EDWƐKƐ 41
EDWƐNE 13 Kelaese Yɛ Neazo Maa Yɛ
Mɔɔ Yɛsukoa Yɛfi Gyisɛse Kenle 40 Mɔɔ Li Awieleɛ Wɔ Azɛlɛ Ye Azo Anu La
“Bɛnwunle ye too kenle 40, na ɔhanle Nyamenle Belemgbunlililɛ ne anwo edwɛkɛ.”—GYI. 1:3.
BODANE
Kɛzi yɛbazukoa neazo mɔɔ Gyisɛse yɛle wɔ ye kenle 40 mɔɔ li awieleɛ mɔɔ ɔlile ye wɔ azɛlɛ ye azo la.
1-2. Mɔɔ Gyisɛse ɛdoavolɛma ne anu nwiɔ lua adenle nu ɛlɛkɔ Ɛmeeyɛse la, duzu a zile a?
ƆLE Naesan 16, 33 Y.M. Alɔbɔlɛ nee ɛzulolɛ ɛha Gyisɛse ɛdoavolɛma ne bɔkɔɔ. Bɛ nuhua nwiɔ vile Gyɛlusalɛm kɛ bɛkɔ Ɛmeeyɛse, namule bie mɔɔ ɔvi Gyɛlusalɛm mɔɔ kɔ ɛkɛ la le kɛyɛ kilomita 11 (mayɛlɛ 7) la. Ɛnee mrenyia ɛhye mɔ arɛle ɛbɔ bɔkɔɔ, ɔluakɛ ɛnee ɔtɛkyɛle biala yɛɛ bɛhunle Gyisɛse mɔɔ ɛnee bɛli ɔ nzi la a. Ɛnee ɔzɔho kɛ ninyɛne mɔɔ bɛ nye la kɛ Mɛzaya ne bayɛ la ɛnrɛyɛ boɛ. Noko azibɛnwo edwɛkɛ bie zile.
2 Ɛyɛvolɛ bie radole bɛ na ɔ nee bɛ luale nwolɛ. Ɛdoavolɛma ne hanle ninyɛne mɔɔ ɛnle kpalɛ mɔɔ bɛvale bɛyɛle Gyisɛse la hilele ye. Ɛyɛvolɛ ne bɔle ɔ bo kɛ ɔ nee bɛ ka ninyɛne mɔɔ nzinlii hakyile bɛ ɛbɛlabɔlɛ la anwo edwɛkɛ. “Ɔbɔle ɔ bo ɔvile Mosisi nee Ngapezoma ne kɔsɔɔti anwo zo” ɔhilehilele deɛmɔti ɛnee ɔwɔ kɛ Mɛzaya ne nwu amaneɛ na ɔwu la anu. Mɔɔ mrenyia nsa ne amuala dwule Ɛmeeyɛse la, ɛyɛvolɛ ne mɔɔ wɔ nu la maanle bɛnwunle ye sonla holɛ—Gyisɛse mɔɔ bɛdwazo ye la! Nea kɛzi ɔbayɛ kɛ ɛdoavolɛma ne anye liele wɔ mekɛ mɔɔ bɛnwunle kɛ Mɛzaya ne ɛdwazo la!—Luku 24:13-35
3-4. Duzu a dole Gyisɛse ɛdoavolɛma ne a, na duzu a yɛbazukoa wɔ edwɛkɛ ɛhye anu a? (Gyima ne 1:3)
3 Gyisɛse yele ɔ nwo hilele ye ɛdoavolɛma ne fane dɔɔnwo wɔ kenle 40 mɔɔ li awieleɛ mɔɔ ɔlile wɔ azɛlɛ ye azo la amuala anu. (Kenga Gyima ne 1:3.) Mekɛ zɔhane, Gyisɛse ɛdoavolɛma ne mɔɔ ɛnee alɔbɔlɛ nee ɛzulolɛ ɛha bɛ la anye liele na bɛnyianle anwodozo nee akɛnrasesebɛ mɔɔ bɛbava bɛabɔ Belemgbunlililɛ ne anwo edwɛkpa ne nolo na bɛahilehile awie mɔ la.a
4 Saa yɛsukoa mɔɔ Gyisɛse yɛle wɔ mekɛ zɔhane la anwo debie a, ɔbaboa yɛ kpalɛ. Wɔ edwɛkɛ ɛhye anu, yɛbanlea kɛzi Gyisɛse luale mekɛ ɛhye azo (1) maanle ye ɛdoavolɛma ne anwosesebɛ, (2) maanle bɛdele Ngɛlɛlera ne abo kpalɛ yɛɛ (3) tetele bɛ maanle bɛyɛle gyima dɔɔnwo la. Wɔ ko biala anu, yɛbanlea kɛzi yɛbahola yɛazukoa Gyisɛse neazo ne la.
MAA AWIE MƆ ANWOSESEBƐ
5. Duzu ati a ɛnee Gyisɛse ɛdoavolɛma ne hyia anwosesebɛmaanlɛ a?
5 Ɛnee Gyisɛse ɛdoavolɛma ne hyia anwosesebɛmaanlɛ. Duzu ati ɔ? Bɛ nuhua bie mɔ gyakyile bɛ azua, bɛ mbusua nee bɛ gyima na bɛlile Gyisɛse anzi dahuu. (Mat. 19:27) Kɛmɔ bie mɔ rayɛle ye ɛdoavolɛma la ati bɛ nee bɛ anli ye boɛ. (Dwɔn 9:22) Bɛvale ninyɛne ɛhye mɔ amuala bɛbɔle afɔle ɔluakɛ bɛliele bɛlile kɛ Gyisɛse a le Mɛzaya ne mɔɔ bɛbɔle ɔ nwo ɛwɔkɛ la. (Mat. 16:16) Noko mɔɔ bɛhunle Gyisɛse la, bɛ anyelazo wiele na bɛ sa nu dole.
6. Mɔɔ bɛdwazole Gyisɛse la, duzu a ɔyɛle a?
6 Ye biala anu Gyisɛse nwunle kɛ ye ɛdoavolɛma ne ɛlɛdi nyane, tɛ kɛ ɛnee bɛyɛ bɛtɛɛ wɔ sunsum nu la ati ɔ, emomu kɛmɔ ɛnee bɛ menle Gyisɛse ɛwu la ati ɔ. Ɔti kenle ko ne ala mɔɔ bɛdwazole ye la, ɔbɔle ɔ bo kɛ ɔmaa ɔ gɔnwo mɔ anwosesebɛ. Kɛ neazo la, ɔyele ɔ nwo ɔhilele Mɛle Magedalene wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔwɔ nla ne anwo ɔlɛsu la. (Dwɔn 20:11, 16) Eza ɔyele ɔ nwo ɔhilele ɛdoavolɛma nwiɔ ne mɔɔ yɛhanle bɛ nwo edwɛkɛ wɔ edwɛkɛ ɛhye mɔlebɛbo ne la. Yɛɛ ɔyele ɔ nwo ɔhilele ɛzoanvolɛ Pita. (Luku 24:34) Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi Gyisɛse neazo ne anu a? Suzu mɔɔ zile wɔ mekɛ mɔɔ ɔlimoale ɔyele ɔ nwo ɔhilele Mɛle Magedalene la anwo.
7. Kɛ mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Dwɔn 20:11-16 la, duzu a Gyisɛse nwunle kɛ Mɛle ɛlɛyɛ wɔ Naesan 16 nwonlomɔ ne a, na duzu a ɛhye hanle ye maanle ɔyɛle a? (Eza nea nvoninli ne.)
7 Kenga Dwɔn 20:11-16. Wɔ Naesan 16 nwonlomɔ, mraalɛ nɔhavoma bie hɔle ɛleka mɔɔ bɛziele Gyisɛse la. (Luku 24:1, 10) Maa yɛha mɔɔ mraalɛ ne mɔ ko, Mɛle Magedalene nwunle ye la anwo edwɛkɛ. Mɔɔ Mɛle hɔdwule nla ne anwo la, ɔnwunle kɛ ɛhwee ɛnle nu. Ɔhɔhanle ɔhilele Pita nee Dwɔn na mɔɔ bɛlɛnriandi bɛahɔ nla ne anwo la ɔdoale bɛ. Mɔɔ bɛnwunle kɛ ɛhwee ɛnle nla ne anu la, bɛziale bɛhɔle sua nu. Noko Mɛle angɔ. Ɔdɛnlanle ɛkɛ ne ɔzunle. Yeannwu kɛ ɛnee Gyisɛse ɛlɛnea ye. Gyisɛse nwunle kɛ ɔdaye ti a raalɛ nɔhavo ɛhye ɛlɛsu a na ɛnee ɔkulo kɛ ɔkyekye ɔ rɛle. Ɔti ɔyele ɔ nwo ɔhilele Mɛle na ɔyɛle debie sikalɛ bie mɔɔ maanle ye anwosesebɛ kpalɛ la. Gyisɛse nee ye dendɛle na ɔmaanle ye gyimalilɛ bie mɔɔ anwo hyia la—kɛ ɔhɔha ye ewudwazo ne anwo edwɛkɛ ɔhile ɔ mediema ne mɔ.—Dwɔn 20:17, 18.
Gua ɛ nye aze nea ninyɛne na te bɛdabɛ mɔɔ bɛ rɛle ɛbɔ la nyane bo fa sukoa Gyisɛse (Nea ɛdendɛkpunli 7)
8. Kɛ ɔkɛyɛ na yɛazukoa Gyisɛse ɛ?
8 Kɛ ɔkɛyɛ na yɛazukoa Gyisɛse ɛ? Saa yɛnwu ngyegyelɛ mɔɔ yɛ mediema wɔ nu la na yɛtendɛ kɛnlɛma yɛkile bɛ kɛ mɔɔ Gyisɛse yɛle la a, yɛbahola yɛayɛ ninyɛne dɔɔnwo yɛamaa bɛ anwosesebɛ yɛamaa bɛahɔ zo bɛazonle Gyihova. Tie adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Jocelyn mɔɔ ɔ diema raalɛ kakula wule nyane nyane nu la edwɛkɛ ne. Ɔhanle kɛ: “Wɔ siane dɔɔnwo anu, menlile nyane kpole kpalɛ.” Noko adiema bie nee ɔ ye dole ɛsalɛ vɛlɛle ye wɔ bɛ sua nu, bɛdiele ye kpalɛ na bɛmaanle ɔnwunle kɛ ɔsonle bolɛ wɔ Nyamenle anye zo. Jocelyn hanle kɛ: “Mendele nganeɛ kɛ melɛnoma nyevile bie anu na Gyihova luale bɛ nwo zo liele me. Bɛboale me bɛmaanle menyianle ɛhulolɛ bieko kɛ mebahɔ zo meazonle Gyihova.” Saa yɛyɛ ɛnzolɛ yɛtie awie mɔ wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛka bɛ ahonle nu edwɛkɛ bɛahile yɛ la a yɛdayɛ noko yɛbahola yɛamaa bɛ anwosesebɛ. Ɔbamaa yɛakyekye bɛ rɛle amaa bɛahɔ zo bɛazonle Nyamenle.—Wlo. 12:15.
Ɛ NEE BƐ ƐZUZU NGƐLƐLERA NE ANWO
9. Ngyegyelɛ boni a Gyisɛse ɛdoavolɛma ne yiale a, na kɛzi Gyisɛse boale bɛ ɛ?
9 Gyisɛse ɛdoavolɛma ne liele Nyamenle Edwɛkɛ ne dole nu na bɛbɔle mɔdenle bɛvale bɛlile gyima wɔ bɛ ɛbɛlabɔlɛ nu. (Dwɔn 17:6) Noko ɛnee bɛnde deɛmɔti ɔwɔ kɛ bɛku Gyisɛse kɛ ɛtanevolɛ la abo. Gyisɛse nwunle kɛ tɛ kɛ bɛnlɛ ahonle kpalɛ la ati a ɛnee bɛ adwenle nu yɛ bɛ kesee a, emomu, kɛmɔ ɛnee bɛtɛwiele ninyɛne bo te kpalɛ la ati ɔ. (Luku 9:44, 45; Dwɔn 20:9) Ɔti ɔhilehilele bɛ ɔmaanle bɛzuzule Ngɛlɛlera ne anwo. Nea kɛzi ɔyɛle ɛhye wɔ mekɛ mɔɔ ɔyele ɔ nwo ɔhilele ɛdoavolɛma nwiɔ ne wɔ Ɛmeeyɛse adenle nu la.
10. Kɛzi Gyisɛse boale ye ɛdoavolɛma ne ɔmaanle bɛnwunle kɛ amgba ɔdaye a ɔle Mɛzaya ne ɛ? (Luku 24:18-27)
10 Kenga Luku 24:18-27. Yɛ ye nzonlɛ kɛ Gyisɛse anga sonla holɛ mɔɔ ɔle la angile mrenyia ne mɔ ɛkɛ ne ala. Emomu, ɔbizale bɛ kpuya. Duzu ati ɔ? Bie a ɛnee ɔkulo kɛ bɛka mɔɔ wɔ bɛ adwenle nu nee bɛ ahonle nu la, na bɛhanle noko. Bɛhanle bɛhilele ye kɛ ɛnee bɛ nye la kɛ Gyisɛse balie Yizilayɛ avi Wulomuma nzisi ne abo. Mɔɔ bɛhanle bɛ edwɛkɛ bɛwiele la, Gyisɛse vale Ngɛlɛlera ne boale bɛ ɔmaanle bɛdele mɔɔ ɛzi la abo.b Kenle ko zɔhane ala nɔsolɛ nu, Gyisɛse yiale ɛdoavolɛma mɔɔ ɛha la na ɔhilehilele mɔɔ ngapezo ne mɔ abo kile la anu ɔhilele bɛ. (Luku 24:33-48) Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi edwɛkɛ ɛhye anu a?
11-12. (a) Duzu a yɛbahola yɛazukoa yɛavi adenle mɔɔ Gyisɛse luale zo hilehilele Baebolo nu nɔhalɛ ne anu la anu a? (Eza nea nvoninli ne mɔ.) (b) Kɛzi ahenle mɔɔ nee Nortey zukoale Baebolo ne la boale ye ɛ?
11 Kɛ ɔkɛyɛ na yɛazukoa Gyisɛse ɛ? Mɔɔ limoa, saa ɛlɛkilehile Baebolo sukoavoma a, biza kpuya mɔɔ bamaa bɛaha mɔɔ wɔ bɛ adwenle nu nee bɛ ahonle nu la. (Mrɛ. 20:5) Saa ɛnwu kɛzi bɛte nganeɛ la a, boa bɛ maa bɛnwu kɛzi bɛbanwu ngɛlɛlera ngakyile mɔɔ baboa bɛ wɔ bɛ tɛnlabelɛ ne anu la. Mmaka mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛyɛ la ɛkile bɛ. Emomu, boa bɛ maa bɛzuzu Ngɛlɛlera ne mɔ anwo na bɛnwu kɛzi bɛbava Baebolo ngyinlazo bɛali gyima wɔ bɛ ɛbɛlabɔlɛ nu la. Tie adiema nrenyia bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Nortey mɔɔ wɔ Ghana la anwubielɛ ne.
12 Mɔɔ Nortey lile ɛvolɛ 16 la, ɔbɔle ɔ bo kɛ ɔsukoa Baebolo ne. Noko yeangyɛ, ye abusua ne bɔle ɔ bo kɛ bɛdwazo bɛatia ye. Duzu a boale ye maanle ɔgyinlanle kpundii a? Ahenle mɔɔ nee ye zukoale Baebolo ne la hilehilele Mateyu tile 10 ne anu hilele ye ɔmaanle ɔnwunle kɛ bɛbakpɔ nɔhalɛ Kilisienema. Nortey hanle kɛ: “Ɔti mɔɔ kpɔdekpɔdeyɛlɛ ne bɔle ɔ bo la, menwunle ye bɔkɔɔ kɛ menwu nɔhalɛ ne.” Eza ye kilehilevolɛ ne boale ye maanle ɔdwenledwenlenle Mateyu 10:16 anwo amaa ɔlɛka ɛzonlenlɛ nwo edwɛkɛ wɔ sua nu a yeamaa ɔ nye ala ɛkɛ na eza yeala ɛbulɛ ali. Wɔ Nortey ɛzɔnenlɛ ne anzi, ɛnee ɔkulo kɛ ɔyɛ adekpakyelɛnli, noko ɛnee ye papa anye la kɛ ɔbahɔ yunivɛsiti. Ahenle mɔɔ nee Nortey zukoale Baebolo ne la anga mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔyɛ la angile ye, emomu, ɔbizebizale ye kpuya ngakyile ɔmaanle ɔhanle kɛzi ɔte nganeɛ la na ɔboale ye ɔmaanle ɔdwenledwenlenle Ngɛlɛlera ne anu ngyinlazo ne mɔ anwo. Boni a vi nu rale a? Nortey zile kpɔkɛ kɛ ɔbayɛ dahuu ɛzonlenlɛ gyima ne bie. Ye papa dule ye vile sua nu ɛkɛ. Kɛzi Nortey dele nganeɛ wɔ mɔɔ dole ye la anwo ɛ? Ɔhanle kɛ: “Menwu kɛ menzile kpɔkɛ kpaIɛ.” Saa yɛdayɛ noko yɛnyia mekɛ yɛboa awie mɔ yɛmaa bɛdwenledwenle mɔɔ ngɛlɛlera ne ka la anwo a, yɛbahola yɛaboa bɛ yɛamaa bɛayɛ Kilisienema mɔɔ bɛgyi ye kpundii.—Ɛfɛ. 3:16-19.
Boa awie mɔ maa bɛdwenledwenle Ngɛlɛlera ne anwo fa sukoa Gyisɛse (Nea ɛdendɛkpunli 11)e
BOA MRENYIA MAA BƐYƐ ‘MENLI MƆƆ BƐVA BƐ BƐMAA KƐ AHYƐLƐDEƐ’
13. Duzu a Gyisɛse yɛle amaa bɛahɔ zo bɛayɛ ɔ Ze gyima ne a? (Ɛfɛsɛsema 4:8)
13 Mɔɔ Gyisɛse wɔ azɛlɛ ye azo la, ɔyɛle gyima mɔɔ ɔ Ze vale maanle ye kɛ ɔyɛ la pɛpɛɛpɛ. (Dwɔn 17:4) Noko Gyisɛse annyia adwenle kɛ ɔ ngomekye a ɔbahola yeayɛ debie mɔɔ Gyihova kulo la a. Wɔ ɛvolɛ nsa nee foa mɔɔ ɔvale ɔyɛle ye ɛzonlenlɛ gyima ne la anu, ɔtetele awie mɔ amaa bɛdabɛ noko bɛayɛ gyima ne bie. Kolaa na Gyisɛse azia ahɔ anwuma la, ɔvale Gyihova mboane ne mɔɔ bɛsonle bolɛ la ɛnleanlɛ yɛɛ edwɛkɛhanlɛ nee ngilehilelɛ gyima ne mɔɔ bɛdi ɔ nyunlu la ɔwulale ye ɛdoavolɛma ne asa—ɔbayɛ kɛ ɛnee bɛ nuhua bie mɔ ɛtɛdwule ɛvolɛ 30 bɔbɔ. (Kenga Ɛfɛsɛsema 4:8.) Kɛzi Gyisɛse vale ye kenle 40 ne mɔɔ li awieleɛ la boale mrenyia ɛhye mɔɔ bɛdu bɛ nwo bɛmaa, bɛdi nɔhalɛ na bɛyɛ gyima ɛsesebɛ la amaa yeava bɛ yeamaa “kɛ ahyɛlɛdeɛ” ɛ?—Nea study note mɔɔ wɔ Ɛfɛsɛsema 4:8 anwo la.
14. Kɛzi Gyisɛse boale ye ɛdoavolɛma ne maanle bɛnyinle sunsum nu wɔ ye kenle 40 mɔɔ li awieleɛ wɔ azɛlɛ ye azo la nu ɛ? (Eza nea nvoninli ne.)
14 Gyisɛse dule ye ɛdoavolɛma ne folɛ mɔɔ ɛnee bɛhyia nwo la, noko ɔyɛle ye wɔ ɛlɔlɛ nu. Kɛ neazo la, ɔnwunle kɛ ɛnee bɛ nuhua bie mɔ adwenle nu ta yɛ bɛ kesee, ɔti ɔdule bɛ folɛ wɔ nwolɛ. (Luku 24:25-27; Dwɔn 20:27) Ɔmaanle bɛnwunle kɛ mboanenleanlɛ gyima ne hyia kpalɛ tɛla bɛ nwonane afoa nu gyima ɛdeɛ ne. (Dwɔn 21:15) Ɔhakyele bɛ kɛ bɛmmamaa nwolɛ adenle mɔɔ awie mɔ bahola anyia wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu la gyegye bɛ somaa. (Dwɔn 21:20-22) Yɛɛ ɔdenrɛle bɛ wɔ Belemgbunlililɛ ne anwo adwenle bie mɔ mɔɔ ɛnfɛta mɔɔ ɛnee bɛlɛ la anwo na ɔboale bɛ ɔmaanle bɛvale bɛ adwenle bɛziele edwɛkpa ne mɔɔ bɛbɔ ye nolo la azo. (Gyi. 1:6-8) Duzu a asafo nu mgbanyima bahola azukoa avi Gyisɛse ɛkɛ a?
Boa mrenyia maa bɛfɛta kɛ bɛbayɛ gyima dɔɔnwo wɔ asafo ne anu fa sukoa Gyisɛse (Nea ɛdendɛkpunli 14)
15-16. (a) Kɛzi asafo nu mgbanyima bahola azukoa Gyisɛse neazo ɛ? Kilehile nu. (b) Kɛzi folɛdulɛ bie boale Patrick ɛ?
15 Kɛ ɔkɛyɛ na asafo nu mgbanyima azukoa Gyisɛse ɛ? Ɔwɔ kɛ bɛtete mrenyia, bɔbɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛtɛde ngakula la, na bɛboa bɛ amaa bɛafɛta kɛ bɛbayɛ gyima dɔɔnwo wɔ asafo ne anu.c Mgbanyima ne mɔ anye ɛnla kɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛtete bɛ la bɛayɛ debie biala pɛpɛɛpɛ. Ɔwɔ kɛ bɛfi ɛlɔlɛ nu bɛtu bɛ folɛ amaa mediema mgbavolɛ ɛhye mɔ ahola anwu ninyɛne dɔɔnwo nye zo na bɛanwu deɛmɔti ɔhyia kɛ bɛbɛlɛ bɛ nwo aze, bɛdi nɔhalɛ na bɛnyia ɛhulolɛ kɛ bɛbazonle awie mɔ la.—1 Tim. 3:1; 2 Tim. 2:2; 1 Pita 5:5.
16 Nea kɛzi folɛdulɛ boale adiema nrenyia bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Patrick la. Mɔɔ ɔle kakula la, ɛnee ɔka mgbole yɛɛ ɔda nyɛleɛ mɔɔ ɛngile ɛlɔlɛ la ali ɔkile awie mɔ nee mediema mraalɛ bɔbɔ. Asafo nu kpanyinli bie nwunle Patrick sinlidɔlɛ ne na ɔluale adenle kɛnlɛma zo ɔdule ye folɛ fɔɔnwo wɔ ye subane zɔhane anwo. Patrick hanle kɛ: “Ɔyɛ me fɛ kɛ ɔyɛle zɔ la. Saa menwu kɛ mediema gyɛne ɛlɛnyia ɛzonlenlɛ nwo adenle ngakyile mɔɔ medame noko mekulo bie la a, ɔmaa me sa nu to. Noko asafo nu kpanyinli ne folɛdulɛ ne boale me maanle menwunle kɛzi ɔhyia kɛ mefa mɛlɛbɛnwoaze mesonle me mediema mrenyia nee mraalɛ la na ɔnle kɛ mefa me adwenle mesie dibilɛ anzɛɛ nwolɛ adenle mɔɔ mebanyia wɔ asafo ne anu la azo.” Ɔti bɛkpale Patrick kɛ asafo nu kpanyinli wɔ mekɛ mɔɔ ɔlile ɛvolɛ 23 la.—Mrɛ. 27:9.
17. Kɛzi Gyisɛse hilele kɛ ɔlɛ ye ɛdoavolɛma ne anu anwodozo ɛ?
17 Gyisɛse maanle ye ɛdoavolɛma gyima kɛ bɛbɔ edwɛkpa ne nolo na bɛhilehile awie mɔ. (Nea “teaching them” study note ne mɔɔ wɔ Mateyu 28:20 la.) Bie a ɛdoavolɛma ne dele nganeɛ kɛ bɛnrɛhola gyima ɛhye yɛ. Noko ɛnee Gyisɛse ze kɛ bɛbahola, ɔti ɔhanle ɔhilele bɛ kɛ bɛbahola bɛayɛ. Ɔhanle anwodozo zɔhane mɔɔ ɛnee ɔlɛ wɔ bɛ nu la anwo edwɛkɛ kɛ: “Kɛ mɔɔ Selɛ ne zoanle me la, medame noko melɛsoa bɛ.”—Dwɔn 20:21.
18. Kɛ ɔkɛyɛ na mgbanyima azukoa Gyisɛse ɛ?
18 Kɛ ɔkɛyɛ na asafo nu mgbanyima azukoa Gyisɛse ɛ? Mgbanyima mɔɔ lɛ anwubielɛ la fa bɛ gyima ne bie wulowula awie mɔ asa. (Fel. 2:19-22) Kɛ neazo la, mgbanyima bahola aha ahile ngakula mgbavolɛ kɛ bɛhɔboa bɛ wɔ Belemgbunlililɛ Asalo ɛkɛ ne ɛziezielɛ nee ninyɛne mɔɔ ɛzɛkye la boɛyɛlɛ nu. Saa bɛfa gyima bie bɛwula awie mɔ asa a, bɛhile bɛ kɛzi bɛbayɛ ye la na akee bɛgyakyi gyima ne bɛmaa bɛ amaa bɛahile kɛ bɛlɛ bɛ nuhua anwodozo. Adiema nrenyia bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Matthew mɔɔ bɛkpale ye kɛ asafo nu kpanyinli la ɛtɛkyɛle la hanle kɛ ɔ nye die mgbanyima mɔɔ bɛlɛ anwubielɛ mɔɔ bɛtetele ye kpalɛ na bɛmaanle ye gyima bɛmaanle ɔyɛle la anwo kpalɛ. Ɔhanle kɛ, “Saa meyɛ nvonleɛ a, bɛmaa menwu kɛ ɔboka me ndetelɛ ne anwo na eza bɛboa me bɛmaa menwu kɛzi mebayɛ ninyɛne boɛ kenle fofolɛ la.”d
19. Duzu a ɔwɔ kɛ yɛbɔ kpɔkɛ kɛ yɛbayɛ a?
19 Gyisɛse vale ye kenle 40 li awieleɛ wɔ azɛlɛ ye azo la maanle awie mɔ anwosesebɛ, ɔhilehilele bɛ na ɔtetele bɛ. Maa yɛbɔ kpɔkɛ kyengye kɛ yɛbali ye neazo ne anzi kpalɛ. (1 Pita 2:21) Ɔbaboa wɔ yeamaa wɔayɛ zo. Ɔluakɛ yebɔ ɛwɔkɛ kɛ: “Me nee bɛ lua dahuu kɔkpula mekɛ ɛhye awieleɛ.”—Mat. 28:20.
EDWƐNE 15 Kanvo Gyihova Belamunli Ralɛ Ne!
a Edwɛkpa ne mɔ nee mbuluku gyɛne mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la ka mekɛ ngakyile mɔɔ Gyisɛse yele ɔ nwo hilele menli wɔ ye ewudwazo ne anzi la anwo edwɛkɛ. Ɔyele ɔ nwo ɔhilele Mɛle Magedalene (Dwɔn 20:11-18); mraalɛ gyɛne (Mat. 28:8-10; Luku 24:8-11); ɛdoavolɛma nwiɔ bie (Luku 24:13-15); Pita (Luku 24:34); ɛzoanvolɛma ne, noko ɛnee Tɔmase ɛnle ɛkɛ (Dwɔn 20:19-24); ɛzoanvolɛma ne bieko na ɛnee Tɔmase wɔ ɛkɛ (Dwɔn 20:26); ɛdoavolɛma nsuu bie (Dwɔn 21:1, 2); ɛdoavolɛma mɔɔ bo 500 la (Mat. 28:16; 1 Kɔl. 15:6); ɔ diema Gyemise (1 Kɔl. 15:7); ɛzoanvolɛma ne amuala (Gyi. 1:4); yɛɛ ɛzoanvolɛma ne wɔ ɛleka bie mɔɔ bikye Bɛtani la. (Luku 24:50-52) Ɔbayɛ kɛ bɛangɛlɛ mekɛ gyɛne mɔɔ ɔyele ɔ nwo ɔhilele awie mɔ la wɔ Baebolo ne anu.—Dwɔn 21:25.
b Saa ɛkpondɛ Mɛzaya ne anwo ngapezo ngakyile a, nea edwɛkɛ, “Asoo Mɛzaya Ne Anwo Ngapezo Maa Ɔda Ali Kɛ Gyisɛse A Le Mɛzaya Ne Ɔ?” wɔ jw.org.
c Wɔ tɛnlabelɛ bie mɔ anu, bɛbahola bɛakpa mrenyia mɔɔ bɛli ɛvolɛ 25 kɔdwu 30 mɔɔ bɛfɛta la kɛ maangyebakyi zo neavolɛma. Noko ɔwɔ kɛ mrenyia ɛhye mɔ dimoa yɛ asafo nu mgbanyima na bɛnwu mgbanyima gyima ne anye zo.
d Ɛkpondɛ kɛzi ɛbaboa mediema mgbavolɛ wɔamaa bɛafɛta kɛ bɛbayɛ gyimalilɛ dɔɔnwo wɔ asafo ne anu la anwo nzuzulɛ dɔɔnwo a, sia sukoa August 2018, Ɛzinzalɛ Arane ne m. 11-12, ɛden. 15-17, yɛɛ April 15, 2015 ɛdeɛ ne m. 3-13.
e NVONINLI NE ANWO NGILENU: Mɔɔ bɛboale Baebolo sukoavo bie bɛmaanle ɔdwenledwenlenle Ngɛlɛlera ne anwo la, ɔzile kpɔkɛ kɛ ɔbavuandi ye Bolonyia ɛvoyialilɛ ninyɛne ne mɔ yeagua ye lɔ.