ƐBƐLABƆLƐ NU EDWƐKƐ
Meyɛ Me Nwo ‘Debie Biala Memaa Menli Kɔsɔɔti’
“Saa ɛsɔne a, mebagyakyi wɔ!” Me papa hanle edwɛkɛ ɛhye nwunlonwunlanle me mame wɔ 1941. Noko yeanzulo, emomu bɛzɔnenle ye ɔvale ɔyɛle ɔ nwo mɔɔ yedu yemaa Gyihova la anwo sɛkɛlɛneɛ. Me papa vile sua nu kɛ mɔɔ ɔhanle la. Mekɛ zɔhane ɛnee meli ɛvolɛ mɔtwɛ ala.
ƐNEE me nye ɛlie Baebolo ne anu nɔhalɛ ne anwo dɛbadɛba. Me mame liele Baebolo nwo mbuluku na me nye liele nuhua edwɛkɛ ne anwo, titili nvoninli ne mɔ. Ɛnee me papa ɛmkpondɛ kɛ me mame ka mɔɔ ɔlɛsukoa la anwo edwɛkɛ kile me. Noko ɛnee me nye die nwo na membizale kpuya dɔɔnwo, yemɔti ɛnee ɔ nee me sukoa wɔ mekɛ mɔɔ me papa kɛvinde la. Medame noko menzile kpɔkɛ kɛ mebayila me nwo zo meamaa Gyihova. Bɛzɔnenle me wɔ Blackpool, England, wɔ 1943 na ɛnee menyia ɛvolɛ bulu.
MEMBƆLE GYIHOVA ƐZONLENLƐ BO
Ɔvi mekɛ zɔhane me nee me mame bɔle nu hɔle daselɛlilɛ dahuu. Yɛvale gramafuu a yɛbɔle yɛ Baebolo edwɛkɛhanlɛ ne abo a. Noko ɛnee ɛhye mɔ le mgbole na bɛ ɛlomboɛ le kilo 4.5. Dwenle nwolɛ nea, kakula nrenyia ekyi mɔɔ le kɛ medame la zo ko!
Mekanyia ɛvolɛ 14 la, ɛnee mekpondɛ kɛ meyɛ adekpakyelɛ. Me mame zele me kɛ menlimoa membɔ mediema sonvolɛ ne (mɔɔ ɛnɛ bɛfɛlɛ bɛ maangyebakyi zo neavolɛma la) amaneɛ. Ɔhanle kɛ memkpondɛ gyima mɔɔ mebayɛ meanlea me nwo wɔ mekɛ mɔɔ melɛyɛ adekpakyelɛ la. Yemɔti, menyɛle ye zɔ. Mɔɔ menyɛle gyima ɛvolɛ nwiɔ la, me nee maangyebakyi zo neavolɛ fofolɛ hanle adekpakyelɛ gyima ne anwo edwɛkɛ. Ɔhanle kɛ, “Ɛbahola wɔayɛ!”
Ɛhye ati, wɔ April 1949, me nee me mame dɔnenle yɛ sua nu ninyɛne ne bie na yɛvale bie yɛhyɛle, yɛhɔle Middleton mɔɔ bikye Manchester, ɛleka mɔɔ yɛbɔle adekpakyelɛ gyima ne abo la. Siane nna anzi, memkpale adiema mɔɔ ɔbayɛ me adekpakyelɛ bokavolɛ la. Ɔfese ne hanle kɛ yɛhɔ asafo fofolɛ mɔ bɛde wɔ Irlam la anu. Me mame nee adiema raalɛ ko yɛle adekpakyelɛ wɔ asafo fofolɛ nu.
Ɛnee meli ɛvolɛ 17 ala, noko bɛmaanle me nee me bokavolɛ ne nleanle debiezukoalɛ ne azo ɔluakɛ ɛnee mediema mɔɔ fɛta la anwo anzo wɔ asafo fofolɛ ne anu. Nzinlii, bɛyele me bɛhɔle Buxton Asafo ne mɔɔ ɛnee nolobɔlɛma ekyi bie a wɔ nu na bɛhyia moalɛ la anu. Membule ɛhye kɛ me kenle bie gyimalilɛ nwo ndetelɛ.
Yɛlɛbɔ bagua nu ɛdendɛlɛ nwo nolo wɔ Rochester, New York, 1953
Mengyehyɛle Ɛzinzalɛ Arane Geleade Baebolo Sukulu ne ɛhɔlɛ nwo kɛlata wɔ 1951. Noko wɔ December 1952 bɛvɛlɛle me kɛ mengɔ sogya. Menganle kɛ mele dahuu sonvolɛ yemɔti bɛgyakyi me noko kɔɔto ne anlie ando nu kɛ mele sonvolɛ na ɔmaanle bɛdole me efiade siane nsia. Mekɛ mɔɔ mela efiade ɛkɛ ne la, me sa hanle Geleade sukulu mɔ tɔ zo 22 la anwo ɛsalɛdolɛ kɛlata. Yemɔti, wɔ July 1953, menvole meli bie mɔ bɛfɛlɛ ye Georgic la mengɔle New York.
Mengɔdwule la, mengɔle 1953 New World Society Assembly ne bie. Akee menvale keteke mengɔle South Lansing, New York, ɛleka mɔɔ sukulu ne wɔ la. Kɛmɔ bɛyele me bɛvile efiade la ɛnee ɔtɛkyɛle la ati, ɛnee menlɛ ezukoa dɔɔnwo. Mɔɔ mevi keteke ne anu mendwule la, ɛnee ɔwɔ kɛ mefo bɔɔso mekɔ South Lansing. Ɛnee menlɛ ezukoa mɔɔ mebava meadua me kale kakɛ ne bɔbɔ a, na ɛnee ɔwɔ kɛ mebɔ awie mɔɔ wɔ bɔɔso ne anu la bosea.
GYIMALILƐ WƆ MAANLE GYƐNE ZO
Geleade Sukulu ne tete yɛ kpalɛ ɔmaa yɛyɛ ‘yɛ nwo debie biala yɛmaa menli kɔsɔɔti’ wɔ edwɛkpatɛlɛvolɛ gyima ne anu. (1 Kɔl. 9:22) Bɛmaanle yɛdayɛ menli nsa—medame, Paul Bruun, yɛɛ Raymond Leach—hɔle Philippines. Ɛnee ɔwɔ kɛ yɛkendɛ siane dɔɔnwo na yɛ sa aha yɛ visa; akee yɛ meli ne vale kenle 47 pɛle Rotterdam, Mɛdetɛlenia Nyevile ne, Suez Canal ne, Yendea Nyevile ne, Malaysia, nee Hong Kong! Awieleɛ kolaa ne, yɛhɔdwule Manila wɔ November 19, 1954.
Me nee Raymond Leach me gɔnwo edwɛkpatɛlɛvolɛ dule adenle kenle 47 hɔle Philippines
Akee ɔwɔ kɛ yɛyɛ nzenzaleɛ yɛ nee menli fofolɛ tɛnla wɔ maanle fofolɛ zo na yɛsukoa aneɛ gyɛne. Noko alimoa ne bɛvale yɛdayɛ menli nsa bɛhɔle Quezon City asafo bie anu, ɛleka mɔɔ menli dɔɔnwo ka Nrelenza la. Ɛhye ati, wɔ siane nsia anzi, ɛnee Tagalog aneɛ ne edwɛkɛ agbɔkɛ ekyi bie ala a yɛze a. Gyimalilɛ bieko mɔɔ yɛnyianle la maanle yɛlile ngyegyelɛ ɛhye anwo gyima.
Mɔɔ yɛkpɔnenle daselɛlilɛ kenle ko bie wɔ May 1955 la, me nee Adiema Leach asa hanle ngɛlata bie. Yɛnwunle kɛ bɛkpa yɛ kɛ maangyebakyi zo neavolɛma. Ɛnee meli ɛvolɛ 22 pɛ noko gyimalilɛ ɛhye maanle menyianle adenle menyɛle ‘me nwo debie biala memaanle menli kɔsɔɔti’ wɔ ndenle fofolɛ zo.
Melɛmaa bagua nu ɛdendɛlɛ wɔ maangyebakyi nyianu bo wɔ Bicol-aneɛ nu
Kɛ neazo la, memaanle me bagua nu ɛdendɛlɛ mɔɔ limoa kɛ maangyebakyi zo neavolɛ la wɔ sotɔɔ bie anyunlu, wɔ gua zo. Yeangyɛ menwunle kɛ ɔle Philippinema subane wɔ mekɛ zɔhane anu kɛ bɛmaa bagua nu ɛdendɛlɛ wɔ gua zo! Mɔɔ melɛkpɔlɔkpɔla asafo mɔɔ wɔ maangyebakyi ne anu la, memaanle ɛdendɛlɛ wɔ ebue bo, gua nu, ayia azua nu, nwɔhoalilɛ ɛleka, paake zo, yɛɛ fane dɔɔnwo ne ala, awɔdenle zo. Kenle ko bie, wɔ San Pablo City azo, ezule dɔle yemɔti meangola meammaa ɛdendɛlɛ ne wɔ gua nu, ɔti menzele mgbanyima ne mɔ kɛ mebamaa ye wɔ Belemgbunlililɛ Asalo ɛkɛ. Nzinlii, mediema ne mɔ bizale me saa bɛbahola bɛabu ye kɛ bagua nu ɛdendɛlɛ a, ɔluakɛ meangola meammaa ye wɔ gua zo!
Ɛnee mediema azua nu ala a bɛsokoɛ yɛ a. Azua ne ɛnle mgbole ɛdeɛ, noko ɛnee nuhua te. Ɛnee bɛta bɛfa ndɔ ɛkpa bɛto aze bɛmaa meda zo. Ɛnee bɛbia alienwo yemɔti membiale alienwo. Menvale ɛkɛ ne bɔɔso nee bɔɔso gyɛne mendule adenle, na ɔdwu mekɛ ne bie a mefa ɛlɛne mekɔ mbɔra gyɛne zo. Ɛvolɛ mɔɔ menvale menyɛle me ɛzonlenlɛ gyima ne la kɔsɔɔti anu, ɛnee menlɛ me ti anwo kale.
Daselɛlilɛ nee asafo ne mɔ ɛkpɔlalɛ maanle menzukoale Tagalog. Meanzukoa ye wɔ sukulu ɛdeɛ, noko saa mediema ne mɔ ɛlɛka ye wɔ daselɛlilɛ nu nee debiezukoalɛ bo a metie. Ɛnee mediema ne mɔ kulo kɛ bɛboa me bɛmaa mesukoa na me nye liele bɛ abotane nee nɔhalɛ mɔɔ bɛhanle bɛhilele me la anwo.
Mekɛ ɛlɛkɔ la gyimalilɛ fofolɛ maanle menyɛle nzenzaleɛ dɔɔnwo. Wɔ 1956 mɔɔ Adiema Nathan Knorr rakpɔlale yɛ la, bɛmaanle me nee menli mɔɔ bɛnle mediema la lile ngitanwo wɔ maanle avinli nyianu bie anwo. Ɛnee metɛyɛle bie ɛlɛ, ɔti awie mɔ vile bɛ ɛhulolɛ nu boale me. Yeandwu ɛvolɛ ko, bɛyɛle maanle avinli nyianu fofolɛ nwo ngyehyɛleɛ na Adiema Frederick Franz vi ewiade amuala gyima ne ati rale. Mekɛ mɔɔ melɛnea nyianu ne azo la, menwunle kɛ Adiema Franz lɛ ɛhulolɛ kɛ ɔbayɛ ɔ nwo kɛ menli ne la. Ɛkɛ ne mediema anye liele kɛ bɛnwunle kɛ Adiema Franz wulale barong Tagalog, Filipinoma tɛladeɛ bie, maanle bagua nu ɛdendɛlɛ ne la.
Mɔɔ membanyɛle maangyeba zo neavolɛ la ɛnee ɔwɔ kɛ meyɛ nzenzaleɛ dɔɔnwo. Zɔhane mekɛ ne ɛnee yɛta yɛye The Happiness of the New World Society sini ne wɔ bagua nu. Ɔdwu mekɛ ne bie a ngɛkɛba gyegye yɛ. Milahyinli ne mɔɔ yɛfa yɛye sini ne la kɛnlaneɛ ne a twehwe bɛ a. Ɛnee yɛwie biala a milahyinli ne anwo ɛkyikyilɛ ɛnla aze! Ɛnee sini ɛhye ɛyelɛ ɛnla aze, noko saa yɛnwu kɛ menli dɔɔnwo ɛlɛnwu Gyihova ahyehyɛdeɛ ne a, ɔmaa yɛ nye die.
Kateleke ɛsɔfo ne mɔ lile wulale maanle mgbanyima kɛ bɛmmamaa yɛ adenle yɛyɛ nyianu. Anzɛɛ saa bɛnwu kɛ yɛlɛmaa ɛdendɛlɛ wɔ ɛleka mɔɔ bikye bɛ asɔne sua la a, bɛbɔ dɔne ne kɛ bɛfa bɛazɛkye yɛ gyimalilɛ ne. Noko gyima ne hɔle zo, na kɛkala menli mɔɔ wɔ ɛleka ɛhye mɔ la anu dɔɔnwo ɛlɛsonle Gyihova.
GYIMALILƐ MƆƆ MAANLE MENYƐLE NZENZALEƐ DƆƆNWO LA
Wɔ 1959 ne anu, me sa hanle kɛlata mɔɔ kile kɛ membanyɛ gyima wɔ Bɛtɛle la. Ɛhye maanle menzukoale ninyɛne dɔɔnwo. Mekɛ guale nu la, bɛmaanle mengɔkpɔlɔkpɔlale Bɛtɛle ngyɛne. Wɔ me adendulɛ ɛhye mɔ ko anu, menyiale Janet Dumond, edwɛkpatɛlɛvolɛ bie wɔ Thailand. Yɛhɛlɛle yɛ nwo ngɛlata mekɛ ekyi na nzinlii yɛgyale. Kɛ agyalɛma la, yɛva ɛvolɛ 51 yɛzonle.
Me nee Janet wɔ mbɔra mɔɔ wɔ Philippines la ko azo
Ye kɔsɔɔti anu, mehɔkpɔla Gyihova menli wɔ maanle 33 azo. Ɔyɛ me fɛ kɛ me gyimalilɛ mɔɔ limoa la zieziele me maanle menli ngakyile mɔɔ mebazonle bɛ la a! Gyima ɛhye ɛbuke me adwenle nu kpalɛ na yeboa me yemaa menwu kɛzi Gyihova da ye ɛlɔlɛ ne ali kile menli kɔsɔɔti la.—Gyi. 10:34, 35.
Yɛbɔ mɔdenle kɛ yɛbahɔ daselɛlilɛ dahuu
METƐYƐ NZENZALEƐ
Nea kɛzi yɛ nye die kɛ yɛ nee yɛ mediema mɔɔ wɔ Philippines la tɛsonle a! Kɛkala nolobɔlɛma mɔɔ wɔ ɛke la ɛyɛ mɔnwo kɛyɛ bulu ɔvi mekɛ mɔɔ membale ɛke la. Me nee Janet tɛsonle wɔ Philippines Bɛtɛle ɛke wɔ Quezon City. Meva ɛvolɛ mɔɔ bo 60 la mezonle wɔ maanle gyɛne zo ɛdeɛ, noko ɔhyia kɛ mesiezie me nwo meyɛ nzenzaleɛ biala mɔɔ Gyihova kɛha la. Nzenzaleɛ mɔɔ ahyehyɛdeɛ ne ɛlɛyɛ ye kenle nsa ye la ati, ɔnle kɛ yɛyɛ kyengye wɔ yɛ Nyamenle ne nee yɛ mediema ne mɔ ɛzonlenlɛ nu.
Alasevolɛ mɔɔ bɛ nwo ɛlɛso la maa yɛ nye die dahuu
Yɛbɔle mɔdenle kɛ yɛbayɛ gyima biala mɔɔ yɛkɛnwu kɛ Gyihova die to nu la, ɛhye ɛmaa yɛnyia ahunlundwolɛ wɔ ɛbɛlabɔlɛ nu. Eza yɛbɔ mɔdenle yɛyɛ nzenzaleɛ mɔɔ hyia la na yɛsonle yɛ mediema ne mɔ kpalɛ. Nɔhalɛ nu, yɛbɔ kpɔkɛ kɛ, saa ɔle Gyihova ɛhulolɛdeɛ a, yɛbayɛ ‘yɛ nwo debie biala yɛamaa menli kɔsɔɔti.’
Yɛtɛsonle wɔ Quezon City Bɛtɛle