Maa Nɔhalɛ Ne Ɛha Ɛ Nwo Amra Ahonle
GYISƐSE KELAESE zele ye kɛ: “Sia kɔ sua nu na kɔha debie mɔɔ Nyamenle ɛyɛ ɛmaa wɔ nee anwunvɔne mɔɔ yeze wɔ la kile ɛ [nwo amra].” Mekɛ mɔɔ ɛnee ɔwɔ Gadara mɔɔ wɔ Galeli Nyevile ne adɔleɛ aduduleɛ la, ɛnee ɔ nee nrenya bie mɔɔ ɔkulo kɛ ɔyɛ ye ɛdoavolɛ la ɛlɛtendɛ. Gyisɛse edwɛkɛ ne kile kɛ ɔze alesama subane titile ɛhye—ɛhulolɛ mɔɔ yɛlɛ kɛ yɛbaha edwɛkɛ mɔɔ yɛ anyelielɛ na nwolɛ hyia yɛahile yɛ mbusuafoɔ la.—Maake 5:19.
Ɛnɛ noko yɛta yɛnwu zɛhae subane ne, ɔnva nwo kɛ wɔ amaamuo bie mɔ anu ɛhye da ali tɛla bie mɔ la. Ɛhye ati saa awie bayɛ Gyihova nɔhalɛ Nyamenle ne sonvolɛ a, ɛnee ɔkulo kɛ ɔka ye diedi fofolɛ ne anwo edwɛkɛ ɔkile ye mbusuafoɔ. Noko kɛzi ɔwɔ kɛ ɔyɛ ye ɛ? Kɛ ɔkɛyɛ na ye edwɛkɛ ne aha ye mbusuafoɔ mɔɔ wɔ ɛzonlenlɛ ngakyile nu anzɛɛ ɛnlɛ diedi fee la ahonle ɛ? Baebolo ne fa folɛdulɛ mɔɔ fɛta la maa.
“YƐNWU MƐZAYA NE”
Wɔ ɛvoya mɔɔ lumua la anu, Andelu boka menli mɔɔ lumuale nwunle Gyisɛse kɛ Mɛzaya ne la anwo. Na nwane a ɔhanle mɔɔ ɔnwunle ye la ɔhilele ye ɛkɛ ne ala ɛ? “Andelu hɔkpondɛle ɔ diema Saemɔn na ɔzele ye kɛ, ‘Yɛnwu Mɛzaya ne.’ (Mɛzaya ne abo a le Kelaese.)” Andelu nee Pita hɔle Gyisɛse anwo ɛkɛ, amaa Pita anyia adenle kɛ ɔbayɛ Gyisɛse ɛdoavolɛ ne mɔ anu ko.—Dwɔn 1:35-42.
Kɛyɛ ɛvolɛ nsia anzi mekɛ mɔɔ ɛnee Pita de Dwɔpa la, bɛdole ɛsalɛ bɛvɛlɛle ye kɛ ɔdu adenle ɔhɔ Sizalia sɔlɔ afoa nu, na ɔhɔkpɔla Kɔnileɛse mɔɔ le sogya kpanyinli la wɔ ye sua nu. Nwane mɔ a Pita nwunle kɛ bɛyia wɔ sua nu ɛkɛ ne a? “Bɛhɔdole kɛ Kɔnileɛse nee ye sua nu amra, nee ɔ gɔnwo mɔ mɔɔ yedo ɛsalɛ yevɛlɛ bɛ la ɛwie yia na bɛlɛkendɛ [Pita nee menli mɔɔ nee ye lua la].” Kɔnileɛse akee manle ye mbusuafoɔ adenle kɛ bɛdie Pita, amaa bɛalua mɔɔ bɛkɛde la azo bɛazi kpɔkɛ.—Gyi. 10:22-33.
Boni a yɛsukoa yɛfi kɛzi Andelu nee Kɔnileɛse nee bɛ mbusuafoɔ lile la anu a?
Andelu nee Kɔnileɛse ammaa yeanga ɛkɛ ne ala. Andelu mumua ne vale Pita hilele Gyisɛse, na Kɔnileɛse noko yɛle ngyehyɛleɛ manle ye mbusuafoɔ diele Pita. Noko Andelu nee Kɔnileɛse antinlitinli bɛ nwo amra anwo zo anzɛɛ bɛambɛlɛbɛla bɛ kɛ bɛrayɛ Kelaese ɛdoavolɛma. Ɛnwu ɛzukoalɛdeɛ wɔ ɛhye anu ɔ? Ɔwɔ kɛ yɛdayɛ noko yɛyɛ zɔhane ala. Yɛbahola yɛ nee yɛ mbusuafoɔ azuzu edwɛkɛ bie mɔ anwo na yɛamaa bɛade Baebolo ne anu nɔhalɛ edwɛkɛ ne na bɛanwu mediema diedima. Noko, ɔwɔ kɛ yɛdie adenle mɔɔ bɛlɛ bɛkpa mɔɔ bɛkulo la yɛto nu, ɔnle kɛ yɛtinlitinli bɛ nwo zo. Suzu neazo mɔɔ Jürgen nee Petra, agyalɛma mɔɔ wɔ Germany yɛle wɔ kɛzi yɛbahola yɛaboa yɛ mbusuafoɔ la anwo nea.
Petra nee Gyihova Alasevolɛ zukoale Baebolo ne na nzinlii bɛzɔnenle ye. Ɛnee ɔ hu Jürgen le sogya kpanyinli. Mɔlebɛbo ne, Jürgen anye anlie ɔ ye kpɔkɛzilɛ ne anwo. Noko nzinlii, ɔnwunle kɛ Alasevolɛ ne mɔ kilehile nɔhalɛ mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la. Ɔdaye noko ɔyilale ɔ nwo zo ɔmanle Gyihova, na kɛkala ɔle kpanyinli wɔ ye asafo ne anu. Duzu folɛ a ɔfa ɔmaa wɔ kɛzi yɛbamaa edwɛkɛ ne aha yɛ mbusuafoɔ mɔɔ asolo bɛ diedi la ahonle ɛ?
Jürgen ka kɛ: “Ɔnle kɛ yɛfa edwɛkɛ ne yɛtinlitinli yɛ mbusuafoɔ anwo zo. Zɔhane ɛyɛlɛ bamaa bɛakpunli bɛ ahonle. Ɔwɔ kɛ yɛfa nrɛlɛbɛ adenle zo yɛka edwɛkɛ ne ngyikyi ngyikyi yɛkile bɛ. Ɔbayɛ kpalɛ kɛ yɛbamaa mediema mɔɔ bɛ nee yɛ mbusuafoɔ bie mɔ bɔ atipɛne na bɛ nye die ninyɛne bie mɔ anwo la aha Baebolo ne anu edwɛkɛ ahile bɛ. Ɛhye ɛyɛlɛ bahola amaa koyɛlɛ ara.”
“Ɔnle kɛ yɛfa edwɛkɛ ne yɛtinlitinli yɛ mbusuafoɔ anwo zo.”—Jürgen
Ɛzoanvolɛ Pita nee Kɔnileɛse mbusuafoɔ yɛle Baebolo ne anu edwɛkɛ ne mɔɔ bɛdele la anwo debie ndɛndɛ. Noko ɔliele mekɛ dɔɔnwo na ɛvoya mɔɔ lumua la anu amra mɔɔ dele nɔhalɛ ne la azi kpɔkɛ.
GYISƐSE AMEDIEMA NE MƆ Ɛ?
Gyisɛse mbusuafoɔ dɔɔnwo nyianle ye nu diedi wɔ ye edwɛkɛhanlɛ gyima ne anu. Kɛ neazo la, ɔzɔho kɛ ɛzoanvolɛ Gyemise nee Dwɔn ɛnee le Gyisɛse amediema, yɛɛ bɛ mame Salome le ye maame adiema raalɛ. Ɔbayɛ kɛ ɔboka ‘mraalɛ dɔɔnwo ne mɔɔ bɛvale mɔɔ bɛlɛ ye la bɛboale Gyisɛse nee ye ɛdoavolɛma ne mɔ’ la anwo.—Luku 8:1-3.
Noko, Gyisɛse mbusuafoɔ bie mɔ annyia ye nu diedi ɛkɛ ne ala. Kɛ neazo la, Gyisɛse ɛzɔnenlɛ ne anzi ɛvolɛ ko, menli dɔɔnwo bie yiale sua bie anu kɛ bɛtie ye. “Ɔ nli nee ɔ mediema ne mɔ dele la, bɛrale kɛ bɛbava ye bɛahɔ, ɔluakɛ menli ɛlɛkeha kɛ, ‘Yezɛ!’” Mekɛ bie mɔɔ Gyisɛse amediema ne mɔ bizale ye ɛleka mɔɔ ɔbahɔ la, yeanga yeangile bɛ. Kɛmɔti ɛ? Ɔluakɛ ɛnee ‘ɔ mediema ne mɔ ɛnlie ye ɛnli.’—Maake 3:21; Dwɔn 7:5.
Duzu a yɛsukoa yɛfi kɛzi Gyisɛse nee ye mbusuafoɔ lile la anu a? Yeanva ɛya wɔ mekɛ mɔɔ bie mɔ zele ye kɛ yezɛ la. Wɔ ye ɛhunlɛ nee ye ewudwazo ne anzi bɔbɔ, Gyisɛse lale ɔ nwo ali hilele Gyemise na ɔlua zo ɔmanle ye mbusuafoɔ anwosesebɛ. Ɛhye mɔɔ ɔyɛle la manle Gyemise nee Gyisɛse amediema mɔɔ ɛha la nwunle kɛ amgba Yemɔ a ɔle Mɛzaya ne a. Ɛnee bɛ nee ɛzoanvolɛma ne nee menli gyɛne wɔ Gyɛlusalɛm ɛbolɔnsam bie azo yɛɛ sunsum nwuanzanwuanza ne rale bɛ nwo zo a. Mekɛ guale nu la, Gyemise nee Dwuudu mɔɔ bɛle Gyisɛse amediema la, nyianle nwolɛ adenle dɔɔnwo.—Gyi. 1:12-14; 2:1-4; 1 Kɔl. 15:7.
BIE MƆ HYIA MEKƐ DƆƆNWO
“Saa yɛnyia abotane kpalɛ a, debie kpalɛ vi nu ba.”—Roswitha
Kɛmɔ ɛnee ɔde ye wɔ ɛvoya mɔɔ lumua anu la, ɛnɛ noko ɔdie mekɛ na yɛ mbusuafoɔ bie mɔ alie nɔhalɛ ne. Yɛva Roswitha, mɔɔ ɛnee le Katɔlekenli mɔɔ bɔ mɔdenle wɔ mekɛ mɔɔ bɛzɔnenle ɔ hu kɛ Gyihova Alasevolɛ wɔ 1978 la kɛ neazo. Kɛmɔ ɛnee Roswitha die ye asɔne ne di kpalɛ la ati, ɔdwazole ɔtiale ɔ hu. Noko ɛvolɛ dɔɔnwo anzi, ɔgyakyile dwazotia ne na ɔnwunle kɛ Alasevolɛ ne mɔ kilehile nɔhalɛ ne. Bɛzɔnenle ɔdaye noko wɔ 2003 ne anu. Duzu a manle ɔyɛle nzenzaleɛ ɛhye a? Kɛ anrɛɛ Roswitha ahu bava ɔ nwo ɛya wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔdwazo ɔtia ye la, ɔmanle ye mekɛ ɔmanle ɔhakyile ye adwenle. Folɛdulɛ boni a ɔfa ɔmaa a? “Saa yɛnyia abotane kpalɛ a, debie kpalɛ vi nu ba.”
Bɛzɔnenle Monika wɔ 1974 la, ye ɛvolɛ bulu anzi yɛɛ ɔ mra mrenya nwiɔ ne nwunle nɔhalɛ ne a. Ɔnva nwo kɛ ɛnee ɔ hu Hans ɛndwazo ɛntia bɛ diedi ne la, ɛvolɛ 2006 ne anu yɛɛ ɔmanle bɛzɔnenle ye a. Ɔlua mɔɔ bɛnwu ye la ati, folɛ boni a abusua ne tu yɛ a? “Fa nɔhalɛlilɛ beta Gyihova kyengye, mmabu ɛ nye ɛgua diedi nwo kpuyia mɔɔ bɛbiza la azo ɛlɛ.” Nɔhalɛ nu, ɛnee ɔwɔ kɛ bɛmaa Hans nwu ye dahuu kɛ bɛkulo ye edwɛkɛ kpalɛ. Yɛɛ anyelazo mɔɔ ɛnee bɛlɛ kɛ kenle ko dedee ɔbara nɔhalɛ ne anu la anwie.
NƆHALƐ NE LE KƐ NZULE MƆƆ MAA ANWONDƆLƐ LA
Gyisɛse vale Baebolo ne anu nɔhalɛ ne totole nzule mɔɔ maa dahuu ngoane la anwo. (Dwɔn 4:13, 14) Yɛkulo kɛ yɛ mbusuafoɔ no nɔhalɛ ne mɔɔ le kɛ nzule yɔlɔkɔkɔ la na bɛ nwo tɔ bɛ. Noko yɛngulo kɛ bɛbanlo ye dɔɔnwo somaa mɔɔ ɔbawulu bɛ ndɛndɛ a. Saa yɛbahola yɛayɛ ɛhye a, ɔgyi kɛzi yɛbahilehile yɛ diedi nu yɛahile bɛ la azo. Baebolo ne ka kɛ: “Tenlenenli dwenle na yeabua edwɛkɛ nwo” na “sonla mɔɔ ze nrɛlɛbɛ la ɛdendɛlɛ maa adwenle, yɛɛ ɔ nloa edwɛkɛ maa adwenle da.” Kɛ ɔkɛyɛ na yɛava folɛdulɛ ɛhye yɛayɛ gyima ɛ?—Mrɛ. 15:28; 16:23.
Bie a yelɛ bahulo kɛ ɔka ye diedi nwo edwɛkɛ ɔkile ɔ hu. Saa ‘ɔdwenle kolaa na yeabua edwɛkɛ a,’ ɔnrɛdendɛ mgbane mgbane. Ɔnle kɛ ɔyɛ kɛ asɛɛ ɔle tenlene somaa anzɛɛ ɔle kpalɛ ɔtɛla ɔ hu. Ye edwɛkɛ mɔɔ ɔbadwenle nwo na yeaha la bamaa ɔ hu ahonle adɔ ye azule nu na anzondwolɛ ara. Mekɛ boni a ɔbayɛ kpalɛ kɛ ɔ nee ɔ hu tendɛ a? Edwɛkɛ boni a ɔ nye die nwo a? Abɔdeɛ nwo nrɛlɛbɛ, maanyɛlɛ, anzɛɛ bɔlobɔlɛ? Kɛ ɔkɛyɛ na yeamaa ɔ nye alie Baebolo nu edwɛkɛ ne anwo wɔ mekɛ mɔɔ ɔbahile ɛbulɛ yeamaa ye nzuzulɛ nee ye nganeɛdelɛ la ɛ? Ninyɛne ɛhye mɔ mɔɔ ɔbadwenledwenle nwo la bamaa yɛava nwunu yɛali gyima.
Yɛ mbusuafoɔ mɔɔ bɛnle Alasevolɛ mɔɔ yɛmaa bɛanwu nɔhalɛ ne la ɛngyi yɛ diedi ne anwo edwɛkɛ dɔɔnwo ɛhanle zo ala. Ɔwɔ kɛ yɛyɛ neazo kpalɛ noko.
SUBANE KPALƐ
Jürgen mɔɔ yɛlumua yɛha ɔ nwo edwɛkɛ la ka kɛ: “Bɔ mɔdenle fa Baebolo ngyinlazo di gyima mekɛ biala. Yemɔ le adenle kpalɛ mɔɔ yɛdua zo yɛmaa yɛ busuanli ne yɛ ninyɛne nzonlɛ, wɔ mekɛ mɔɔ ɔndie yɛ edwɛkɛ bɔbɔ la.” Hans mɔɔ bɛzɔnenle ɔ ye la, ye ɛvolɛ 30 kolaa na bɛazɔne ye la, die ɛhye to nu. “Keleseɛnema ɛbɛlabɔlɛ kpalɛ nwo hyia amaa busuanli ne anwu kɛ yɛfa nɔhalɛ ne yɛbɔ yɛ ɛbɛla.” Ɔwɔ kɛ yɛ mbusuafoɔ nwu kɛzi yɛ diedi maa yɛyɛ ngakyile yɛfi awie mɔ anwo wɔ adenle kpalɛ zo la.
“Keleseɛnema ɛbɛlabɔlɛ kpalɛ nwo hyia amaa busuanli ne anwu kɛ yɛfa nɔhalɛ ne yɛbɔ yɛ ɛbɛla.”—Hans
Ɛzoanvolɛ Pita dule yelɛma mɔɔ bɛ hu mɔ ɛnle diedima la folɛ kɛnlɛma ɛhye: “Bɛbɛlɛ bɛ nwo aze bɛmaa bɛ hu mɔ, amaa nuhua mɔɔ ɔ hu ɛnlie Nyamenle Edwɛkɛ ne ɛnli la, bɛalua bɛ nyɛleɛ zo bɛahwe ye bɛarɛlɛ Nyamenle, mɔɔ ɔnrɛhyia kɛ bɛkɛha edwɛkɛ kpɔkɛ ko bɔbɔ a, ɔboalekɛ bɛbanwu bɛ nwo enililɛ nee bɛ anwondelɛ wɔ bɛ nyɛleɛ nu. Bɛmmafa ninyɛne mɔɔ le kɛ bɛ ti ɛyɛlɛ, mgbɔba, agudeɛ anzɛɛ ndanlɛ ngɛnlɛma ɛhedalɛ bɛsiezie bɛ nwo kɛ bɛfa bɛamaa bɛ nwo ayɛ fɛ. Bɛmaa bɛ nyamenlezo anwofɛlɛko ne mɔɔ wɔ bɛ nu la ɛvinde. Nyamenlezo anwofɛlɛko ɛhye vea bɛ ahonle ne mɔ anu, na yemɔ a le bɛ bɛtɛɛyɛlɛ nee bɛ koonwuyɛlɛ subane ne. Ɛhye a le kɛnlɛma na ɔsɔ Nyamenle anye a.”—1 Pita 3:1-4.
Pita hɛlɛle kɛ yelɛ subane kpalɛ bahola amaa kunli ahakyi ye adwenle. Baebolo nu edwɛkɛ ɛhye a adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Christa la bɔle mɔdenle vale lile gyima ɔvi 1972 mɔɔ bɛzɔnenle ye la a. Ɛnee ɔ hu nee Alasevolɛ ne mɔ ɛzukoa ɛlɛ, noko ɛnee ɔtɛfale nɔhalɛ ne anyebolo zo. Ɛnee ɔkɔ debiezukoalɛ na ɔ nee mediema tu. Bɛdabɛ noko bɛantinlitinli adenle mɔɔ ɔlɛ ɔsi ye kpɔkɛ la azo. Kɛzi Christa bɔle mɔdenle kɛ ɔmaa edwɛkɛ ne aha ye ahonle ɛ?
“Mesika me bo kɛ mebayɛ mɔɔ Gyihova kpondɛ kɛ meyɛ la. Wɔ mekɛ ko ne ala, ɛnee mekpondɛ kɛ medua me subane kpalɛ zo menyia me hu ‘mɔɔ ɔnrɛhyia kɛ [mekɛha] edwɛkɛ kpɔkɛ ko bɔbɔ a.’ Mebɔ mɔdenle kɛ mebayɛ mɔɔ ɔkulo la, saa mɔɔ ɔbaha la ɛntia Baebolo ngyinlazo a. Mekile adenle mɔɔ ɔlɛ ɔsi ye kpɔkɛ la anwo ɛbulɛ na megyakyi mɔɔ ɛha la memaa Gyihova.”
Christa anwubielɛ ne maa yɛnwu kɛ saa yɛanyɛ kyengye a ɔboa. Ɔyɛle ngyehyɛleɛ ɔlile sunsum nu ninyɛne le kɛ debiezukoalɛ ɛhɔlɛ nee daselɛlilɛ zo dahuu. Noko akee, ɔlale ndelebɛbo ali na ɔnwunle kɛ ɔwɔ kɛ ɔkulo ɔ hu, na ɔnyia mekɛ ɔmaa ye. Ɔbayɛ kpalɛ kɛ menli mɔɔ kulo kɛ nɔhalɛ ne ka bɛ mbusuafoɔ ahonle la da ndelebɛbo ali na bɛkoati kɛ bɛkɛyɛ kyengye. Baebolo ne ka kɛ: “Debie biala lɛ ye ɛlobɔ.” Yemɔti, ɔwɔ kɛ yɛnyia mekɛ yɛmaa yɛ mbusuafoɔ anzɛɛ yɛ bokavolɛ mɔɔ ɔnle diedinli la. Yɛ nee bɛ tu a ɔbuke adwelielilɛ nwo adenle. Neɛnleanu kile kɛ, adwelielilɛ kpalɛ ɛmmaa bɛnde nganeɛ kɛ yeha bɛ ngome, bɛkpo bɛ, anzɛɛ bɛndwe nungule.—Nolo. 3:1.
MMAMAA WƆ ANYELAZO WIE ƐLƐ
Holger mɔɔ ye papa mbusuafoɔ bie mɔ zɔnenle la ye ɛvolɛ 20 anzi na yeazɔne la ka kɛ: “Ɔhyia kpalɛ kɛ yɛbamaa yɛ busuanli ne anwu kɛ yɛkulo ye na yɛyɛ asɔne yɛmaa ye.” Christa doale zo kɛ, ‘yeammaa anyelazo mɔɔ ɛnee ɔlɛ kɛ kenle ko dedee ɔ hu bara Gyihova sua nu la anwie.’ Ɔwɔ kɛ yɛda subane kpalɛ ali yɛkile yɛ mbusuafoɔ mɔɔ bɛnle diedima la dahuu, na yɛnyia anyelazo.
Yɛkulo kɛ yɛ nee bɛ nyia abusuabɔlɛ kpalɛ, yɛmaa bɛ adenle bɛsi nɔhalɛ ne anwo kpɔkɛ, na Baebolo nu edwɛkɛ ne ka bɛ ahonle. Ɔwɔ kɛ yɛyɛ bɛlɛvo na yɛda “ɛbulɛ kpole” ali wɔ debie biala anu.—1 Pita 3:15, NW.