gyihova,” mɔɔ wɔ mukelɛ 148 la.)

17 Saa Gyihova ɛlɛbua ndɛne a, ɔnlua kɛzi sonla nwu edwɛkɛ la azo ɔmbua. Ɔnea ɔkɔ moa na ɔte edwɛkɛ ne abo kpalɛ. Eza ɔsuzu adwenle mɔɔ manle menli ne yɛle deɛ ne la anwo. Ɛnɛ, dɔketama kola dua ndenle ngakyile zo fa milahyinli titile bie nea wuleravolɛ bie ahonle wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛyɛ gyima la, na ɔmaa bɛnwu gyinlabelɛ mɔɔ ɔwɔ nu la. Bɛkola noko bɛneɛnlea kilenzia ne mɔɔ sonyi mogya ne azo la anu. Gyihova kola yɛ ninyɛne dɔɔnwo. Ɔneɛnlea sɛkɛlɛneɛ adenle zo ahonle ne anu na ɔnwu awie adwenle nee sɛkɛlɛneɛ adenle zo kilenzia ne mɔɔ da kɛzi awie te nganeɛ kpalɛ ali la. Ɛhye ati, ɔkola ɔnwu deɛ mɔɔ hanle awie manle ɔyɛle debie nee kɛzi ahenle te nganeɛ wɔ ye nyɛleɛ ne anwo la. Saa Tumivolɛ Bedevinli ne yɛ neɛnleanu na ɔnwu ninyɛne dɔɔnwo a ɔnyɛ ye nwanwane. Kɛmɔ ɔtɛla dasanli ndɛnebuavolɛ mɔɔ ɛbe bɔbɔ la ati, ɔfa edwɛkɛ ɛhye mɔ kɔsɔɔti ɔdi gyima wɔ adenle kpalɛ zo na ɔgyinla zo ɔbua yɛ ndɛne.—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 12:1a; 20:12.

BƐBUA NDƐNE BƐMAA GYIHOVA

Gyihova ɛlua ye Edwɛkɛ ne mɔɔ bɛhɛlɛ nee Keleseɛne asafo ne azo ɛtete mgbanyima ɛmaa bɛnwu ndenle mɔɔ ɔdua zo ɔbua ndɛne la. Yemaa bɛ tumi kɛ bɛgyinla ɔ gyakɛ anu bɛli asafo ne anu ngyegyelɛ nwo gyima. Mediema ɛhye mɔ ɛnli munli, yɛɛ bɛngola bɛnnwu mɔɔ wɔ ahonle nu la, ɔluakɛ bɛnle kɛ Gyihova la. Noko bɛkulo kɛ bɛyɛ bɛ gɔnwo mɔ azonvolɛ kɛmɔ Tumivolɛ Bedevinli Nyamenle ne yɛ menli la. Bɛyɛ asɔne bɛfa bɛkpondɛ adehilelɛ bɛfi Nyamenle ɛkɛ na bɛbɔ mɔdenle bɛfa Baebolo ne anu ngyinlazo bɛdi gyima, na bɛnea kɛ ‘bɛ ndɛnebualɛ le pɛlepɛle,’ kɛ Gyihova la. (Gyɛ. 11:20) Ɛhye ati, ɔwɔ kɛ ɛnyia anwodozo kɛ mgbanyima “zɛhae mɔ a dahuu nea bɛ ɛkɛla zo a, ɔboalekɛ bɛbabu bɛ gyima nwo mgbonda.”—Hib. 13:17.

18, 19. Kɛzi yɛnwu Nyamenle pɛlepɛlelilɛ subane ne a ɔboa yɛ ɛ?

18 Saa ɔdwu mekɛ ne bie bɔbɔ na wɔ adwenle bua wɔ fɔlɛ wɔ ɛtane bie mɔɔ ɛyɛle ye dɛba ne la anwo a, ɛlɛ debie mɔɔ ɛkola ɛgyinla zo ɛnyia diedi kpundii wɔ Gyihova anu a. Mmamaa ɛ rɛle fi kɛ Gyihova ɛnle awie mɔɔ le kyengye wɔ edwɛkɛlilɛ nwo, mɔɔ kpondɛ adenle dua zo twe menli nzo a, emomu, ɔle Ndɛnebuavolɛ mɔɔ se anwunvɔne na ɔkulo kɛ ɔboa wɔ a. Saa debie mɔɔ ɛyɛle ye dɛba ne la tɛgyegye wɔ anzɛɛ ɛ nee awie lɛ edwɛkɛ bie a, ka kile Gyihova kɛ ‘ɔlie ɛ ti’ anzɛɛ ɔde wɔ nganeɛdelɛ bo, na gyakyi edwɛkɛ ne anu maa ɔha.c Ɔlua ye moalɛ zo, ɛbahola wɔanwu kɛzi wɔ ɛzonlenlɛ gyima ne sonle bolɛ kpole maa ye la.—Bɛgenga Awolɛyelɛ 3:58, 59.

19 Ndelebɛbo wɔ nu kɛ Nyamenle mɔɔ ye pɛlepɛlelilɛ di munli la kulo kɛ menli mɔɔ kpondɛ ɔ nyunlu ɛlolɛ la fa pɛlepɛlelilɛ bɔ bɛ ɛbɛla. (Gyɛ. 7:5-7; 22:3) Saa yɛbɔ edwɛkpa ne nolo na yɛanyɛ nyeyenu a, ɔle adenle mɔɔ hyia mɔɔ yɛdua zo yɛda Nyamenle pɛlepɛlelilɛ ali a. Saa ɛbɔ mɔdenle ɛyɛ sia kɔkpɔla nee Baebolo ɛzukoalɛ a, ɛda Nyamenle pɛlepɛlelilɛ nwo ngyinlazo kpalɛ ne ali wɔ adenle kpalɛ mɔɔ le nɔhalɛ la azo. Adenle boni azo? Ɔkulo kɛ menli kɔsɔɔti sukoa ɔ nwo debie na bɛnyia ngoane. (Awo. 3:25, 26) Nea nwolɛ adenle mɔɔ wɔnyia kɛ ɛle Nyamenle agɔnwo gyimayɛvolɛ, na ɛlɛda ye pɛlepɛlelilɛ ne ali wɔ ngoanelielɛ gyima ɛhye anu a!

Kɛzi Gyihova pɛlepɛlelilɛ ne kyekye ɛ rɛle ɛ? Kɛzi ɛsukoa Nyamenle pɛlepɛlelilɛ ne a ɔbamaa wɔakyekye awie mɔ arɛle ɛ?

“MENRƐVA Ɛ NWO ƐYA MENRƐHƆ AWIELEƐ”

20. (a) Kɛzi Gyihova nee ye menli di ye kɛnlɛma la boni a Gyɛlɛmaya hanle nwolɛ edwɛkɛ a? (b) Kɛzi anlubɛnwo fane Gyihova ɛtanefakyɛ nwo ɛ? (Nea ɛleka mɔɔ se “Kɛzi Gyihova Nu Ɔ Nwo Ɛ?”)

20 Menli dɔɔnwo bu Gyɛlɛmaya nee Awolɛyelɛ mbuluku ne kɛ ɛtaneyɛlɛ nwo tendɛtia ala a wɔ nu a. Zɔhane adwenle ne maa bɛbu bɛ nye bɛgua ɛtanefakyɛ nwo edwɛkɛ mɔɔ yɛ anyelielɛ mɔɔ Gyihova hanle hilele ye menli ne, mɔɔ bɛhɛlɛ wɔ mbuluku ɛhye mɔ anu la azo. Ɔdule Dwuuma folɛ kɛ: “Awie biala ɛhwe ɔ nwo ɛvi ye nyɛleɛ ɛtane nwo na ɔhakyi ye subane nee ye nyɛleɛ.” Mekɛ bieko anu, Gyɛlɛmaya hanle hilele bɛ kɛ: “Bɛhakyi bɛ ndenle nee bɛ nyɛleɛ ne mɔ, na bɛdie [Gyihova] bɛ Nyamenle ne ane, na ɔbava ndeanlɛ biala mɔɔ yeha kɛ ɔfa yeadea bɛ la yeahyɛ bɛ.” (Gyɛ. 18:11; 26:13) Yɛ mekɛ ye azo, Gyihova kɔ zo fa menli kɔsɔɔti mɔɔ nu bɛ nwo nɔhalɛ nu na bɛgyakyi ɛtaneyɛlɛ la ɛtane kyɛ bɛ.

21. Duzu a Gyihova kulo kɛ ɔyɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɔkɛva awie ɛtane ɔkɛhyɛ ye la?

21 Noko akee, Gyihova ɛnga ɛtanefakyɛ nwo edwɛkɛ ala. Ɔdi nwolɛ gyima. Gyihova manle Gyɛlɛmaya hanle kɛ: “Yizilayɛ mɔɔ ɛnli nɔhalɛ, sia bɛla na menrɛva ɛ nwo ɛya . . . Menrɛva ɛ nwo ɛya menrɛhɔ awieleɛ.” (Gyɛ. 3:12) Nyamenle ɛngɔ zo ɛnva ye menli mɔɔ yeva bɛ ɛtane yehyɛ bɛ la anwo ɛya. Emomu, ɔnva nwo kɛ bɛyɛ ɛtane bɔbɔ la, Gyihova kulo kɛ bɛ avinli ne mɔɔ ɛzɛkye la yɛ boɛ. Ɔnva nwo ɛtane mɔɔ awie kɛyɛ la, saa ɔnu ɔ nwo nɔhalɛ nu na ɔkpondɛ ɛtanefakyɛ ɔfi Nyamenle ɛkɛ a, Gyihova bamaa ‘yeazia’ yeanyia Ɔ nyunlu ɛlolɛ nee ye nyilalɛ. (Gyɛ. 15:19) Ɔwɔ kɛ zɔhane edwɛkɛ ne ka awie biala mɔɔ ɛhwe ɔ nwo ɛvi nɔhalɛ Nyamenle ne anwo la maa ɔsia ɔba ye ɛkɛ. Ɛnlie ɛndo nu kɛ Gyihova ɛtanefakyɛ ne maa yɛbikye ye ɔ?—Bɛgenga Awolɛyelɛ 5:21.

KƐZI GYIHOVA NU Ɔ NWO Ɛ?

Yɛnwu Nyamenle ɛtanefakyɛ kpole ne wɔ kɛzi ɔyɛ menli mɔɔ kɛyɛ ɛtane na nzinlii bɛkɛgyakyi ɛtaneyɛlɛ la. Saa ɔnwu kɛ bɛgyakyi ɛtane ne mɔɔ bɛlɛyɛ la na bɛtie ye a, ɔgyakyi ɛzɛkyelɛ ne mɔɔ yevua kɛ ɔsɛkye bɛ la. (Gyɛ. 18:8; 26:3) Adenle boni azo?

Nyamenle di munli yɛɛ ɔnvo wɔ ye ndɛnebualɛ nu, yemɔti ɔnnu ɔ nwo kɛmɔ dasanli yɛ wɔ mekɛ mɔɔ yeambua edwɛkɛ bie kpalɛ fee la. Emomu, Gyihova nu ɔ nwo ɔlua nzenzaleɛ mɔɔ ɔyɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɔkɛnwu kɛ awie ɛnlu ɔ nwo la.

Ɛhye ɛngile kɛ ɔtwe ndɛnebualɛ bie ɔsia ala. Gyihova kakyi kɛzi ɔte nganeɛ wɔ ɛtanevolɛma mɔɔ kɛnlu bɛ nwo la anwo. Nwomama bie mɔ kile kɛ, Hibulu yɛkpɔkɛ mɔɔ bɛhile ɔ bo nu ɛ nwo la abo kile kɛ, “ɛgu ɛnwomenle kpole.” Ɛhye bahola ahile kɛ saa Gyihova nwu kɛ awie ɛnlu ɔ nwo nɔhalɛ nu a, ɔyɛ ye fɛ na ɔgu ɛnwomenle kpole wɔ nwolɛ. Nyamenle kola da ɛlɔlɛ ali kile ahenle mɔɔ ɛnlu ɔ nwo la kɛmɔ ɔyɛ menli mɔɔ Ɔdie bɛ ɔto nu la. Bie a ɛtanevolɛ ne bagyinla ye nyɛleɛ ne anwo ngyegyelɛ bie anloa ɛdeɛ, noko Nyamenle anye die nzenzaleɛ mɔɔ yeyɛ la anwo. Ɔfa munzule anzɛɛ “ndeanlɛ biala” mɔɔ yeha kɛ ɔfa yeadea bɛ la ɔkyɛ bɛ. (Gyɛ. 26:13) Dasanli ndɛnebuavolɛ boni a to ɔ nye nea awie mɔɔ kɛnlu ɔ nwo nɔhalɛ nu la wɔ adenle ɛhye azo a? Gyihova anye die kɛ ɔkɛyɛ zɔ.—Gyɛ. 9:24.

Nvoninli  wɔ mukelɛ 152

22, 23. Saa ɛlɛsukoa kɛzi Gyihova fa ɛtane kyɛ la a, duzu a ɔwɔ kɛ ɛfa ɛsie ɛ nye zo a?

22 Saa awie ka edwɛkɛ anzɛɛ ɔyɛ nyɛleɛ bie mɔɔ yeandwenle nwolɛ la ɔfa ɔka wɔ ɛya a, ɛbazukoa Gyihova ɔ? Nyamenle hanle tete Dwuuma anwo edwɛkɛ kɛ, ‘ɔbade’ menli mɔɔ yeva bɛ ɛtane yehyɛ bɛ la anwo. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 33:8.) Ɔkola ɔte bɛ nwo anzɛɛ ɔmaa bɛ nwo yɛ bɔkɔbɔkɔ ɔluakɛ ɔngakye menli mɔɔ ɛnlu bɛ nwo la ɛtane ne mɔ bieko na ɔmaa ahenle bɔ ɔ bo fofolɛ wɔ Ye ɛzonlenlɛ nu. Nɔhalɛ nu, saa Nyamenle fa awie ɛtane kyɛ ye a ɔngile kɛ yede ahenle anwo yevi sinlidɔlɛ mɔɔ bɛva bɛwole ye la anwo mɔɔ kile kɛ kɛkala yeli munli, mɔɔ ɛtane ɛnle ɔ nwo a. Noko, yɛkola yɛsukoa debie yɛfi alesama mɔɔ Nyamenle hanle kɛ ɔte bɛ nwo la anu. Yɛbahola yɛabɔ mɔdenle yɛamaa yɛ rɛle avi ɛtane mɔɔ ahenle yɛle yɛ la, na sɛkɛlɛneɛ adenle zo yɛade kɛzi yɛbu ahenle ne la anwo wɔ yɛ ahonle nu. Adenle boni azo?

23 Fa ye kɛ bɛva agudeɛ bie mɔɔ le abusua agyapadeɛ la bɛmaa wɔ kɛ ahyɛlɛdeɛ. Saa nwole ka nwolɛ anzɛɛ ɔyɛ evinli a, ɛbayɛ ye ndɛndɛ wɔavuandi wɔado ye lɔ ɔ? Ɛnrɛyɛ zɔ. Ɔda ali kɛ ɛbabɔ mɔdenle wɔakyikyi nwolɛ na bie a wɔamaa bɛadu nwolɛ evinli ne. Ɛkulo kɛ ɛnwu kɛzi ɔle kɛnlɛma na ewia tɔ zo a ɔta la. Zɔhane ala a, ɛbahola wɔabɔ mɔdenle wɔaye adiema nrenya anzɛɛ raalɛ bie mɔɔ ɛha wɔ la anwo ɛya mɔɔ ɛlɛ la wɔavi ɛkɛ a. Bɔ mɔdenle ye wɔ adwenle fi edwɛkɛ mɔɔ yɛ nyane anzɛɛ debie biala mɔɔ ɔvale ɔyɛle wɔ la azo. Saa ɛbɔ mɔdenle ɛmaa ɛ rɛle fi a, ɛbade kɛzi ɛnwu ahenle mɔɔ wɔva ye ɛtane wɔhyɛ ye nee ɔ nwo adwenle mɔɔ ɛlɛ la anwo. Saa ɛye ahenle anwo adwenle ɛtane biala ɛfi wɔ ahonle nu a, ɛbahola ɛ nee ye anyia agɔnwolɛvalɛ mɔɔ yeyɛ kɛ yeminli bɔkɔɔ la bieko.

24, 25. Saa ɛnwu Gyihova kɛmɔ Belemgbunli Dwosaya yɛle la a, nvasoɛ boni a ɛbanyia a?

24 Gyihova subane nee ye nyɛleɛ mɔɔ yɛnwu ye kpalɛ a yɛsukoa la bie mɔ a yɛzuzu nwo kɛkala la. Yɛkola yɛnwu kɛ nvasoɛ kpalɛ mɔɔ wɔ Gyihova ɛnwunlɛ zo la a le debie mɔɔ boa yɛ maa yɛnyia ɛhulolɛ kpole kɛ yɛbazonle ye wɔ adenle kpalɛ zo a. Saa yɛnwu Gyihova kpalɛ kɛmɔ Belemgbunli Dwosaya nwunle ye la a, yɛbanyia anyelielɛ wɔ ɛbɛlabɔlɛ nu, na ɛhye noko a le Nyamenle subane fofolɛ a.

25 Saa yɛnwu Gyihova kpalɛ a, ɔbamaa yɛ nee awie mɔ anyia agɔnwolɛvalɛ kɛnlɛma. Saa yɛbɔ mɔdenle yɛda ɛhulolɛ kpundii, pɛlepɛlelilɛ nee ɛtanefakyɛ ali kɛmɔ Gyihova yɛ la a, yɛbanyia agɔnwolɛma dɔɔnwo wɔ Keleseɛne asafo ne anu na bɛ nwo ahyia yɛ. Bieko, yɛbanwu kɛ yɛkola yɛkilehile kpalɛ wɔ mekɛ mɔɔ yɛkɛyɛ sia kɔkpɔla wɔ yɛ azɛlɛsinli ne anu na yɛkɛyɛ Baebolo ɛzukoalɛ mɔɔ nyia anyuhɔlɛ la. Anyelielɛma anye balie Keleseɛne ɛbɛlabɔlɛ kpalɛ nwo neazo mɔɔ bɛnwu kɛ yɛyɛ la anwo. Ɛhye ati, ɔbamaa yɛaziezie yɛ nwo kɛ yɛboa bɛ yɛamaa bɛazonle Gyihova kpalɛ, na bɛalua “adenle kpalɛ” ne azo.—Gyɛ. 6:16.

Edwɛkɛ boni a Awolɛyelɛ 5:21 ka kile wɔ a?

a Amaa wɔanwu esiane mɔɔ dole Gyɛhɔyakem la, nea buluku ɛhye Tile 4, ɛdendɛkpunli 12 ne.

b The New English Bible ne kile Gyihova edwɛkɛ ne abo kɛ: “Mehulo bɛ ɔvi tete, yɛɛ metɛdwenle bɛ nwo.”

c Saa adiema nrenya anzɛɛ raalɛ bie ɛbɔ ɛbɛla mɔɔ tia Nyamenle mɛla wienyi la a, ɔwɔ kɛ ɔka ɔkile asafo ne anu mgbanyima amaa bɛali edwɛkɛ ne na bɛagyinla Ngɛlɛlera ne azo bɛaboa ye.—Gye. 5:13-15.

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie