TILE BULU NEE NNU
“Mengola Koonwu Yɛ”
1. Kɛmɔti a Gyɛlɛmaya nee Gyihova ngapezoma gyɛne anyɛ koonwu ɛ?
‘BƐDIE Gyihova nrɛlaleɛ ne.’ Ɔvi 647 K.Y.M. mɔɔ kɔ la, bɛdele zɔhane edwɛkɛ ne wɔ Gyɛlusalɛm gua nee ndenle ne mɔ azo. Na Nyamenle ngapezonli ne angyakyi ye ɛhanlɛ. Mekɛ mɔɔ bɛzɛkyele suakpole ne wɔ ɛvolɛ 40 anzi bɔbɔ la, ɔhɔle zo ɔhanle zɔhane edwɛkɛ ne. (Gyɛ. 2:4; 42:15) Tumivolɛ Bedevinli Nyamenle zoanle ngapezoma manle bɛnleanle kɛ Dwuuma ne badie Ye folɛdulɛ ne na bɛanlu bɛ nwo. Kɛmɔ yɛlumua yɛnwu ye wɔ buluku ɛhye anu la, ɛnee Gyɛlɛmaya le Nyamenle kpɔmanvolɛma ɛhye mɔ anu ko mɔɔ bɔ mɔdenle kpalɛ la. Mekɛ mɔɔ Nyamenle ɛlɛfa gyima amaa ye la, ɔhanle ɔhilele Gyɛlɛmaya kɛ: “Dwazo na kɔha edwɛkɛ biala mɔɔ melɛfa meazoa wɔ la kile bɛ. Mmasulo.” (Gyɛ. 1:17) Ɛnee gyima ne yɛ se. Gyɛlɛmaya nwunle amaneɛ wɔ ɔ nwo nane nu, na ɔlile nyane, noko sɔnea ɛhye mɔ amuala anzi, debie hanle ye manle ɔyɛle ye gyima ne. Ɔhanle kɛ: “Me ahonle ɛlɛnriandi me kunlu. Mengola koonwu yɛ.”—Gyɛ. 4:19.
2, 3. (a) Kɛzi Gyisɛse ɛdoavolɛma zukoale Gyɛlɛmaya ɛ? (b) Kɛmɔti a ɔwɔ kɛ ɛsukoa Gyɛlɛmaya neazo ne ɛ?
2 Kɛzi Gyɛlɛmaya yɛle ye ngapezo gyima ne la le neazo maa Gyihova azonvolɛ mɔɔ bara nzinlii la. (Gye. 5:10) Wɔ Pɛntekɔso 33 Y.M. anzi mekɛ ekyi bie anu, Dwuu mgbanyima hyele ɛzoanvolɛ Pita nee Dwɔn, na bɛhanle bɛhilele bɛ kɛ bɛgyakyi edwɛkɛhanlɛ ne. Ɛze edwɛkɛ mɔɔ bɛhanle la. Bɛhanle kɛ: “Yɛmɛ, mɔɔ yɛde nee mɔɔ yɛnwu ye la, yɛnrɛhola yɛnrɛgyakyi ye ɛhanlɛ!” (Gyi. 4:19, 20) Mekɛ mɔɔ tumivolɛma ne nwunlonwunlanle bɛ kɛ kenle fofolɛ bɛbamaa bɛ nwo ahyele bɛ adɛla zɔ la, bɛgyakyile Pita nee Dwɔn. Ɛze mɔɔ vi nu rale a. Menli ɛhye mɔɔ di nɔhalɛ la ɛnrɛgyakyi yɛɛ bɛangyakyi edwɛkɛhanlɛ ne.
3 Asoo ɛkola ɛnwu kɛzi Pita nee Dwɔn edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ Gyima ne 4:20 la maa yɛnwu mɔdenle mɔɔ Gyɛlɛmaya bɔle la? Kɛ Gyihova Nyamenle sonvolɛ mɔɔ de awieleɛ mekɛ ɛhye mɔɔ yɛ se anu la, ɔda ali kɛ wɔbɔ kpɔkɛ kɛ, “Mengola koonwu yɛ!” Bɛmaa yɛnlea kɛzi yɛbahola yɛanyia akɛnrasesebɛ kɛ Gyɛlɛmaya, na yɛahɔ zo yɛabɔ edwɛkpa ne nolo, ɔnva nwo kɛ ninyɛne mɔɔ ɛbɔ yɛ ɛyia ɛlɛsɛkye la.
KƆ ZO KA ƆNVA NWO KƐ BƐNDIE
4. Subane boni a ɛnee bɛda ye ali wɔ tete Gyɛlusalɛm a?
4 Asoo ɛnlie ɛnli kɛ kenlebie mɔɔ yɛ anyelielɛ wɔ ɔ Ra ne tumililɛ bo mɔɔ Nyamenle ɛva ɛbɔ ɛwɔkɛ la a le edwɛkɛ kpalɛ mɔɔ ɔfɛta kɛ menli te ɔ? Noko, menli dɔɔnwo mɔɔ wɔ kɛ ɛnɛ la ka edwɛkɛ mɔɔ Dwuuma bie mɔ hanle hilele Gyɛlɛmaya mekɛ bie la kɛ: “Edwɛkɛ ne mɔɔ wɔlua [Gyihova] duma nu wɔha wɔhile yɛ la, yɛnrɛdie.” (Gyɛ. 29:19; 44:16) Gyɛlɛmaya dele edwɛkɛ zɛhae fane dɔɔnwo. Zɔhane ala a Gyihova azonvolɛ te ye ɛnɛ a, ɔluakɛ menli dɔɔnwo ka kɛ, “Mendie bɛ.” Saa menli mɔɔ wɔ azɛlɛsinli ne anu la ɛndie edwɛkɛ ne a ɔkola ɔmaa Belemgbunlililɛ nolobɔlɛma abɛ nu bu. Saa menli mɔɔ wɔ azɛlɛsinli ne anu la ɛndie edwɛkɛ ne, na ɔlua zo asafo ne anu amra bie, anzɛɛ ɛdawɔ bɔbɔ wɔ abɛ nu ɛbu a, duzu a ɛbahola wɔayɛ a?
5. (a) Duzu a Gyɛlɛmaya yɛle wɔ menli mɔɔ bɛndie la anwo ɛ? (b) Duzu ati a menli mɔɔ ɛndie edwɛkpa ne la ngoane la esiane kpole nu ɛ?
5 Suzu adwenle mɔɔ Gyɛlɛmaya nyianle ye wɔ Dwudama dɔɔnwo mɔɔ ɛnee bɛndie ye la anwo nea. Ye gyima ne mɔlebɛbo, Gyihova manle ɔnwunle Nyamenle ndɛnebualɛ ne mɔɔ ɛlɛba la anwo debie. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 4:23-26.) Ɔmanle ngapezonli ne nwunle kɛ menli apenle apenle ngoane gyi edwɛkɛ mɔɔ ɔbaha mɔɔ bɛbadie na bɛava bɛali gyima la azo. Ɛnɛ, menli ngoane noko la esiane nu, wɔ azɛlɛsinli ne anu amra boka nwo. Gyisɛse hanle Nyamenle ndɛnebualɛ ‘kenle ne’ mɔɔ tia ewiade ɛtane ɛhye la anwo edwɛkɛ kɛ: “Ɔbara awie biala mɔɔ wɔ aleɛabo la anwo zo. Zɔhane ati bɛzinza na bɛzɛlɛ dahuu na bɛanyia anwosesebɛ bɛali ninyɛne ɛhye mɔ mɔɔ basisi la anwo zo konim, na bɛahola medame Sonla Ra, me nyunlu gyinla.” (Luku 21:34-36) Ɛkola ɛnwu ye wɔ Gyisɛse edwɛkɛ ne anu kɛ menli mɔɔ ɛndie edwɛkpa ne la ngoane la esiane nu.
6. Duzu ati a ɔwɔ kɛ ɛkɔ zo ɛbɔ edwɛkpa ne nolo ɛkile menli mɔɔ bɛndie wɔ edwɛkɛ ne bɔbɔ la ɛ?
6 Noko akee, menli mɔɔ kakyi bɛ subane tie Gyihova edwɛkɛ ne na bɛdi zo la bɛanyia zolɛ nvasoɛ kpole. Nyamenle ɛbuke adenle mɔɔ yɛdua zo a bɛnrɛzɛkye yɛ na yɛahɔ ye ewiade fofolɛ ne anu la. Wɔ ndenle bie azo ɛnee ɔle zɔ wɔ Gyɛlɛmaya gyima ne anu. Ɛnee Dwuda ezuavolɛ bahola anyia bɛ ti. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 26:2, 3.) Amaa Gyɛlɛmaya aboa bɛ la, ɔvale mekɛ dɔɔnwo ɔdule menli ne folɛ kɛ ‘bɛdie’ nɔhalɛ Nyamenle ne edwɛkɛ. Yɛnze menli dodo mɔɔ ngapezonli ne daselɛlilɛ ne ati bɛnlunle bɛ nwo na bɛhakyile bɛ ɛbɛlabɔlɛ la. Noko bie mɔ yɛle zɔ, na zɔhane ala a menli dɔɔnwo ɛyɛ zɔ wɔ yɛ mekɛ ye azo a. Mekɛ mɔɔ yɛlɛkɔ zo yɛabɔ edwɛkpa ne nolo la, yɛta yɛte menli mɔɔ ɛnee bɛndie edwɛkɛ ne noko bɛhakyile la. (Nea ɛleka ne mɔɔ se “Menli Mɔɔ Bɛndie La Kola Kakyi,” mɔɔ wɔ mukelɛ 184 la.) Asoo ɛhye ɛnle debie bieko mɔɔ ɔti ɔwɔ kɛ yɛbɔ mɔdenle wɔ yɛ edwɛkpa gyima ne mɔɔ die menli ngoane la anu?
Duzu ati a wɔzi kpɔkɛ kɛ bɛndie wɔ bɔbɔ a ɛbabɔ edwɛkpa ne nolo ɛ?
DWAZOTIAMA ƐNGOLA ƐNGYEGYE YƐ BƆKƆƆ
7. Kɛzi agbɔvolɛ bɔle mɔdenle kɛ bɛsɛkye Gyɛlɛmaya ngapezo gyima ne ɛ?
7 Debie ko mɔɔ da ali wɔ Gyɛlɛmaya gyima ne anu la a le kɛzi dwazotiama bɔle mɔdenle kɛ bɛgyegye ye na bɛazɛkye ye gyima ne la. Adalɛ ngapezoma hanle adalɛ edwɛkɛ tiale ye wɔ bagua nu. (Gyɛ. 14:13-16) Ɛnee saa Gyɛlɛmaya lua Gyɛlusalɛm gua ne mɔ azo a, menli ka edwɛkɛ ɛtane tia ye na bɛgolo ɔ nwo. (Gyɛ. 15:10) Ye agbɔvolɛ bie mɔ nyianle adwenle kɛ bɛgua ɔ nyunlu aze. (Gyɛ. 18:18) Bie mɔ bɔle mɔdenle kɛ bɛkeha ɔ nwo edwɛkɛ ɛtane amaa menli mɔɔ lɛ ahonle kpalɛ la andie Nyamenle edwɛkɛ nɔhalɛ ne mɔɔ Gyɛlɛmaya ɛlɛka la. (Awo. 3:61, 62) Gyɛlɛmaya asa nu dole ɔ? Kyɛkyɛ, ɔhɔle zo ɔhanle edwɛkɛ ne. Kɛzi ɔyɛle ye ɛ?
8. Mekɛ mɔɔ dwazotiama gyegyele Gyɛlɛmaya kpole la, kɛ ɔyɛle ɛ?
8 Akodeɛ titile mɔɔ Gyɛlɛmaya vale honle tiale dwazotia kɔsɔɔti la a le Gyihova anu diedi. Gyɛlɛmaya gyima ne mɔlebɛbo, Nyamenle hanle hilele ye kɛ Ɔbabɔ ɔ nwo bane. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 1:18, 19.) Gyɛlɛmaya liele zɔhane edwɛkɛ ne lile, na Gyihova anye ɔ rɛle ando ɔ sa nu. Mekɛ mɔɔ dwazotiama gyegyele ye na bɛ nee ye lile wɔ adenle ɛtane zo la, ɔnyianle akɛnrasesebɛ, na ɔgyinlanle kpundii. Yɛ kɛzi subane zɔhane boale ye la nzonlɛ.
9, 10. Ninyɛne mɔɔ dole Gyɛlɛmaya la boni mɔ a ɔwɔ kɛ maa ɛnyia akɛnrasesebɛ a?
9 Mekɛ bie, ɛsɔfoma nee ngapezoma mɔɔ bɛde atua la vale Gyɛlɛmaya hɔmanle Dwuda mgbanyima kɛ bɛhu ye. Asoo mɔɔ bɛyɛle la manle Gyɛlɛmaya ahonle dule? Kyɛkyɛ. Ye mualɛ ne mɔɔ ɔvale ɔmanle la ɛnee tɔ ɛnzolɛ nu tɛla menli mɔ ɛkpɔkye la ɛdeɛ ne yemɔti bɛgyakyile ye.—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 26:11-16; Luku 21:12-15.
10 Kakye kɛ mekɛ mɔɔ ɛzonlenlɛ sua ne anu kpanyinli bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Pahyɛ diele ngapezonli ne edwɛkɛ ne mɔɔ tumi wɔ nu wiele la, ɔbɔle ye baka nu. Bie a Pahyɛ zuzule kɛ ɔbazukoa debie yeavi ɛhye anu na yeayɛ koonwu. Yemɔti, aleɛ hyenle la Pahyɛ gyakyile ye. Noko Gyɛlɛmaya mɔɔ ɔbayɛ kɛ amumuyɛ mɔɔ bɛyɛle ye la ati ɔlɛnwu amaneɛ la, dendɛle hilele Pahyɛ, na ɔhanle Gyihova ndɛnebualɛ ɔtiale ye. Amaneɛnwunlɛ bɔbɔ ammaa Gyɛlɛmaya anyɛ koonwu! (Gyɛ. 20:1-6) Duzu ati ɔ? Gyɛlɛmaya ka kile yɛ kɛ: “[Gyihova] gyi me nzi, ɔle konle nu katakyie, yemɔti menli mɔɔ yɛ me kpɔdekpɔde la badu agua, bɛnrɛhola me nwo zo fo.” (Gyɛ. 20:11) Mekɛ bɔbɔ mɔɔ dwazotiama mɔɔ ati yɛ se rale ɔ nwo zo la, ɛzulolɛ anga Gyɛlɛmaya. Ɔnyianle Gyihova anu diedi kpundii, na ɛdawɔ noko ɛbahola wɔayɛ zɔ.
11, 12. (a) Kɛzi Gyɛlɛmaya vale adwenle kpalɛ lile gyima wɔ mekɛ mɔɔ Hananaya dwazole tiale ye la ɛ? (b) Nvasoɛ boni a wɔ zo kɛ ɛkɛnyia “abotane a”?
11 Ɔfɛta kɛ yɛkakye kɛ ɛnee Gyɛlɛmaya ɛnle kyengye. Ɛnee ɔfa adwenle kpalɛ ɔdi gyima wɔ dwazotiama anyunlu. Ɛnee ɔze mekɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔfi ɛleka bie la. Kɛ neazo la, suzu ɔ nee Hananaya edwɛkɛ ne anwo nea. Mekɛ mɔɔ ngapezonli adalɛ ne bɔle adalɛ wɔ Gyihova ngapezo edwɛkɛ ne anwo wɔ bagua nu la, Gyɛlɛmaya denrɛle ye zo na ɔhilehilele mɔɔ maa bɛnwu nɔhalɛ ngapezonli la anu. Gyɛlɛmaya vale gyɛnvayile dole ɔ kɔme zo ɔvale ɔhilele kɛzi bɛbavea Babelɔn gyɛnvayile ne abo la; Hananaya vale ɛya na ɔzɛkyele ye. Ɛnee nwane a ze mɔɔ Hananaya bayɛ ye bieko a? Yemɔti, duzu a Gyɛlɛmaya yɛle a? Yɛkenga kɛ: “Gyɛlɛmaya hɔle ye ɛleka bie.” Ɛhɛe, Gyɛlɛmaya vile ɛkɛ. Nzinlii, Gyihova manle ɔziale, na ɔhanle mɔɔ Nyamenle bamaa yeazi la ɔhilele Hananaya kɛ, Dwuuma bazonle Babelɔn belemgbunli ne yɛɛ Hananaya bawu.—Gyɛ. 28:1-17.
12 Ɔda ali wɔ edwɛkɛ ɛhye mɔɔ vi sunsum nu la anu kɛ yɛlɛka edwɛkɛ ne a, ɔwɔ kɛ yɛfa adwenle kpalɛ yɛboka yɛ akɛnrasesebɛ ne anwo. Saa yɛkɔ sua bie anu na awie kpo kɛ ɔnrɛlie Ngɛlɛlera ne anu edwɛkɛ ɔnrɛdo nu na ɔfa ɛya, bɔbɔ ɔka kɛ ɔboda yɛ a, yɛbahola yɛazɛlɛ adenle na yɛahɔ sua fofolɛ nu. Nwolɛ ɛngyia kɛ yɛ nee awie su Belemgbunlililɛ edwɛkpa ne anwo kpolera kpole. Saa yɛlɛ “abotane a,” yɛbagyakyi adenle mɔɔ bɛbalua zo bɛaboa suamenle ne wɔ mekɛ kpalɛ nu la.—Bɛgenga 2 Temɔte 2:23-25; Mrɛ. 17:14.
Kɛmɔti a Gyihova anu diedi hyia wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛbɔ edwɛkpa ne nolo la ɛ? Duzu ati a ɔwɔ kɛ yɛfa akɛnrasesebɛ nee adwenle kpalɛ yɛbɔ nu yɛdi gyima ɛ?
“MMASULO”
13. Duzu ati a Gyihova hanle hilele Gyɛlɛmaya kɛ: “Mmasulo” ɛ, na kɛmɔti a ɔwɔ kɛ yɛsuzu nwo a?
13 Tɛnlabelɛ ne mɔɔ zɛkyele kolaa na Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne ara wɔ 607 K.Y.M. la hanle nɔhalɛ azonvolɛ. Ɛhye ati, ɛbahola wɔade deɛmɔti Nyamenle hanle hilele Gyɛlɛmaya kɛ: “Mmasulo” la abo. (Gyɛ. 1:8; Awo. 3:57) Na Gyihova manle ɔhanle edwɛkɛ ko ne ala mɔɔ maa anwosesebɛ la ɔhilele ye menli ne. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 46:27.) Duzu a yɛsukoa yɛfi ɛhye anu a? Awieleɛ mekɛ ɛhye mɔɔ esiane wɔ nu la anu, ɛzulolɛ bahola aha yɛ wɔ mekɛ bie anu. Mekɛ zɛhae anu, asoo yɛbadie Gyihova mɔɔ ɛlɛka ahile yɛ kɛ: ‘Bɛmmasulo’ la? Wɔ buluku ɛhye mɔlebɛbo, yɛzuzule kɛzi Nyamenle bɔle Gyɛlɛmaya anwo bane wɔ zɔhane mekɛ ne mɔɔ ɛnee nuhua yɛ ɛzulolɛ kpalɛ anu la anwo. Bɛmaa yɛha mɔɔ zile la anwo edwɛkɛ ekyii amaa yɛanwu mɔɔ yɛbazukoa yɛavi nu la.
14, 15. (a) Gyinlabelɛ mɔɔ yɛ ɛzulolɛ la boni a Gyɛlɛmaya hɔle nu a? (b) Kɛzi Gyihova lile ye ɛwɔkɛ zo na ɔbɔle Gyɛlɛmaya anwo bane ɛ?
14 Mekɛ mɔɔ Babelɔnma bɔle Gyɛlusalɛm yiale kpalɛ la, ɛhɔne hunle menli ne. Yeangyɛ ɛnee menli dɔɔnwo aleɛ ɛwie. (Gyɛ. 37:21) Ɛye ɛhɔne ne ɛsie ahane a, ɛnee bɛva Gyɛlɛmaya bɛdo ɛleka mɔɔ ɔbahola yeawu wɔ ɛkɛ la. Dwuda mgbanyima manle Belemgbunli Zɛdikaya mɔɔ le sulosulo la kponlenle zolɛ. Akee bɛvale Gyɛlɛmaya bɛdole bula nu. Ɛnee nzule ɛnle nu kɛ ndɛtɛlɛ ala. Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya bɔle ɔ bo kɛ ɔmi la, ɛnee ɔnnwu kɛzi ɔbayɛ yealie ɔ nwo a. Saa ɛdawɔ a zɔhane edwɛkɛ ne dole a, anrɛɛ ɛzulolɛ ɛnrɛha wɔ ɔ?—Gyɛ. 38:4-6.
15 Ɛnee Gyɛlɛmaya le sonla kɛ yɛdayɛ la ɛdeɛ, noko ɔnyianle diedi wɔ Gyihova edwɛkɛ ne anu kɛ Ɔnrɛgyakyi ye ɛlɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 15:20, 21.) Gyihova yilale ye wɔ zɔhane diedi ne anwo ɔ? Yɛze kɛ ɔyɛle ye zɔ. Nyamenle hanle Yibɛdemɛlɛke ahonle yemɔti yeanzulo mgbanyima ne mɔ na ɔyele Gyɛlɛmaya. Belemgbunli ne manle Yibɛdemɛlɛke adenle manle ɔyele ngapezonli ne wɔ bula ne anu, na ɔliele ye ɔvile ndɛtɛlɛ ne mɔɔ anrɛɛ ɔwu yeala nu la anu.—Gyɛ. 38:7-13.
16. Esiane boni a Gyihova liele ye nɔhavoma wɔ nu a?
16 Mekɛ bɔbɔ mɔɔ Gyɛlɛmaya vindele file zo la, ɛnee ye ngoane la esiane nu. Yibɛdemɛlɛke bodole belemgbunli ne manle Gyɛlɛmaya kɛ: “Ɛhɔne bamaa yeawu ɛkɛ, ɔluakɛ aleɛ fee ɛnle suakpole ye azo.” (Gyɛ. 38:9) Kɛmɔ ɛnee aleɛ nwo yɛ se wɔ Gyɛlusalɛm la ati, ɛnee bɛdi sonla. Noko, Gyihova eza liele ye ngapezonli ne. Na Gyɛlɛmaya hanle hilele Yibɛdemɛlɛke kɛ Gyihova ɛbɔ ɛwɔkɛ kɛ ɔbabɔ ɔ nwo bane. (Gyɛ. 39:16-18) Gyɛlɛmaya arɛle anvi Nyamenle ɛwɔkɛ ne mɔɔ se: “Me nee wɔ lua; mebalie wɔ” la. (Gyɛ. 1:8) Saa Tumivolɛ Bedevinli Nyamenle ne ɛlɛbɔ nɔhavoma nwiɔ ne anwo bane a, ɛnee agbɔvolɛ anzɛɛ ɛhɔne ɛnrɛhola bɛ ku. Bɛnyianle bɛ ti wɔ zɔhane suakpole ne mɔɔ ɛnee bɛbazɛkye ye la anu. Duzu a ɔkile a? Gyihova bɔle ɛwɔkɛ kɛ ɔbabɔ bɛ nwo bane na ɔlile zolɛ.—Gyɛ. 40:1-4.
17. Kɛmɔti a ɔwɔ kɛ ɛnyia diedi wɔ ɛwɔkɛ mɔɔ Gyihova ɛbɔ kɛ ɔbabɔ ye azonvolɛ nwo bane la anu a?
17 Gyisɛse ngapezo ne mɔɔ fane ewiade ɛtane ɛhye awieleɛ ne anwo la ɛlɛba nu ndɛndɛ. Ɔnrɛhyɛ “sɛkɛlɛneɛ ɛzulolɛ basisi sɛnzɛne ne, siane ne nee nwɔlɔra ne mɔ anyunlu. Maanle maanle arɛle babɔ . . . Ɛzulolɛ ngome bamaa menli nye zo abulu wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛkendɛ mɔɔ bazi aleɛabo amra anwo zo la.” (Luku 21:25, 26) Ɔwɔ kɛ yɛkendɛ na yɛnea kɛzi zɔhane sɛkɛlɛneɛ ne mɔ bayɛ nee kɛzi ɔbaha menli dɔɔnwo ɛzulolɛ la. Noko ɔnva nwo biala mɔɔ bazi la, ɔnle kɛ ɛsu Gyihova tumi ne nee kɛzi ɔlɛ ɛhulolɛ kɛ ɔdie ye menli la anwo kpolera. Noko akee, mɔɔ bado menli mɔɔ bɛnlɛ ɔ nyunlu ɛlolɛ la bayɛ ngakyile. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 8:20; 14:9.) Saa ɔba ye kɛ ye azonvolɛ wɔ gyinlabelɛ mɔɔ anyelazo ɛnle nu kɛ bula mɔɔ nuhua le awozinli bɔbɔ la anu a, ɔbalie bɛ! Nyamenle edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle ɔhilele Yibɛdemɛlɛke la bavane bɛ nwo kɛ: “Nɔhalɛ, mebalie wɔ, bɛnrɛhu wɔ. Ɛbavi ɛsalɛ wɔ konle ne anu, ɔboalekɛ wɔva ɛ rɛle wɔwula me nu. Medame [Gyihova] a mese a.”—Gyɛ. 39:18.
EDWƐKƐ MƆƆ BƐHƐLƐ BƐMAA WƆ
18. (a) Edwɛkɛ boni a hakyile Gyɛlɛmaya ɛbɛlabɔlɛ a? (b) Duzu a Nyamenle edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya 1:7 la kile maa wɔ a?
18 “Menli mɔɔ mebazoa wɔ bɛ avinli la, ɔwɔ kɛ ɛkɔ, yɛɛ edwɛkɛ biala mɔɔ menwɔze wɔ la, ɔwɔ kɛ ɛka.” (Gyɛ. 1:7) Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya dele zɔhane edwɛkɛ ne vile Nyamenle ɛkɛ la ye ɛbɛlabɔlɛ hakyile bɔkɔɔ. Ɔvi zɔhane mekɛ ne mɔɔ kɔ la ɛnee ye adwenle kɔsɔɔti a le kɛ ɔka ‘Gyihova nrɛlaleɛ ne.’ Zɔhane edwɛkɛ ne finde fane dɔɔnwo wɔ Gyɛlɛmaya buluku ne anu. Wɔ tile ne mɔɔ li awieleɛ la anu, Gyɛlɛmaya hanle Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne nee ye belemgbunli mɔɔ li awieleɛ mɔɔ le Zɛdikaya mɔɔ bɛ nee ye hɔle nlɔnu la anwo edwɛkɛ. Nɔhalɛ nu, Gyɛlɛmaya hɔle zo hilehilele na ɔdule Dwudama folɛ kɛ bɛdie Gyihova kɔkpula kɛ ninyɛne manle ɔlale ali kɛ yewie ye gyima yɛ la.
19, 20. (a) Duzu ati a Gyɛlɛmaya gyima ne le neazo maa wɔ ɛ? (b) Kɛzi edwɛkɛhanlɛ gyima ne maa yɛnyia anyelielɛ nee ahunlundwolɛ ɛ? (d) Kɛzi Gyɛlɛmaya nee Awolɛyelɛ mbuluku ne mɔɔ wɔzukoa la ɛha wɔ ahonle ɛ?
19 Ninyɛne dɔɔnwo mɔɔ Gyɛlɛmaya yɛle la le kɛ mɔɔ Gyihova Alasevolɛ yɛ wɔ bɛ ɛzonlenlɛ gyima ne anu ɛnɛ la. Ɛlɛsonle nɔhalɛ Nyamenle ne wɔ ndɛnebualɛ mekɛ nu kɛmɔ ɔyɛle la. Ɔhyia mekɛ nee anwosesebɛ na wɔahola wɔayɛ gyima bie mɔ; noko edwɛkpa ne nolobɔlɛ a le gyima mɔɔ nwolɛ hyia kpalɛ kɛ ɛyɛ wɔ ewiade ɛtane ɛhye anu a. Yemɔ a ɛdua zo ɛkanvo Nyamenle duma kpole ne na ɛdie ɛto nu kɛ ɔle Belemgbunli Bedevinli mɔɔ lɛ tumi wɔ ɛ nwo zo a. (Bɛgenga Awolɛyelɛ 5:19.) Eza ɛda ɛlɔlɛ kpole ali ɛkile ɛ gɔnwo ɔlua awie mɔ mɔɔ ɛboa bɛ ɛmaa bɛnwu nɔhalɛ Nyamenle ne nee mɔɔ ɔkpondɛ kɛ bɛyɛ na bɛanyia ngoane la.—Gyɛ. 25:3-6.
20 Gyɛlɛmaya hanle gyima mɔɔ Gyihova vale manle ye la anwo edwɛkɛ kɛ: “[O, Gyihova] wɔ edwɛkɛ ne manle me nye liele na menlile fɛlɛko; ɔlua zolɛ bɛfa wɔ duma a bɛfɛlɛ me a.” (Gyɛ. 15:16) Anyelielɛ nee ahunlundwolɛ ɛhye wɔ ɛkɛ maa menli kɔsɔɔti mɔɔ bɛ ahonle ka bɛ maa bɛka nɔhalɛ Nyamenle ne anwo edwɛkɛ bɛkile awie mɔ ɛnɛ la. Ɛhye ati, ɛlɛ mɔɔ ɔti ɔwɔ kɛ ɛkɔ zo ɛbɔ Gyihova nrɛlaleɛ ne nolo, kɛmɔ Gyɛlɛmaya yɛle la.
Kɛzi Gyɛlɛmaya nee Yibɛdemɛlɛke neazo ne kola boa wɔ maa ɛnyia akɛnrasesebɛ ɛ? Gyɛlɛmaya subane boni a ɛkulo kɛ ɛsukoa wɔ edwɛkɛhanlɛ nu a?