Fa Kɛzi Ngɛlɛlera ne Bu Ɛzɛneyɛlɛ La Di Gyima—Foa 2
Ɛzɛnedanlɛ
1. (a) Ɛzɛnedanlɛ a le duzu? (b) Kɛzi ɔle ngakyile wɔ ɛdanlɛ anzɛɛ tɛladeɛ mɔɔ yɛkeda anzɛɛ yɛwula ye mekɛ gyɛne nu la anwo ɛ?
1 Saa awie wu a, menli nye la kɛ ye abusua ne anu amra nee ɔ gɔnwo mɔ baheda ɛzɛnedanlɛ. Ɔhyia kɛ yɛyɛ ye nzonlɛ kɛ tɛ ɛzɛnedanlɛ mɔɔ yɛlɛka nwolɛ edwɛkɛ wɔ ɛke la a le ɛdanlɛ anzɛɛ tɛladeɛ mɔɔ yɛwula yɛkɔ ɛleka ngakyile na eza yɛkola yɛfa yɛkɔ ɛzɛne la. Bɛkeda ɛzɛnedanlɛ wɔ mekɛ mɔɔ awie kɛwu la ala. Wɔ Ghana aneɛ biala anu, bɛlɛ duma fɔɔnwo mɔɔ bɛfa bɛfɛlɛ ɛdanlɛ ne mɔɔ maa ɔyɛ ngakyile ɔfi adɛladeɛ mɔɔ ɛha la anwo a: Ayitam (Twi); Ya bo (Dangme); kuvɔ (Ewe); Yarabo (Ga); Ɛzɛnedanlɛ (Nzema).
2. (a) Ɛrele a le duzu, na kɛzi bɛvale bɛlile gyima wɔ Baebolo mekɛ nu ɛ? (b) Duzu a ɛnee bɛnva ɛrele bɛnyɛ a?
2 Menli bie mɔ ɛyɛ bɛ adwenle kɛ ɛrele mɔɔ ɛnee bɛkeda wɔ Baebolo mekɛ nu la nee ɛzɛnedanlɛ mɔɔ bɛkeda wɔ Ghana nee Afeleka ɛleka ngakyile ɛnɛ la le ko. Ɔle nɔhalɛ kɛ menli mɔɔ bɛ awie kɛwu la ɛnee fa ɛrele yɛ ɛdanlɛ keda ɛdeɛ, noko ɛnee eza bɛkeda ɛrele wɔ mekɛ gyɛne nu. Ɛnee bɛfa mbɔnkye enrinli a bɛyɛ ɛrele a, na ɛnee debie titile mɔɔ bɛfa bɛyɛ la a le kodoku anzɛɛ baage mɔɔ bɛfa bɛsoa abɛlɛ la. Wɔ Baebolo mekɛ nu ɛnee mboaneneavolɛma keda ɛrele ɔluakɛ ɛnee ye bolɛ ɛnyɛ se noko ɔkyɛ. Ɛnee menli keda ɛrele fa kile kɛ bɛnlu bɛ nwo. (1 Arl. 21:27; Dwn. 3:6-8) Daneɛle hedale ɛrele wɔ mekɛ mɔɔ ɔbodole ɔzɛlɛle Gyihova la. (Dan. 9:3) Ɔdwu mekɛ ne bie a, Hibulu ngapezoma keda ɛrele na bɛava kɔkɔbɔlɛ nrɛlaleɛ bɛamaa. (Aye. 20:2) Wɔ gyima mɔɔ bɛvale bɛlile la kɔsɔɔti anu, Nyamenle menli angeda ɛrele anva angile kɛ bɛdie mɔwuamra anwo diedi mgbane bie bɛdi. Asoo ɛhye le zɔ wɔ ɛzɛnedanlɛ mɔɔ bɛkeda ye ɛnɛ la anwo?
3. (a) Ɛzɛnedanlɛ ngakyile boni a bɛta bɛkeda a? (b) Ɛzɛnedanlɛ ne vi diedi boni anu? (d) Kɛzi bɛbu ɛzɛnedanlɛ mɔɔ le: Kɔkɔlɛ? Bile? Fufule la ɛ?
3 Bɛkeda ɛzɛnedanlɛ bɛfa bɛkile kɛ bɛlɛdi nyane. Ɛdanlɛ ne anye nee kɛzi bɛyɛ ye la kile debie titile mɔɔ gyi tete ɛzonlenlɛ nu diedi bie azo, mɔɔ nuhua dɔɔnwo ne ala fane gyinlabelɛ mɔɔ mɔwuamra wɔ nu nee kɛzi ahenle mɔɔ ɛwu la nee menli mɔɔ de aze la bɛ avinli edwɛkɛ de la azo. Kɛ neazo la, wɔ ɛleka ne mɔ bie, ye abusua ne anu amra mɔɔ bikye ye kpalɛ la keda ɛzɛnedanlɛ kɔkɔlɛ. Bɛdie bɛdi kɛ ɛhye hyia amaa yeabɔ abusua ne anwo bane, na bɛ sonla ne mɔɔ ɛwu la angyegye bɛ. Bie mɔ noko keda ɛzɛnedanlɛ bile. Wɔ amaamuo dɔɔnwo anu, bɛdie bɛdi kɛ ɛdanlɛ ɛhye bɔ bɛ nwo bane fi sunsum evinli nwo na bɛbu ye kɛ ɔhyia amaa ahenle mɔɔ ɛwu la ahola ahɔboka ye mgbanyima mɔɔ ɛwu la anwo. Ɛzɛnedanlɛ mɔɔ ɔ nye le fufule la noko kile debie. Wɔ menli dɔɔnwo afoa nu ɔkile kɛ bɛli ewule nwo zo konim, na menli mɔɔ ɛlɛdi nyane la fa kile kɛ ahenle mɔɔ ɛwu la sunsum ne bahɔ ɛbolɔ wɔ anzondwolɛ nu.
4. (a) Mekɛ boni mɔ anu a bɛkeda ɛzɛnedanlɛ a? (b) Duzu ati a menli bie mɔ kola keda ɛzɛnedanlɛ ngakyile wɔ ɛzɛne ne anu a?
4 Bɛkola bɛkeda ɛzɛnedanlɛ ne kenle ko, mekɛ ekyi, siane dɔɔnwo anzɛɛ wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu wɔ ɛzɛne anzi, na ɔgyi kɛzi ahenle mɔɔ ɛwu la nee ahenle mɔɔ keda ɛdanlɛ ne la avinli de la azo. Bɛlɛyɛ ɛzɛne ne a, sonla ko ne ala kola keda ɛzɛnedanlɛ ngakyile. Bɛyɛ ɛhye bɛfa bɛkile gyinlabelɛ ngakyile mɔɔ wɔ bɛ nee ahenle mɔɔ ɛwu la avinli la. Kɛ neazo la, kunlavolɛ raalɛ bahola aheda ɛzɛnedanlɛ bie ava abɔ ɔ nwo bane avi ɔ hu mɔɔ ɛwu la sunsum nwo. Mekɛ ɛlɛkɔ zo la, ɔbahola yeahakyi ɛdanlɛ ne na yeaheda fofolɛ. Ɔyɛ ɛhye toonwo kɔkpula kɛ ɔbahola yeabɔ ɔ nwo bane yeavi ɔ hu ewule ne anwo la. Awieleɛ bɔkɔɔ ne, ɔbahola yeagyakyi ɛdanlɛ ne ɛhedalɛ mɔɔ kile kɛ ɔ nee ɔ hu ne mɔɔ ɛwu la ɛnlɛ edwɛkɛ biala bieko.
5. (a) Adinkra sɛkɛlɛneɛ a le duzu, na adalɛ diedi boni a bɛ nuhua dɔɔnwo si ye adua a? (bɛnlea ɔ bo ɛkɛ edwɛkɛ ne.) (b) Kɛzi ngyinlazo ne mɔɔ wɔ Ayezaya 52:11 la fane sɛkɛlɛneɛ ɛhye mɔ mɔɔ bɛfa bɛdi gyima la anwo ɛ? (d) Kɛmɔti a ɔnyɛ menli mɔɔ bɛnzonle Gyihova la fɛ wɔ mekɛ mɔɔ awie angeda ɛzɛnedanlɛ wɔ ɛzɛne nu la ɛ?
5 Ɛdanlɛ ne bie wɔ ɛkɛ a bɛyɛ adinkraa sɛkɛlɛneɛ nee ninyɛne bie mɔɔ kile debie titile la wɔ nu. Sɛkɛlɛneɛ ɛhye mɔ anu dɔɔnwo si mɔwuamra sunsum nee koyɛlɛ mɔɔ la bɛ nee menli mɔɔ de aze avinli la anu diedi adua ɛhye ati ɔwɔ kɛ yɛkoati. (Aye. 52:11) Abusua ne anu mgbanyima a kile ɛdanlɛ holɛ ko mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛkeda a. Saa bɛkile ɛdanlɛ ne a, ɔwɔ kɛ abusua ne kɔsɔɔti keda bie. Ɛzɛnedanlɛ ne ɛhedalɛ hyia kpole yemɔti saa awie angeda bie a bɛbu ye kɛ ɔbagyegye funli yɛɛ ɔkile kɛ yɛambu abusua ne. Kɛzi ɔwɔ kɛ edwɛkɛ ɛhye maa yɛbu ɛzɛnedanlɛ mɔɔ bɛkeda la ɛ? Ɔwɔ kɛ yɛsuzu ngyinlazo nsa mɔɔ hyia la anwo.
6. (a) Kenga 1 Tɛsalonaekama 4:13. Adenle boni azo a ngyinlazo ɛhye ka kɛzi yɛbu ɛzɛnedanlɛ mɔɔ yɛkeda la ɛ? (b) Kenga 2 Kɔlentema 6:3. Kpuyia boni mɔ a ɔwɔ kɛ yɛbiza yɛ nwo wɔ ɛzɛnedanlɛ mɔɔ yɛkeda la anwo a?
6 Suzu Ngyinlazo ne mɔ Anwo: Mɔɔ lumua la, Gyihova menli ɛnli nyane ɛnva ɛngile bɛ nwo wɔ gua zo kɛmɔ “menli mɔɔ ɛnlɛ anyelazo la” yɛ la. (1 Tɛs. 4:13) Mɔɔ tɔ zo nwiɔ, ‘yɛngulo kɛ yɛyɛ debie biala mɔɔ bamaa yɛadenda awie agyakɛ anu’ la. (2 Kɔl. 6:3) Yɛbahola yɛalua ngyinlazo ɛhye azo yɛabiza yɛ nwo kɛ: ‘Saa yɛkeda ɛzɛnedanlɛ a, ɔbamaa awie mɔ anwu yɛ kɛ yɛdie diedi nee nyɛleɛ mɔɔ tia ngɛlɛlera la yɛto nu ɔ? Asoo ɔbahola yeandenda menli mɔɔ bɛze mɔɔ Gyihova Alasevolɛ die di na bɛkilehile wɔ mɔwuamra anwo la agyakɛ anu ɔ? Saa yɛkeda ɛdanlɛ ne a, ɔbahola yeagyegye yɛ mediema diedima mɔɔ wɔ Ghana nee maanle maanle mɔɔ bikye yɛ la adwenle ɔ? Saa yɛkeda ɛdanlɛ ɛhye a, asoo ɔbamaa yɛ mediema mɔɔ bɛkpo kɛ bɛkɛheda ɛdanlɛ ne na bɔbɔ bɛyɛ bɛ kpɔdekpɔde wɔ nwolɛ la ali nyane ɔ?’—Bɛnlea The Watchtower July 15, 1998, mukelɛ 22-23; 1998 Yearbook, mukelɛ 203, ɛdendɛkpunli 1.
7. (a) Kenga Mrɛlɛbulɛ 27:11 nee Kɔlɔsaema 1:9, 10. Ngyinlazo mɔɔ hyia la boni a wɔ ngɛlɛlera ɛhye mɔ anu a, na kɛzi bɛfane ɛzɛnedanlɛ nwo ɛ? (b) Kɛmɔ 1 Kɔlentema 10:21, 22 kile la, yɛkeda ɛzɛnedanlɛ a ɔbahola yeaha yɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ɔ? Kɛmɔti ɛ?
7 Wɔ ngyinlazo ne mɔɔ yɛzuzu nwo kɔsɔɔti la anu, biala anwo ɛngyia kpole ɛndɛla ɛhye: Ɔnle kɛ yɛyɛ debie biala mɔɔ baha Gyihova ɛya la. (Mrɛ. 27:11; Kɔlɔ. 1:9, 10) Saa yɛnwu kɛ ɛzɛnedanlɛ ne kile ninyɛne dɔɔnwo na ɔ nee diedi mɔɔ kile kɛ mɔwuamra wɔ ɛkɛ la a alua a, ɔwɔ kɛ yɛsuzu kɛzi saa yɛdi amaamuo ɛhye anzi a ɔbaha yɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ne la anwo boɛ. ‘Ɔnle kɛ yɛtɛnla Awulae ɛkponle nwo na eza yɛahɔdɛnla mbɔnsam ɛkponle nwo.’—1 Kɔl. 10:21, 22.
8. Bie a yɛnze adwenle mɔɔ wɔ ɛzɛnedanlɛ nzi la ɛdeɛ, noko duzu a baboa yɛ yeamaa yɛade deɛmɔti ɔwɔ kɛ nɔhalɛ Keleseɛnema koati ɛdanlɛ ɛhye la abo ɛ? (Bɛzia bɛnlea ngyinlazo nsa titile ne mɔɔ wɔ ɛdendɛkpunli 6 nee 7 anu la.)
8 Ɔle nɔhalɛ kɛ bie mɔ ɛnze adwenle mɔɔ wɔ ɛdanlɛ titile ɛhye anzi la. Noko akee, bɛngola bɛngilehile deɛmɔti ɛzɛne tɔ a bɛte nganeɛ kɛ yemɔ ala a ɔwɔ kɛ bɛkeda bɛkɔ la anu. Saa menli dɔɔnwo ɛnde mɔɔ ɔkile la abo kpalɛ noko bɛkeda a, ɔngile kɛ ɔwɔ kɛ yɛdayɛ noko yɛyɛ zɔ. Ɔwɔ kɛ yɛfa asɔneyɛlɛ yɛsuzu ngyinlazo ɛhye mɔ anwo yɛmaa ɔboa yɛ ɔmaa yɛte deɛmɔti ɔwɔ kɛ yɛkoati kɛ yɛbali amaamuo ne mɔɔ ɔti bɛkeda ɛzɛnedanlɛ titile ɛhye bɛfa bɛkile kɛ bɛlɛdi nyane la anzi.
9. Kɛ anrɛɛ nɔhalɛ Keleseɛnema kɛheda ɛzɛnedanlɛ la, tɛladeɛ anzɛɛ ɛdanlɛ boni mɔ a bɛbahola bɛava bɛahɔ ɛzɛne na yeangyegye awie mɔ ɛ?
9 Mɔɔ Yɛkola Yɛwula Anzɛɛ Yɛkeda: Tɛladeɛ anzɛɛ ɛdanlɛ boni a yɛkola yɛfa yɛkɔ ɛzɛne a? Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu, akɛlɛ nɔhavo nee nrɛlɛbɛvolɛ eku ne ɛha ɛhye anwo edwɛkɛ wɔ bɛ mbuluku nu.b Bɛmaa yɛ anwosesebɛ kɛ yɛva ndelebɛbo nee adwenle kpalɛ yɛkpondɛ tɛladeɛ anzɛɛ ɛdanlɛ mɔɔ fɛta la yɛva yɛhɔ. Ɔnva nwo tɛladeɛ anzɛɛ ɛdanlɛ biala mɔɔ yɛkɛkpa kɛ yɛwula anzɛɛ yɛkeda la, gyinlabelɛ mɔɔ mɔwuamra wɔ nu mɔɔ yɛze ye wienyi la baboa yɛ yeamaa yɛanyia ɛbulɛ wɔ mekɛ mɔɔ awie kɛwu la, mɔɔ yɛngeda ɛzɛnedanlɛ a.
Ɛzɛne nwo Ngyehyɛleɛ
10. Kɛzi ɔwɔ kɛ ngyinlazo ne mɔ mɔɔ wɔ Ɛfɛsɛsema 5:7-11 nee 1 Kɔlentema 10:32 kile yɛ adenle wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛyɛ ɛzɛne nwo ngyehyɛleɛ la ɛ?
10 Ɔwɔ kɛ Keleseɛnema ɛzɛne maa bɛkola bɛsie funli ne wɔ enililɛ nu mɔɔ ɔntia mɛla biala nee kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ninyɛne bɔkɔbɔkɔ la. Saa ɛzɛne bamaa bɛalua Ngɛlɛlera ne azo bɛakyekye menli rɛle na bɛamaa gyinlabelɛ mɔɔ mɔwuamra wɔ nu la anwo nɔhalɛ ne ala ali wienyi a, ɔnle kɛ bɛbu amaamuo anzɛɛ bɛyɛ nyɛleɛ biala mɔɔ tia ngɛlɛlera ne a. (Ɛfɛ. 5:7-11) Ɔnle kɛ mɔɔ bahɔ zo wɔ ɛzɛne ne abo la gyegye yɛ gɔnwo mɔ diedima adwenle. (1 Kɔl. 10:32) Kɛzi yɛbava ngyinlazo ɛhye mɔ yɛali gyima wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛyɛ Keleseɛnema ɛzɛne bie anwo ngyehyɛleɛ la ɛ?
11. (a) Saa bɛbava ahenle mɔɔ ɛwu la anwo edwɛkɛ bɛayɛ ngyehyɛleɛ anzɛɛ bɛbahɛlɛ ɔ nwo edwɛkɛ wɔ buluku nu bɛava bɛayɛ ɛzɛne ne a, duzu a yɛnrɛmaa menli mɔɔ bɛnle diedima la adenle kɛ bɛyɛ a? (b) Edwɛkɛ boni a nɔhalɛ Keleseɛnema ɛnrɛha a, na duzu ati ɔ?
11 Funli Ɛyeyɛlɛ: Awie bahulo kɛ ɔkɛlɛ ahenle ne mɔɔ ɛwu la anwo nɔhalɛ ɛzonlenlɛ nwo tetedwɛkɛ ekyi wɔ buluku nu anzɛɛ ɔfa ɔyɛ ngyehyɛleɛ. Ɔwɔ kɛ bɛsuzu edwɛkɛ mɔɔ bɛbahɛlɛ ye wɔ nuhua la anwo boɛ. Kɛ neazo la, ɔ nwo amra nee ɔ gɔnwo mɔ mɔɔ bɛnle diedima la bahulo kɛ bɛkɛlɛ edwɛkɛ mɔɔ bɛbava bɛayeyɛ sonla ne mɔɔ ɛwu la. Bɛbahola bɛaha edwɛkɛ mɔɔ kile kɛ Nyamenle ɛvɛlɛ sonla ne wɔ anwuma anzɛɛ ahenle mɔɔ ɛwu la ɛlɛkɔ ɛleka gyɛne. Bɛta bɛka edwɛkɛ mɔɔ le kɛ “rest in peace,” (anzɛɛ, R.I.P.) “gyakɔ,” “da boɛ,” yɛɛ “tia boɛ.” Menli dɔɔnwo bu edwɛkɛ ɛhye mɔ kɛ ɛbulɛ mɔɔ li awieleɛ mɔɔ bɛlɛfa bɛamaa ahenle a. Noko akee, yɛze kɛ ahenle mɔɔ ɛwu la ɛnde mɔɔ bɛlɛka la. Mɔɔ hyia kpole la a le kɛ edwɛkɛ ɛhye mɔ di boa ɛkɛla mɔɔ ɛnwu ɛlɛ la diedi ne, ɛhye ati ɔnle kɛ nɔhalɛ Keleseɛnema ka bie.—Aye. 52:11.
12. (a) Nwane a Ngɛlɛlera ne maa ye adenle maa ɔsi kɛzi bɛbayɛ ɛzɛne bie la anwo kpɔkɛ ɛ, na kɛzi ɛhye nee mɔɔ bɛdie bɛdi wɔ amaamuo dɔɔnwo anu la le ngakyile ɛ? (b) Kɛmɔ 2 Kɔlentema 6: 14-17 kile la, kɛmɔti a nrɛlɛbɛ ɛnle nu kɛ yɛmaa awovolɛ, mbusua anzɛɛ awie mɔ mɔɔ bɛnle diedima la kile yɛ ngyehyɛleɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ yɛfa yɛyɛ ɛzɛne bie la ɛ?
12 Nwane Gyima Ɔ? Wɔ ɛleka dɔɔnwo ne ala, abusua ne anu amra mɔɔ bɛnle diedima la te nganeɛ kɛ ɔwɔ kɛ abusua ne kɔsɔɔti si mekɛ nee kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ɛzɛne ne la anwo kpɔkɛ. Noko akee, Keleseɛnema agyalɛ ngyehyɛleɛ ne maa kunli nee yelɛ nyia adenle si kpɔkɛ bie mɔ mɔɔ baha bɛ ɛbɛlabɔlɛ nee bɛ mra ɛdeɛ la. Awovolɛ, mbusua, yɛɛ Keleseɛne asafo ne anu amra bɔbɔ ɔwɔ kɛ nyia ɛbulɛ maa adenle ɛhye mɔɔ Ngɛlɛlera ne maa bɛnyia la. (Mat. 19:5, 6) Ɛhye le zɔ, wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛsie yɛ alɔvolɛ mɔɔ kɛwu la. (Mɔl. 23:19; 35:29) Amaa ‘yɛ nee bɛdabɛ mɔɔ bɛnlie Kelaese bɛnli andu’ la, ɔwɔ kɛ Keleseɛnenli maa nuhua da ɛkɛ ne wienyi kɛ bɛbagyinla Baebolo ngyinlazo zo a bɛayɛ ɛzɛne ne anwo ngyehyɛleɛ kɔsɔɔti a. (2 Kɔl. 6:14-17) Kɛ ɔkɛyɛ na yɛahola yɛayɛ ɛhye ɛ?
13. (a) Duzu ati a ɔhyia kɛ yɛkɛlɛ kɛzi yɛkulo kɛ bɛyɛ yɛ ɛzɛne la wɔ kɛlata nu ɛ? (b) Kɛlata boni a boa kpalɛ a, na edwɛkɛ boni ɔwɔ kɛ bɛkɛlɛ wɔ nu a?
13 Maa Bɛnwu Wɔ Gyinlabelɛ Wienyi: Saa awie dumua kɛlɛ adehilelɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛfa bɛyɛ ɛzɛne la wɔ kɛlata nu a, ɔmmaa ɔnyɛ se kɛ bɛ nee abusua ne kɛzuzu nwolɛ, kɛmɔ bɛta bɛkponle awie mɔɔ kɛwu la edwɛkɛ zo la ati. (Mɔl. 50:5) Kɛlata mɔɔ ɔ hu anzɛɛ ɔ ye mɔɔ wɔ ɛkɛ nee nrenya mɔɔ wɔ abusua ne anu mɔɔ nee ahenle mɔɔ ɛwu la yɛ adwenle kɛva bɛ sa kɛwula ɔ bo la di munli. Kɛlata zɛhae bɔbɔ bahola ayɛ ngakyile avi wele nee edwɛkɛ gyɛne mɔɔ bɛgyinla zo bɛkyɛ ye ninyɛne la anwo. Menli mɔɔ fa ndelebɛbo nee nrɛlɛbɛ suzu debie nwo la ze kɛ ɔnle kɛ bɛkendɛ dedee bɛyɛ mgbanyinli anzɛɛ anwodolɛ kpole bie ka bɛ kolaa na bɛayɛ ɛhye. (Nolo. 9:11) Kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ɛzɛne ne, mekɛ nee ɛleka mɔɔ bɛbayɛ ye nee ahenle mɔɔ ɔwɔ kɛ nea ɔmaa bɛdi ɛzɛne ne foa biala anwo gyima la le ninyɛne mɔɔ hyia mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛmaa ɔda ali wɔ mekɛ mɔɔ awie de aze na ɔte kpɔkɛ la.
14. (a) Duzu ati a menli bie mɔ te nganeɛ ɛtane wɔ bɛ ɛzɛne nwo adehilelɛ mɔɔ bɛdumua bɛahɛlɛ la anwo ɛ? (b) Kenga Felepaema 2:4 nee Ɛfɛsɛsema 5:28, 33. Kɛzi ɔwɔ kɛ ngyinlazo ɛhye mɔ ka kɛzi yɛbu edwɛkɛ ɛhye la ɛ?
14 Menli bie mɔ bade nganeɛ ɛtane kɛ bɛkɛlumua bɛkɛhɛlɛ adehilelɛ zɛhae bɛkɛdo ɛkɛ. Noko akee, saa bɛyɛ ye zɔhane a ɔle daselɛ mɔɔ kile kɛ bɛnyi wɔ sunsum nu na bɛlɛ ɛlɔlɛ a. Menli mɔɔ lɛ Baebolo ne anu nɔhalɛ ndelebɛbo la ze kɛ tɛ ngyehyɛleɛ zɛhae a bamaa bɛawu ndɛ anzɛɛ ɔbadu bɛ ewule mekɛ yeazie a. Ɔle nɔhalɛ kɛ, adehilelɛ wienyi mɔɔ kile kɛ ɔnle kɛ mbusua mɔɔ bɛnle diedima la fa bɛ nwo wulowula ɛzɛne ne anu la bamaa bɛava ɛya. Noko akee, ɔle kpalɛ kɛ yɛbatoto ninyɛne boɛ wɔ mekɛ mɔɔ yɛde aze la, tɛla kɛ yɛbagyakyi yɛamaa mbusua ne anu amra mɔɔ ɛlɛdi nyane, mɔɔ bɛbahola bɛamaa bɛava bɛ nwo bɛawula nyɛleɛ mgbane mgbane mɔɔ ahenle mɔɔ ɛwu la ɛnlie ɛnli anzɛɛ ɛmkponle zo la anu la. (Fel. 2:4) Saa awie fi atiakunlukɛnlɛma nu di ninyɛne zɛhae mɔ anwo gyima a, ɔle daselɛ mɔɔ kile kɛ ɔlɛ ɛlɔlɛ na ɔdwenle awie mɔ anwo.—Ɛfɛ. 5:28, 33.
15. (a) “Kenle mɔtwɛ” ne a le duzu, na duzu ati a nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛkoati ɛ? (b) Kɛzi ɔwɔ kɛ yɛfa ngyinlazo ne mɔɔ wɔ 2 Kɔlentema 6:14 la yɛdi gyima wɔ mekɛ mɔɔ mbusua ne mɔ kɛyɛ ye kyenge kɛ bɛyɛ ɛzɛne ne bie la ɛ?
15 Mbusua Mɔɔ Bɛnle Alasevolɛ La Ngitanwolilɛ: Ɔle amaamuo wɔ ɛleka dɔɔnwo ne ala kɛ saa awie wu a, ɔ nzi mekɛ ekyi anu bɛdumua bɛtɛnla aze. Menli dɔɔnwo fɛlɛ ɛhye “kenle mɔtwɛ.” Ye bodane a le kɛ bɛfa bɛaboɔboa ezukoa nee menli mɔɔ baboa bɛamaa bɛayɛ ɛzɛne ne na bɛahile kenle nee mekɛ mɔɔ bɛbayɛ ɛzɛne ne la. Anwubielɛ kile kɛ, esiane kpole wɔ mekɛ ɛhye anu kɛ Dasevolɛ bahola agyakyi ɛzɛne ne amaa mbusua mɔɔ bɛnle diedima la. Kɛmɔ yɛnwu ye la, Ngɛlɛlera ne ka ye wienyi kɛ, yɛnrɛhola yɛnrɛmaa menli mɔɔ bɛnle diedima la ɛnrɛnlea ɛzɛne ne foa ko azo na asafo ne noko anlea foa ko azo. (2 Kɔl. 6:14) Ɛhye ati, saa ahenle mɔɔ wule la ɛnee le Keleseɛnenli bɔkɔɔ a, ɔnfɛta kɛ bɛkɛmaa mbusua mɔɔ bɛnle Alasevolɛ la kɛde “ɛzɛne kɔmatii” bie mɔɔ bahile kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ɛzɛne ne la. Zɔhane ala a ɔngyia kɛ asafo ne anu amra mɔɔ bɛmboka abusua ne anwo la kɛva bɛ nwo kɛwula ɛzɛne ne anwo ngyehyɛleɛ biala mɔɔ lumua la anu a. Noko akee ɔkɛyɛ mɔɔ nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ ahenle mɔɔ ye awie ɛwu la kɛnwu mgbanyima ne mɔ anu ko anzɛɛ nwiɔ na ɔkɛmaa bɛkɛdu ye folɛ wɔ kɛzi ɔbahola yeayɛ ɛzɛne ne anwo ngyehyɛleɛ kɔsɔɔti yeamaa ɔ nee Ngɛlɛlera ne anu ngyinlazo ayɛ ko la.
16. (a) Saa yɛ nee yɛ mbusua mɔɔ bɛnle diedima la ɛlɛsuzu ninyɛne nwo a, duzu a ɔwɔ kɛ yɛmaa nuhua da ɛkɛ ne wienyi a? (b) Saa mbusua ne mɔ kulo kɛ bɛyɛ nyɛleɛ ɛtane bie a duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ a? (d) Saa awie kɛlɛ ɛzɛne nwo adehilelɛ to ɛkɛ a, duzu a ɔmaa bɛta bɛkoati a?
16 Ɔwɔ kɛ Keleseɛnema mɔɔ wɔ abusua ne anu la si abotane na bɛkilehile ɛzɛne ngyehyɛleɛ mɔɔ bɛyɛ la anu kɛnlɛma. Abusua ne anu amra mɔɔ bɛnle diedima la kulo kɛ bɛboa a, ɔwɔ kɛ bɛmaa bɛ adenle. Na saa abusua ne anu amra bie mɔ yɛ ye kyengye kɛ bɛdi amaamuo nee nyɛleɛ bie mɔɔ ɔnle kpalɛ la anzi ɛ? Yemɔ ɔwɔ kɛ bɛgyinla kpundii na bɛfa akɛnrazilɛ bɛkilehile bɛ Keleseɛne gyinlabelɛ ne anu kɛnlɛma. Nɔhalɛ nu, saa ahenle mɔɔ ɛwu la hɛlɛle kɛzi ɔwɔ kɛ bɛyɛ ɛzɛne ne la anwo adehilelɛ dole ɛkɛ a, anrɛɛ ɔbapɛ nwolɛ ngyegyelɛ biala azo.
17. (a) Saa menli mɔɔ bɛnle diedima la kulo kɛ bɛdie ɛzɛne ne bɛyɛ a, duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ a? (b) Saa ɔba ye zɛhae a, ngyehyɛleɛ boni a yɛbahola yɛayɛ a? (d) Kenga 2 Kɔlentema 4:7. Kɛmɔti a saa menli mɔɔ bɛnle diedima la sɛkye ɛzɛne ne bɔbɔ a yɛbahola yɛanyia arɛlekyekyelɛ ɛ?
17 Saa ɛhye mɔ amuala anzi, abusua ne anu amra mɔɔ bɛnle diedima la kulo kɛ bɛdie ɛzɛne ne bɛayɛ a, diedima mɔɔ wɔ nu la bahola agyakyi ɛzɛne ne amaa bɛ. Saa ɔba ye zɛhae a, bɛbahola bɛ nee menli mɔɔ ɛlɛdi bɛ dɔvolɛ ne ewule ne anwo nyane la adie ɛzɛne nu ɛdendɛlɛ wɔ Belemgbunlililɛ Asalo, anzɛɛ ɛleka mɔɔ fɛta la ‘amaa bɛalua Ngɛlɛlera ne azo bɛanyia anyelazo.’ (Wulo. 15:4; Edw. 119:50) Ɔwɔ nuhua kɛ bɛnrɛva funli ne bɛnrɛra ɛkɛ ne ɛdeɛ, noko ngyehyɛleɛ zɛhae bayɛ mɔɔ enililɛ wɔ nu na ɔfɛta a. (Mɛla. 34:5, 6, 8) Menli mɔɔ ɛnle diedima la fa bɛ nwo wulowula ninyɛne nu a, ɔmaa ɛzɛne nwo gyimayɛlɛ yɛ se, noko kɛmɔ yɛze kɛ Nyamenle ne mɔɔ maa ye nɔhalɛ azonvolɛ “tumi bedevinli ne” nwu yɛ bo mɔɔ yɛsika kɛ yɛfa kɛzi Ngɛlɛlera ne bu ɛzɛneyɛlɛ yɛali gyima la kyekye yɛ rɛle.—2 Kɔl. 4:7.
[Ɔ bo ɛkɛ ne edwɛkɛ ne mɔ]
a Adinkra le Akan edwɛkɛkpɔkɛ mɔɔ kile kɛ “tia boɛ” anzɛɛ “ɛgyakyi awie adenle” na bɛta bɛfa bɛdi gyima bɛkile kɛ bɛlɛgyakyi ahenle mɔɔ ɛwu la adenle. Adinkra sɛkɛlɛneɛ nwuanzanwuanza bie mɔ abo vi tete ɛleka mɔɔ Keleseɛne diedi ɛnle la, na bɛyɛle zɔhane sɛkɛlɛneɛ ne mɔ kɛ bɛfa “bɛaboa sonla bɛamaa yɛade ɔ nwo ɔ bo na ɔ nee Bɔvolɛ ne mɛla nee awozinli nu ninyɛne yɛɛ ɛkɛla ne ayɛ ko.” Adinkra sɛkɛlɛneɛ dɔɔnwo si ɛkɛla mɔɔ ɛnwu ɛlɛ la anu diedi nee adalɛ ɛzonlenlɛ nu edwɛkɛ dɔɔnwo adua.
b Bɛnlea The Watchtower July 15, 1998, mukelɛ 22-23 nee April 15, 1985, mukelɛ 23-25, yɛɛ Mankind’s Search for God, mukelɛ 70.