Fa Kɛzi Ngɛlɛlera ne Bu Ɛzɛneyɛlɛ La Di Gyima—Foa 3
Keleseɛnema Ɛzɛne—Ɔle Sikalɛ, Ekyi yɛɛ Kɛnlɛma
1. (a) Duzu ati a menli mɔɔ bɛnle diedima la yɛ ɛzɛne mgbole fa die duma ɛ? (b) Duzu a bie mɔ yɛ amaa menli dɔɔnwo ara ɛzɛne ne bie a?
1 Menli mɔɔ ɛnde gyinlabelɛ mɔɔ mɔwuamra wɔ nu la abo kpalɛ la die di kɛ ɔhyia kɛ bɛyɛ ɛzɛne kpole amaa bɛazɔ ahenle mɔɔ ɛwu la anye na yeangyegye ɔ nwo amra mɔɔ de aze la. Wɔ menli mɔɔ bɛnle diedima la afoa nu, bɛte nganeɛ kɛ ɔhyia kɛ bɛfa ahenle mɔɔ ɛwu anzɛɛ ye abusua ne duma nee ezukoa gyinlabelɛ ‘bɛtu bɛ nwo.’ (1 Dwɔn 2:16) Fane dɔɔnwo ne ala bɛta bɛyɛ nyɛleɛ mɔɔ ɔnle kpalɛ mɔɔ maa bɛsu kɛ bɛbɔ mɔdenle bɛamaa bɛ ɛzɛne ɛdeɛ adɛla awie mɔ ɛdeɛ la. Amaa menli dɔɔnwo ara bie la, bɛyɛ ngɛlata bɛfa bɛbobɔ ɛleka ngakyile bɛfa bɛbɔ ɛzɛne ngyehyɛleɛ ne anwo nolo. Bie mɔ tu ɛzɛne ne sie wɔ dapɛne anzɛɛ siane dɔɔnwo anu, amaa bɛanyia ezukoa dɔɔnwo na bɛava bɛayɛ ɛzɛne kpole. Bɛbu ɛhye kɛ nwolɛ hyia kpole yemɔti mbusua mɔɔ bɛnlɛ ezukoa la bɔ bosea amaa bɛahola bɛayɛ “ɛzɛne kpole” mɔɔ bazɔ bɛ nwo amra nee sua ne azo amra anye la.
2. (a) Ngakyile boni a wɔ Keleseɛnema ɛzɛne nee ewiade ne anu amra ɛdeɛ nu a? (b) Kɛmɔ Dwɔn 17:16 nee Mrɛlɛbulɛ 11:2 kile la, duzu ati a ɔhyia kɛ Nyamenle menli yɛ ɛzɛne mɔɔ le sikalɛ nee ekyi la ɛ?
2 Noko, Nyamenle menli ɛdeɛ bɛte ɔ bo wienyi kɛ mɔwuamra ɛnze ɛhwee yemɔti bɛnnwu ye kɛ awie mɔ ɛlɛdi bɛ eni anzɛɛ ɛlɛyeyɛ bɛ. Nɔhalɛ Keleseɛnema ɛnyɛ ɛzɛne ngyehyɛleɛ kɛ bɛfa bɛadu bɛ nwo bɛahile awie mɔ. Saa yɛsukoa nyɛleɛ ɛhye mɔ a, asoo yɛ diedi ne bayɛ ngakyile avi ewiade ne ɛdeɛ nwo ɔ? (Dwɔn 17:16) Asoo yɛnrɛmaa awie mɔ ɛnrɛde nganeɛ kɛ yɛdayɛ noko yɛsulo mɔwuamra ɔ? Kɛmɔ yɛze kɛ mɔwuamra anwo ɛzulolɛ a le debie titile mɔɔ wɔ amaamuo nee ɛbɛlabɔlɛ mɔɔ kɔ zo wɔ ɛleka mɔɔ yɛde la ati, ɔwɔ kɛ yɛnea boɛ na yɛnwu nrɛlɛbɛ mɔɔ wɔ nu kɛ yɛmaa ɛzɛne ngyehyɛleɛ yɛ ekyi nee sikalɛ la. (Mrɛ. 11:2) Kɛ ɔkɛyɛ na yɛayɛ ɛhye ɛ?
3. (a) Ndenle boni azo a bie mɔ dua dielie ezukoa fa yɛ ɛzɛne a? (b) Kɛzi Gyihova menli bu ndenle ɛhye mɔ ɛ?
3 Ɛzɛne Kakɛ: Wɔ ɛleka ne bie mɔ, mediema yɛ ngyehyɛleɛ yia nu kɛ bɛkpondɛ ezukoa mɔɔ bɛbava bɛayɛ ɛzɛne ne la. Bɛkɛlɛ ngɛlata bɛmaa asafo ngakyile bɛfa bɛkpondɛ ezukoa moalɛ. Bie mɔ ɛde “azieleɛ gya” kɛ bɛfa bɛaboa mediema bɛamaa bɛayɛ ɛzɛne. Wɔ ɛzɛne ne abo, bɛsiezie ɛkponle nee ndoboa nlɛka mɔɔ menli mɔɔ wɔ ɛzɛne ne abo la gua ezukoa nu a. Bɛkɛlɛ ezukoa mɔɔ bɛkɛnyia la anwo ngɛlata na bɛbɔ ye nolo bɛmaa bɛnwu menli anzɛɛ menli ekpunli nee bɛ ndoboa mɔɔ bɛyele la. Bɛmaa aleɛ nee nza wɔ mekɛ ɛhye mɔ anu amaa menli anyia anwosesebɛ na bɛaye ndoboa. Kɛzi ɔwɔ kɛ yɛbu ninyɛne ɛhye mɔ ɛ? Nɔhalɛ Keleseɛnema ɛnlua ndenle ɛhye mɔ biala azo ɛmkpondɛ ezukoa moalɛ kɛ bɛfa bɛayɛ ɛzɛne.
4. (a) Nwane mɔ a ɔwɔ kɛ bɔ ɛzɛne nwo kakɛ a? (Nea ɔ bo ɛkɛ ne edwɛkɛ*) (b) Saa abusua bie ɛnlɛ ezukoa fee a, nienwu a bɛbahola bɛanyia moalɛ a? (Nea ɔ bo ɛkɛ ne edwɛkɛ#) (d) Esiane boni a wɔ nu kɛ bɛkɛlie ezukoa bɛkɛvi abusua ne anu amra mɔɔ bɛnle diedima la ɛkɛ a, na kɛzi Mrɛlɛbulɛ 27:12 fane ɛhye anwo ɛ?
4 Ɔwɔ kɛ abusua mɔɔ bɛle Keleseɛnema la nwu ye kɛ ɛzɛne ne anwo kakɛ la bɛ nwo zo titile.a Saa abusua bie ɛnlɛ ezukoa fee mɔɔ maa ɔkola ɔyɛ ɛzɛne sikalɛ a, ɛnee abusua ne anu amra gyɛne mɔɔ bikye bɛ la bɛahola aboa bɛ.b (1 Tem. 5:3; od m. 132, ɛden. 1) Saa moalɛ bieko anwo hyia a, awie mɔ anzɛɛ asafo ne bahola ayɛ bɛ moalɛ. (1 Dwɔn 3:17, 18) Noko akee, ɔwɔ kɛ yɛnea boɛ. Saa bɛsɛlɛ kɛ abusua ne anu amra mɔɔ bɛnle diedima la ɛva ezukoa ɛboa ɛmaa bɛyɛ ɛzɛne ne a, bɛte nganeɛ kɛ bɛlɛ adenle bɛkile kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ nwolɛ ngyehyɛleɛ na bɛyɛ ye la. Ɛhye kola fa ngyegyelɛ kpole ba wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛbɔ mɔdenle kɛ bɛyɛ ɛzɛne ngyehyɛleɛ mɔɔ nyɛleɛ mgbane mgbane biala ɛnle nu la. Ɛhye ɛngile kɛ ɔwɔ kɛ Keleseɛnenli kpo ndoboa mɔɔ ɔ nwo amra kɛva kɛmaa ye la. Noko saa ahenle te nganeɛ kɛ ɔdie ndoboa ne a menli mɔɔ bɛnle diedima la bahulo kɛ bɛkile kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ɛzɛne ne foa bie la a, ɛnee bɛbahola bɛavi nrɛlɛbɛ nu bɛakpo.—Mrɛ. 27:12.
5. (a) Kenga Ɛfɛsɛsema 4:17-19 nee Wulomuma 12:2. Kɛzi ngyinlazo ɛhye mɔ kile yɛ adenle wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛyɛ ɛzɛne nwo ngyehyɛleɛ la ɛ? (b) Adenle boni azo a bɛluale bɛziele Gyisɛse a, na adwenle boni a ɔwɔ kɛ ɛhye maa yɛnyia a? (d) Kenga Luku 14:28 nee 2 Kɔlentema 8:12. Amaa Keleseɛne abusua bie anzɛlɛ ndoboa, ambɔ awie mɔ bosea anzɛɛ annyia kakɛ la, ɛzɛne nwo ngyehyɛleɛ boni a ɔwɔ kɛ ɔyɛ a?
5 Mɔwuamra gyinlabelɛ ne mɔɔ yɛte ɔ bo wienyi la ɔwɔ kɛ maa yɛ anwosesebɛ maa yɛyɛ yɛ ɛzɛne mɔɔ ewiade ɛbɛla mgbane mgbane mɔɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛnlɛ Baebolo ne anu ndelebɛbo kɔ zo yɛ la biala ɛnle nu a. (Ɛfɛ. 4:17-19) Ɔwɔ nuhua kɛ yɛngulo kɛ yɛyɛ debie sikalɛ somaa mɔɔ badenda awie mɔ agyakɛ anu la ɛdeɛ, noko yɛnli ewiade ne anzi yɛnzukoa bɛdabɛ mɔɔ bɛwɔ sunsum nu awozinli nu la. (Wulo. 12:2) Yɛkakye kɛ Gyisɛse a le sonlakpole kpalɛ mɔɔ ɛdɛnla aze ɛlɛ a; noko bɛziele ye wɔ adenle sikalɛ mɔɔ enililɛ wɔ nu la azo. (Dwɔn 19:40-42) Wɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛ “Kelaese adwenle” la afoa nu, ɔnyɛ bɛ anyiemgba kɛ bɛkɛyɛ zɔ. (1 Kɔl. 2:15, 16) Ɛhye ati, amaa bɛanzɛlɛ ndoboa, bɛambɔ awie mɔ bosea, anzɛɛ bɛannyia kakɛ la, abusua mɔɔ bɛle Keleseɛnema la bavi nrɛlɛbɛ nu ayɛ ɛzɛne ngyehyɛleɛ mɔɔ le sikalɛ yɛɛ ekyi mɔɔ bɛbahola nwolɛ kakɛ tua la.—Luku 14:28; fa to 2 Kɔlentema 8:12.
6. (a) Duzu ati a ɔngyia kɛ bɛbɔ ewule nee ɛzɛne ngyehyɛleɛ nwo nolo wɔ asafo gyɛne nu ɛ? (b) Kɛmɔti a ɔnfɛta kɛ bɛpɛ daselɛlilɛ ngyehyɛleɛ nu anzɛɛ bɛkakyi debiezukoalɛ mekɛ ɔlua ɛzɛne ti ɛ? Kenga na kilehile Mateyu 6:33, 34 anu.
6 Ɛzɛne ne anu Ɛdendɛlɛ: Ewule nwo edwɛkɛ tɛlɛ ndɛndɛ, yemɔti ɔngyia kɛ bɛbɔ ewule ne nee ɛzɛne ngyehyɛleɛ ne anwo nolo wɔ asafo gyɛne mɔɔ ahenle mɔɔ ɛwu la ɛnle nu la anu. Zɔhane ala a ɔngyia kɛ bɛkɛlɛ edwɛkɛ ko ne ala anwo ngɛlata bɛfa bɛkɔ asafo gyɛne nu a. Nɔhalɛ nu, ɔnfɛta kɛ ɛzɛne ne ati bɛpɛ anzɛɛ bɛkakyi asafo debiezukoalɛ mekɛ ne. Saa yɛfa sunsum nu ninyɛne yɛdumua a, ɔbamaa yɛanyia ewule nwo adwenle kpalɛ na yɛahɔ zo yɛava Belemgbunlililɛ ne yɛalumua wɔ yɛ ɛbɛlabɔlɛ nu.—Mat. 6:33, 34.
7. (a) Saa bɛlɛmaa Baebolo nu ɛdendɛlɛ wɔ ɛzɛne bo a, duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ a? (b) Saa tendɛvolɛ ne ɛlɛmaa ɛdendɛlɛ ne a, duzu a ɔnle kɛ ɔyɛ a?
7 Saa mgbanyima ne mɔ die to nu na abusua ne kulo a, bɛbahola bɛayɛ ngyehyɛleɛ na bɛamaa Baebolo nu ɛdendɛlɛ wɔ Belemgbunlililɛ Asalo, ahenle mɔɔ ɛwu la sua nu anzɛɛ ɛleka gyɛne. Ɔwɔ kɛ tendɛvolɛ mɔɔ abusua ne mɔɔ bɛ awie ɛwu kɛkpa ye la fa ɛdendɛlɛ kɛlata mɔɔ Gyihova ahyehyɛdeɛ ne ɛziezie la di gyima dahuu. Ɔwɔ kɛ ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne kyekye bɛ rɛle, maa bɛ anwosesebɛ na ɔmaa bɛgyinla kpundii wɔ sunsum nu. Ɔwɔ kɛ tendɛvolɛ ne ka edwɛkɛ mɔɔ wɔ ɛdendɛlɛ kɛlata ne anu la na ɔnle kɛ ɔfa adalɛ diedi edwɛkɛ biala ɔboka nwolɛ. Kɛ neazo la, saa ɔkile kɛ bɛwale ahenle mɔɔ ɛwu la amonle anzɛɛ awie mɔ a ɛdo ye ayile a, ɔbayɛ mɔɔ ɔngyi Baebolo nu nɔhalɛ zo na ɔbahile kɛ Gyihova ɛngola ye azonvolɛ nwo bane bɔ. (Mrɛ. 18:10) Tendɛvolɛ ne banlea boɛ kɛ mɔɔ ɔbaha ye wɔ ɛdendɛlɛ anzɛɛ asɔneyɛlɛ ne anu la ɛnrɛhile kɛ ɔlɛtendɛ yeahile ahenle mɔɔ ɛwu la kɛ asɛɛ ɔtɛde aze. (Nolo. 9:5, 10) Saa Gyihova nɔhalɛ sonvolɛ wu a, tendɛvolɛ ne bahola aha ye ɛzonlenlɛ nu nɔhalɛlilɛ nwo edwɛkɛ sikalɛ. (Hib. 6:12) Ɔbayɛ mɔɔ ɔnfɛta kɛ bɛkɛmaa menli kɛdwazo na bɛkɛha ahenle mɔɔ ɛwu la anwo edwɛkɛ kɛ bɛfa bɛayeyɛ ye kolaa na ɛzɛne ngyehyɛleɛ ne abɔ ɔ bo, wɔ ɛzɛne ne anu anzɛɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛkɛwie la.
8. (a) Duzu a ɛyɛ menli bie mɔ subane a, na kɛmɔti a ɔwɔ kɛ yɛkoati a? (b) Saa bɛlɛyɛ ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ nwo ngyehyɛleɛ a, kɛzi ɔwɔ kɛ bɛsuzu mekɛ nee asɔneyɛlɛ nwo ɛ? (d) Saa bɛfa ebianutɛnlavolɛ a, duzu a ɔnle kɛ ɔyɛ a?
8 Mediema dɔɔnwo ta yia wɔ kenle mɔɔ bɛbamaa ɛdendɛlɛ ne la na bɛfa dɔnehwele dɔɔnwo bɛto Belemgbunlililɛ edwɛne toonwo na bɛabɔ ngyehyɛleɛ ne abo wɔ alehyenlɛ ne anu. Yɛbahola yɛado Belemgbunlililɛ edwɛne yɛava yɛabuke ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne anye na yɛava yɛakpɔne ɛdeɛ, noko saa mediema yia nu na bɛfa mekɛ tendenle bɛto edwɛne kolaa na ɛdendɛlɛ ne abɔ ɔ bo a ɔle kɛ asɛɛ bɛlɛsukoa Keleseɛnemaanle ne anu amra la. Ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne le mitini 30 na ɔwɔ kɛ bɛbɔ ɔ bo wɔ mekɛ nloa. Saa bɛkulo a bɛbava asɔneyɛlɛ bɛabɔ ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne abo. Ɔngyia kɛ ebianutɛnlavolɛ kile ahenle mɔɔ badendɛ la na ɔfa gyimalilɛ ne ɔba awieleɛ. Noko akee, saa bɛfa ebianutɛnlavolɛ a, ɔwɔ kɛ ye edwɛkɛ ne yɛ sikalɛ na ɔka ye fɔɔnwo. Ɔngyia kɛ ɔsia ɔsi edwɛkɛ mɔɔ tendɛvolɛ ne hanle la azo anzɛɛ ɔmaa awie maa “vote of thanks.” Saa bɛsie funli ne na abusua ne kulo a, ɔbahola yeaha edwɛkɛ ekyi wɔ azie ne azo na yeayɛ asɔne yeava yeakpɔne gyimalilɛ ne. Yɛkakye bɛ kɛ awie mɔɔ ɛnle Keleseɛnenli la ɛnrɛnyia kyɛfoa biala wɔ ngyehyɛleɛ mɔɔ bahɔ zo wɔ Belemgbunlililɛ Asalo ɛkɛ anzɛɛ azie zo lɔ la anu.—2 Kɔl. 6:14-18.
9. Duzu a bɛmaa yɛ anwosesebɛ kɛ yɛyɛ wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛkɔ ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne abo la ɛ?
9 Nyia Subane Kpalɛ: Subane boni a ɔwɔ kɛ yɛnyia wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛkɔ ɛzɛne la ɛ? Ɔwɔ nuhua kɛ bie a yɛlɛdi nyane ɛdeɛ, noko yɛkulo kɛ bɛfi Ngɛlɛlera ne anu bɛkyekye yɛ rɛle. Ɛhye ati, ɔwɔ kɛ menli mɔɔ kɔ ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne abo la dahuu kakye kɛ bɛbava bɛ Baebolo ɛdeɛ bɛahɔ. Saa yɛdi tendɛvolɛ ne anzi wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛkenga Baebolo tɛkese na yeahilehile nuhua la a, ɔmaa yɛnyia kenlebie ewudwazo ɛwɔkɛ ne mɔɔ se “ewule ɛnle ɛkɛ bieko” la anu diedi. (Yek. 21:4) Eza yɛnyia adenle kɛnlɛma yɛka edwɛkɛ yɛfa yɛkyekye abusua ne mɔɔ bɛ awie ɛwu nee nyɛvolɛ gyɛne mɔɔ wɔ ɛkɛ la arɛle. Saa yɛnyia subane kpalɛ zɛhae a, ɔmaa yɛkyekye awie mɔ arɛle na eza ɔmaa yɛgyinla nyane mɔɔ yɛlɛdi la anloa ɔlua yɛ adwenle mɔɔ yɛfa yɛsie anyelazo kɛnlɛma mɔɔ yɛlɛ kɛ mekɛ bara wɔ kenlebie mɔɔ bɛbame ewule bɔkɔɔ la azo.—Aye. 25:8.
10. (a) Kɛzi menli mɔɔ wɔ sunsum nu awozinli nu la di nyane ɛ? (b) Kɛzi menli mɔɔ ɛnlɛ sunsum nu ndelebɛbo la yɛ bɛ nyɛleɛ ɛ, na kɛmɔti ɛ? Kenga na kilehile 1 Tɛsalonaekama 4:13 anu.
10 Menli dɔɔnwo te nganeɛ kɛ saa bɛdi nyane kpole a ɔkile enililɛ, ɛbulɛ nee ɛlɔlɛ mɔɔ bɛlɛ bɛmaa bɛ dɔvolɛ ne mɔɔ ɛwu la. Ɛhye ati, mekɛ mɔɔ bɛdeda funli ne, ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ ne abo anzɛɛ wɔ azie ne azo, bie mɔ bɔ ɔ bo su teɛdea nu, kundohundo bɛ nwo aze anzɛɛ tendɛ kile ɛlɛka ne kɛ asɛɛ ahenle mɔɔ ɛwu la de aze la. Bie mɔ bɔ mɔdenle kɛ bɛsɔ funli ne anu, bɛda ɛlɛka ne azo anzɛɛ bɛboka bɛ dɔvolɛ ne mɔɔ ɛwu la anwo wɔ kuma ne anu. Awie wu a yɛ muala yɛdi nyane kpole ɛdeɛ, noko Nyamenle menli ɛnli nyane mɔɔ nrɛlɛbɛ ɛnle nu a. Kɛmɔti ɛ? Ɔboalekɛ yɛze “nɔhalɛ ne mɔɔ fane bɛdabɛ mɔɔ bɛwu la” anwo. Gyinlabelɛ mɔɔ mɔwuamra wɔ nu la ɛmmaa yɛ adwenle nu ɛnyɛ yɛ basaa. Yɛlɛ diedi kpundii wɔ ewudwazo anyelazo ne anu. (Dwɔn 5:28, 29) Ɛwɔkɛ ɛhye mɔ kyekye yɛ rɛle yemɔti ‘yɛnli nyane kɛ menli mɔɔ ɛnlɛ anyelazo la.’—1 Tɛs. 4:13.
Ɛzielɛ Nzi Amaamuo
11. (a) Wɔ ɛzɛne ne anzi, kɛzi yɛbahola yɛavi ɛlɔlɛ nu yɛazuzu menli mɔɔ bɛ awie ɛwu la anwo ɛ? (b) Saa yɛkɔkpɔla abusua mɔɔ ye awie ɛwu la a, duzu a ɔnle kɛ yɛmaa yɛ nye da kɛ yɛbanyia a, na kɛzi Gyima ne 20:35 fane edwɛkɛ ɛhye anwo ɛ?
11 Bɛsie funli ne bɛwie a ɛnee ɛzɛne ne ɛwie. Debie bieko ɛnle ɛkɛ mɔɔ bɛbahola bɛayɛ bɛamaa ahenle mɔɔ ɛwu la. Bɛwie ɛzɛne ne a, menli bahulo kɛ bɛkɔkpɔla abusua ne mɔɔ bɛ awie ɛwu la na bɛmaa bɛ anwosesebɛ bɛfa bɛkyekye bɛ rɛle. Mekɛ zɛhae maa yɛnyia adenle yɛsuzu kɛzi ɛbɛlabɔlɛ le ezinra yɛɛ “ewule kenle le kpalɛ tɛla awolɛ kenle” la anwo koonwu. (Nolo. 7:1) Ɔbayɛ atiakunlukɛnlɛma kɛ menli mɔɔ ɛlɛkyekye abusua ne arɛle la ɛnrɛmaa bɛ adesoa ɛnrɛyɛ kpole kɛ bɛkɛmaa abusua ne kɛmaa bɛ aleɛ, nza yɛɛ bie a dabelɛ. Gyihova menli die di kɛ ‘nyilalɛ dɔɔnwo wɔ ɛmanlɛ nu tɛla ɛlielɛ.’ (Gyi. 20:35) Ɛhye ati, ɔle kpalɛ kɛ yɛkɛdwenle mɔɔ yɛbahola yɛava yɛamaa abusua ne mɔɔ bɛ awie ɛwu mɔɔ le kɛ Ngɛlɛlera ne anu arɛlekyekyelɛ nee nwonane nu moalɛ la anwo tɛla kɛ yɛkɛdwenle aleɛ, nza nee yɛ nye mɔɔ bɛkɛlie la anwo. Saa yɛdwenle abusua ne anwo na yɛammaa bɛ adesoa ne anyɛ kpole a, yɛda ye ali kɛ yɛ ti anu le kɛnlɛma yɛɛ yɛlɛ Keleseɛne ɛlɔlɛ.—Gal. 6:2.
12. (a) Duzu a menli mɔɔ ɛnlɛ Baebolo nu ndelebɛbo la yɛ wɔ ɛzielɛ ne anzi a? (b) Duzu ati a menli yɛ ayia ɛhye mɔ anwo ngyehyɛleɛ a, na diedi ɛtane boni a bɛlɛ a?
12 Koati Ɛzielɛ Nzi Pelasilililɛ: Menli mɔɔ ɛnlɛ Baebolo ne anu nɔhalɛ ndelebɛbo wienyi la yɛ ninyɛne ngakyile wɔ ɛzielɛ ne anzi. Bɛyɛ ayia mgbole bɛmaa bɛ nwo amra, bɛ gɔnwo mɔ nee awie mɔ yia nu didi, nono, na bɛbɔ edwɛne mɔɔ anloa yɛ se la bɛsi. Menli dɔɔnwo fɛlɛ ɛhye “ɛzɛne mumua” ne. Fane dɔɔnwo ne ala, aleɛ kpole ɛlilɛ, nza dɔɔnwo ɛnlonlɛ, adwɔmane agolezilɛ, nee ɛbɛlatane kɔ zo wɔ ayia ɛhye mɔ abo. Menli dɔɔnwo mɔɔ kɛde edwɛne ɛhye mɔɔ ɔyɛ dedee la baboka pelasilililɛ ne anwo, ɔnva nwo kɛ bɛnze ahenle mɔɔ ɛwu anzɛɛ abusua ne mɔɔ bɛ awie ɛwu la. Bie mɔ suzu kɛ pelasilililɛ ɛhye maa bɛ rɛle fi bɛ nyane mɔɔ bɛlɛdi la. Noko akee, ɔwɔ kɛ nɔhalɛ Keleseɛnema nwu ye kɛ, menli dɔɔnwo die di kɛ ninyɛne zɛhae mɔɔ bɛyɛ wɔ mekɛ mɔɔ awie kɛwu la kile kɛ bɛlɛdi ahenle mɔɔ ɛwu la eni na bɛamaa ye sunsum ne ahɔboka bɛ mgbanyima mɔɔ bɛwu la anwo.
13. (a) Kɛzi ɛzɛne nzi ninyɛne ɛhye nee mɔɔ zile wɔ Adendulɛ 32:1-6 la le ko ɛ? (b) Kenga Nolobɔvo ne 3:1, 4. Kɛmɔti a debie zɛhae ɛnfɛta Nyamenle menli ɛ? (d) Kɛmɔ Dwɔn 17:16 nee 1 Kɔlentema 10:7 kile la, duzu ati a nɔhalɛ Keleseɛnema ɛnrɛyɛ debie zɛhae anwo ngyehyɛleɛ a?
13 Menli dɔɔnwo bu ninyɛne ɛhye mɔ kɛ ɔboka bɛ amaamuo ne anwo. Noko akee, yɛngulo kɛ yɛdi amaamuo nzi yɛfa yɛ nwo yɛwula ɛbɛlatane nu ɛlɛ. Kɛ neazo la, ɛnee edwɛndolɛ nee agolezilɛ boka Yizilayɛma amaamuo ne anwo. Noko akee mekɛ biala mɔɔ bɛvale bɛyɛle nyɛleɛ mɔɔ ɛnzɔ Nyamenle anye la ɔzɛkyele bɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ne. (Ad. 32:1-6) Kɛ ɔde wɔ agolezilɛ nee pelasilililɛ mɔɔ kɔ zo wɔ ɛzɛne bo la anwo la ɛne. Yɛ dɔvolɛ bie wu a, ɔnle anyelielɛ anzɛɛ pelasilililɛ mekɛ. (Nolo. 3:1, 4) Nrɛlɛbɛ wɔ Baebolo folɛdulɛ ɛhye anu: “Nyanelilɛ le kpalɛ tɛla ɛzelekɛ, ɔluakɛ ɔmaa sonla nyunlu yɛ alɔbɔlɛ.” (Nolo. 7:3) Kɛmɔ ɛbɛlatane nee sunsum evinli nyɛleɛ wɔ ɛzielɛ nzi pelasilililɛ ɛhye mɔ anu la ati, nɔhalɛ Keleseɛnema koati kɛ bɛkɛyɛ bɛ awie mɔɔ kɛwu la ɛzielɛ nzi pelasilililɛ nwo ngyehyɛleɛ anzɛɛ bɛkɛhɔ awie ɛdeɛ bo. Saa yɛtwe yɛ nwo yɛfi amaamuo ɛhye mɔ anwo a, ɔkile kɛ “yɛnle ewiade ne ɛdeɛ” yɛɛ yɛbu nɔhalɛ Nyamenle ne na yɛngyegye awie mɔ adwenle.—Dwɔn 17:16; 1 Kɔl. 10:7.
14. (a) Ayia boni mɔ a bɛta bɛyɛ nwolɛ ngyehyɛleɛ wɔ ɛzielɛ ne anzi a, na mekɛ boni anu a bɛta bɛyɛ bɛ a? (b) Sunsum evinli nwo adwenle boni a menli mɔɔ bɛnle diedima la lɛ wɔ ninyɛne ɛhye anwo a?
14 Ɛzɛne Mɔɔ Tɔ zo Nwiɔ nee Ɛzɛne Ɛvolɛlilɛ: Bɛsie funli ne bɛwie a, abusua ne anu amra yɛ “ɛzɛne mɔɔ tɔ zo nwiɔ” la anwo ngyehyɛleɛ. Bie mɔ yɛ ɛzɛne ɛvolɛlilɛ nwo ngyehyɛleɛ kɛ bɛfa bɛahakye ahenle mɔɔ ɛwu la na bɛali ye eni. Wɔ mekɛ zɛhae mɔ anu, bɛmaa aleɛ nee nza, bɛbɔ edwɛne, na bɛdielie ndoboa. Ɔwɔ nuhua kɛ mekɛ ɛhye mɔ bahola ayɛ ngakyile ɛdeɛ, noko bɛta bɛyɛ ɛhye mɔ kenle 40, 80, anzɛɛ mekɛ tendenle wɔ ɛzielɛ ne anzi. Menli dɔɔnwo bu ɛzɛne mɔɔ tɔ zo nwiɔ nee ɛzɛne ɛvolɛlilɛ kɛ ɛzɛne ne foa mɔɔ hyia, ɔluakɛ bɛdie bɛdi kɛ ahenle mɔɔ ɛwu la sunsum ne anwo ɛnrɛdɔ ye kɔkpula kɛ bɛbu ɛzɛne nu amaamuo ɛhye mɔ la.
15. (a) Duzu ati a bie mɔ yɛ ɛzielɛ nzi ayia ɛ? (b) Kpuyia boni a wɔ nwolɛ a?
15 Bie mɔ bu ngyehyɛleɛ mɔɔ maa bɛyia nuhua wɔ dapɛne anzɛɛ siane dɔɔnwo anu wɔ ɛzɛne ne anzi la kɛ ɔmaa bɛnyia adenle bɛkyekye menli mɔɔ bɛ awie ɛwu la arɛle anzɛɛ ɔmaa bɛnyia arɛlekyekyelɛ. Bɛbu ye kɛ ɔle adenle mɔɔ menli mɔɔ angola amba ɛzɛne ne bie la dua zo gyakyi ahenle mɔɔ ɛwu la adenle a. Bie mɔ noko dua zo da menli mɔɔ boale manle bɛyɛle ɛzɛne ne la ase. Asoo yɛbahola yɛaha kɛ, kɛmɔ bɛnyɛ nyɛleɛ ɛtane biala wɔ nu la ati, saa bɛyɛ ɛzielɛ nzi ayia nwo ngyehyɛleɛ bɛmaa asafo ne anzɛɛ abusua ne anu amra a ɔfɛta ɔ?
16. (a) Ɔwɔ nuhua kɛ ɛtane biala ɛnle nwo kɛ yɛkɛkpɔla abusua mɔɔ bɛ awie ɛwu la ɛdeɛ, noko duzu a nɔhalɛ Keleseɛnema ɛnrɛyɛ a? (b) Kɛmɔ 1 Kɔlentema 10:32, 2 Kɔlentema 6:17 nee Edwɛndolɛ 97:10 kile la, duzu ati a yɛnrɛyɛ ɛzɛne nzi ayia nwo ngyehyɛleɛ anzɛɛ yɛnrɛhɔ bie ɛ?
16 Ɛzielɛ ne anzi, abusua ne anu amra bahola ayia nuhua ɛleka bie kɛ bɛtudu ɛzɛne ne anwo kakɛ na bɛali mɛla nu edwɛkɛ biala mɔɔ fane ewule ne anwo la anwo gyima. Eza noko, bie mɔ bahulo kɛ bɛfa nwonane nu, nganeɛdelɛ nu nee sunsum nu moalɛ bɛmaa abusua ne mɔɔ bɛ awie ɛwu la. Noko akee, ɛhye mɔ le bɛ ti anwo edwɛkɛ mɔɔ ɔnle kɛ bɛfa asafo ne amuala bɛboka nwo a. Noko saa abusua bie yɛ ɛzɛne nzi ayia maa asafo ne, abusua ne anu amra nee bɛ gɔnwo mɔ a, duzu a bavi nu ara a? Saa bɛyɛ ngyehyɛleɛ zɛhae a, ɔbamaa awie mɔ azuzu kɛ Gyihova Alasevolɛ noko lɛ bɛ ɛzɛne mɔɔ tɔ zo nwiɔ ɛdeɛ anzɛɛ bɛlɛdi ɛzɛne bie anwo ɛvolɛ. Saa yɛyɛ ɛhye a, ɔbahola yeandenda menli mɔɔ bɛze mɔɔ Gyihova Alasevolɛ die di la agyakɛ anu. (1 Kɔl. 10:32) Kɛmɔ ɛzɛne mɔɔ tɔ zo nwiɔ nee ɛzɛne ɛvolɛlilɛ da mɔwuamra sunsum nu diedi kpole ali la ati, menli mɔɔ sonle Nyamenle nɔhalɛ nu la ɛngulo kɛ bɛyɛ debie biala mɔɔ bazɔho ɛzɛne nzi ayia la. (2 Kɔl. 6:17) Saa yɛyɛ ɛhye a, yɛkile kɛ amgba ‘yɛkyi mɔɔ le ɛtane la’ na yɛkulo debie mɔɔ ɔle tagyee, nwolɛ te, ɔle tenlene la na yɛfa yɛdi gyima. (Edw. 97:10; Wulo. 12:9) Ɔrɛla ye kɛ yɛ nuhua ko biala bali ngyinlazo kɛnlɛma ne mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ la azo, amaa yɛ Keleseɛnema ɛzɛne ayɛ sikalɛ, ekyi mɔɔ nyɛleɛ mgbane mgbane biala ɛnle nu a.
[Ɔ bo ɛkɛ ne edwɛkɛ ne mɔ]
a Yɛlɛka abusua ne anu amra mɔɔ bikye nwolɛ kpalɛ, mɔɔ le kɛ awovolɛ nee bɛ mra la anwo edwɛkɛ wɔ ɛke.
b Yɛlɛkile abusua ne anu amra gyɛne mɔɔ le kɛ bɛ ante, bɛ wuvuanyi, bɛ ante ara nee bɛ nwo amra gyɛne la.