TILE BULU
Asoo Dahuu Ɛbiza Kɛ, ‘Gyihova Wɔ Ni?’
1, 2. (a) Kɛzi ɛnee Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma sunsum nu gyinlabelɛ ne de ɛ? (b) Kɛzi anrɛɛ ɔwɔ kɛ Dwudama yɛ wɔ bɛ gyinlabelɛ ne anwo ɛ?
ƐNEE Gyɛlɛmaya ɛlɛsu. Ɛnee ɔlɛdi gyinlabelɛ mɔɔ ye menli ne wɔ nu zɔhane mekɛ ne nee mɔɔ Nyamenle ɛmaa yeha kɛ ɔbado bɛ kenlebie la anwo nyane. Ɔ kunlu a anrɛɛ ɛnee ɔ ti le kɛ nzubula yɛɛ ɔ nye monle le nzufeanvea amaa yeahola yeazu mɔɔ ɔngyakyi a. Ɛnee ndelebɛbo wɔ nu kɛ Gyɛlɛmaya di nyane wɔ gyinlabelɛ mɔɔ maanle ne wɔ nu la anwo. (Gyɛ. 9:1-3; bɛgenga Gyɛlɛmaya 8:20, 21.) Dwuuma hɔle zo kpole Nyamenle mɛla na bɛandie Gyihova ane, yemɔti ɛnee munzule bado bɛ.—Gyɛ. 6:19; 9:13.
2 Noko akee, Dwudama mɔɔ ɛnee kulo kɛ bɛ ɛzonlenlɛ nu adekilevolɛma ka kile bɛ kɛ ‘debie biala le kpalɛ la,’ anye anlie kɛzi Gyihova bule bɛ nyɛleɛ ne la anwo fee. (Gyɛ. 5:31; 6:14) Ɛnee bɛle kɛ wuleravolɛma mɔɔ ɛlɛkpondɛ dɔketa mɔɔ baha edwɛkɛ mɔɔ bɛkulo na yeabu ɔ nye yeagua kɛzi bɛ ewule ne anu yɛ se azo la. Saa ɛnde kpɔkɛ fee a, asoo ɛnrɛhulo kɛ bɛbanwu kɛzi wɔ ewule ne de la amaa bɛayɛ wɔ ayile ndɛndɛ? Mɔɔ fane bɛ ɛzonlenlɛ nwo la, ɛnee ɔwɔ kɛ Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma maa bɛka bɛ sunsum nu gyinlabelɛ ne anwo edwɛkɛ kpalɛ bɛkile bɛ. Anrɛɛ ɔwɔ kɛ bɛbiza kɛ: ‘Gyihova wɔ ni?’—Gyɛ. 2:6, 8.
3. (a) Kɛzi anrɛɛ Dwuuma bahola abua kpuyia ne mɔɔ se ‘Gyihova wɔ ni’ la ɛ? (b) Adenle ko mɔɔ ɛnee Dwuuma bahola alua zo akpondɛ Gyihova la a le boni?
3 Saa Dwuuma babiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ a ɔbahile kɛ bɛbakpondɛ Nyamenle adehilelɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛsi kpɔkɛ mɔɔ le kpole nee ekyi la. Zɔhane mekɛ ne anu Dwuuma anyɛ zɔ. Noko Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anzi mɔɔ bɛvi Babelɔn bɛrale la, ɛnee ɔwɔ kɛ ‘bɛkpondɛ Gyihova’ na ‘bɛnwu ye.’ Bɛyɛ ye zɔhane a, bɛbanwu ye nee ye ndenle ne mɔ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 29:13, 14.) Ɛnee kɛ ɔkɛyɛ na bɛayɛ zɔ ɛ? Adenle ko a le kɛ bɛbava asɔneyɛlɛ mɔɔ le nɔhalɛ la bɛado ɔ nyunlu, na bɛakpondɛ adehilelɛ wɔ ye ɛkɛ. Zɔhane a Belemgbunli Devidi yɛle a. Ɔhanle ɔhilele Nyamenle kɛ: “O [Gyihova], kilehile me maa menwu wɔ ndenle ne mɔ; kilehile me wɔ ndenle ne mɔ.” (Edw. 25:4) Yɛ ye nzonlɛ kɛ asɔneyɛlɛ Tievolɛ ne luale Gyɛlɛmaya anwo zo hanle hilele Belemgbunli Zɛdikaya wɔ ye ɛvolɛ bulu ne azo kɛ, “Bɛvɛlɛ me, na mebalie zolɛ; mebaha ninyɛne mgbole nee mɔɔ vea mɔɔ bɛtɛnwunle bɛ ɛlɛ la anwo edwɛkɛ meahile bɛ.” (Gyɛ. 33:3) Saa belemgbunli ne nee ye maanle ne mɔɔ ɛde atua la vɛlɛle Nyamenle a, anrɛɛ ɔbamaa bɛanwu ninyɛne mɔɔ “bɛtɛnwunle bɛ ɛlɛ,” mɔɔ le Gyɛlusalɛm mɔɔ bɛbazɛkye ye na bɛazia bɛakyekye wɔ ɛvolɛ 70 anzi la.
4, 5. Ndenle ngakyile boni azo a anrɛɛ Nyamenle menli ne bahola akpondɛ Gyihova ɛ?
4 Adenle bieko mɔɔ anrɛɛ Dwuuma bahola alua zo akpondɛ Gyihova la a le kɛ bɛbazukoa tetedwɛkɛ ne na bɛazuzu kɛzi ɔyɛle ye menli la anwo. Yemɔti anrɛɛ bɛbahola bɛahakye ninyɛne mɔɔ zɔle Nyamenle anye nee mɔɔ hanle ye ɛya la. Ɛnee bɛlɛ edwɛkɛ mɔɔ Mosisi hɛlɛle la nee tetedwɛkɛ dɔɔnwo mɔɔ vi sunsum nu yɛɛ Yizilayɛ nee Dwuda arelemgbunli nwo kɛlɛtokɛ. Saa Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma zuzule zɔhane ninyɛne ne mɔ anwo na bɛdiele Nyamenle nɔhalɛ ngapezoma ne a, anrɛɛ bɛbanwu kpuyia ne mɔɔ se ‘Gyihova wɔ ni?’ la mualɛ.
5 Adenle mɔɔ tɔ zo nsa mɔɔ anrɛɛ Dwuuma bahola alua zo akpondɛ Gyihova la a le kɛ bɛbazukoa debie bɛavi mɔɔ ɛdo bɛ nee awie mɔ la anu. Tɛ kɛ ɛnee ɔwɔ kɛ bɛsɔ debie biala bɛnea ala, noko anrɛɛ bɛbahola bɛanyia nvasoɛ bɛavi mɔɔ bɛyɛle ye dɛba ne nee kɛzi Gyihova bule mɔɔ bɛyɛle mɔɔ bɛbazuzu nwolɛ la azo. Saa bɛyɛle ye nzonlɛ a, anrɛɛ bɛbade kɛzi Nyamenle bule bɛ nyɛleɛ ne la abo.—Mrɛ. 17:10.
6. Anwosesebɛmanlɛ boni a wɔ Dwobu neazo ne anu maa wɔ a?
6 Noko bɛmaa yɛva ɛhye yɛrɛla yɛ mekɛ zo. Asoo dahuu ɛbiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛsi kpɔkɛ wɔ debie mɔɔ ɛbayɛ anwo la? Bie mɔ bahola ade nganeɛ kɛ bɛnda bɛnyɛ ɛhye kɛmɔ ɔwɔ kɛ bɛyɛ la. Saa wɔyɛ ɛhye bie ɛlɛ a, mmadi nwolɛ nyane. Ɛhye bie bɔbɔ dole tete selɛ Dwobu mɔɔ ɛnee di nɔhalɛ la. Mekɛ mɔɔ ɛnee ɔlɛyia ngyegyelɛ la, ɔdwenlenle ɔ nwo. Ɛnee ɔwɔ kɛ Ɛlaehu kakye ye wɔ debie mɔɔ ta to alesama la anwo kɛ: ‘Bɛ nuhua biala ɛnga kɛ, Nyamenle me Bɔvolɛ ne wɔ ni?’ (Dwo. 35:10) Ɛlaehu hanle hilele Dwobu kɛ: “Dwenle Nyamenle nwanwane gyima ne mɔ anwo.” (Dwo. 37:14) Ɛnee ɔwɔ kɛ Dwobu nwu gyima mgbole mɔɔ Gyihova ɛyɛ wɔ abɔdeɛ nu mɔɔ ɔnwu ye nee kɛzi Nyamenle nee alesama di la. Dwobu anwubielɛ ne manle ɔdele Gyihova ndenle ne mɔ abo. Mekɛ mɔɔ ɔgyinlanle ye ngyegyelɛ ne anloa na ɔnwunle kɛzi Gyihova lile edwɛkɛ ne anwo gyima la, Dwobu hanle kɛ: “Medendɛ ɛdendɛlɛ mɔɔ mende ɔ bo a, meha edwɛkɛ mɔɔ menze a, na ye ɛzulolɛ bo me nwo zo. Me nzo yɛɛ menvale mendele wɔ nganeɛ a, na kɛkala, yemɔ menwu ɛ nyunlu.”—Dwo. 42:3, 5.
7. Kɛmɔ nvoninli ne mɔɔ wɔ mukelɛ 116 kile la, duzu a doa zo mɔɔ yɛbazuzu nwolɛ a?
7 Ngapezonli Gyɛlɛmaya ɛdeɛ, ɔhɔle zo ɔkpondɛle Gyihova na ɔnwunle ye. Yeanyɛ kɛ ye maanlema ne la, ɛvolɛ dɔɔnwo mɔɔ Gyɛlɛmaya vale zonlenle nɔhalɛ nu la anu, ɔhɔle zo ɔbizale kɛ: ‘Gyihova wɔ ni?’ Wɔ edwɛkɛ mɔɔ doa zo wɔ tile ɛhye anu la anu, Gyɛlɛmaya neazo ne bamaa yɛanwu kɛzi yɛbahola yɛalua asɔneyɛlɛ, debiezukoalɛ nee anwubielɛ zo yɛakpondɛ Gyihova la.—1 Edk. 28:9.
Saa awie biza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ a ɔkile duzu? Adenle boni a anrɛɛ Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma bahola ava zo abiza zɔhane edwɛkɛ ne a?
GYƐLƐMAYA ZƐLƐLE GYIHOVA
8. Mekɛ boni anu a Gyɛlɛmaya bikyele Nyamenle wɔ asɔneyɛlɛ nu a?
8 Ɛvolɛ dɔɔnwo mɔɔ Gyɛlɛmaya vale yɛle Nyamenle kpɔmavolɛ wɔ Dwuda maanle ne anu la anu, ɔluale asɔneyɛlɛ mɔɔ vi ahonle nu la azo ɔkpondɛle Gyihova. Ɔkpondɛle moalɛ ɔvile Nyamenle ɛkɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔwɔ kɛ ɔka edwɛkɛ mɔɔ bɛngulo, wɔ mekɛ mɔɔ ɔdele nganeɛ kɛ ɔnrɛhola ɔnrɛdoa zo, yɛɛ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔnde deɛmɔti ninyɛne bie mɔ kɔ zo abo la. Nyamenle diele ye na ɔhilele ye kɛzi ɔwɔ kɛ ɔyɛ ye la. Suzu neazo ekyi bie anwo nea.
9. (a) Kɛzi Gyɛlɛmaya hanle ye ahonle nu edwɛkɛ wɔ Gyɛlɛmaya 15:15, 16 a, na kɛzi Gyihova buale ye ɛ? (b) Duzu ati a ɛsuzu kɛ ɔhyia kɛ ɛka kɛzi ɛte nganeɛ la wɔ asɔneyɛlɛ nu ɛ?
9 Mekɛ bie mɔɔ bɛhanle bɛhilele Gyɛlɛmaya kɛ ɔbɔ munzule edwɛkɛ bie nolo la, ɔdele nganeɛ kɛ awie biala ɛlɛbɔ ye aholoba. Yemɔti ngapezonli ne zɛlɛle Nyamenle kɛ ɔhakye ye. Suzu ye asɔneyɛlɛ ne mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya 15:15, 16, mɔɔ ɔhanle kɛzi ɔte nganeɛ wɔ Nyamenle mualɛ ne anwo wɔ nu la anwo. (Bɛgenga.) Wɔ zɔhane asɔneyɛlɛ ne anu, Gyɛlɛmaya hanle nyane mɔɔ ɔlɛdi la anwo edwɛkɛ. Noko, mekɛ mɔɔ ɔdiele Nyamenle edwɛkɛ ne la ɔ nye liele! Gyihova boale ye manle ɔdele adenle mɔɔ yenyia kɛ Nyamenle duma la ɔ nwo zo nee Nyamenle edwɛkɛ mɔɔ ɔlɛka la abo. Ɛnee Gyɛlɛmaya kola nwu ye wienyi kɛ Gyihova anwo wɔ edwɛkɛ ɛhye anu. Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a?
10. Mekɛ mɔɔ ngapezonli ne hanle kɛ ɔnrɛdendɛ wɔ Gyihova duma nu bieko la, kɛzi Nyamenle buale ye ɛ?
10 Mekɛ bieko anu, mɔɔ Yimɛ ara nrenya ɛsɔfo Pahyɛ bole Gyɛlɛmaya la, ɔhanle kɛ ɔnrɛdendɛ Gyihova duma nu bieko. Adenle boni azo a Nyamenle buale Gyɛlɛmaya asɔneyɛlɛ ne ɛ? (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 20:8, 9.) Baebolo ne ɛnga kɛ Nyamenle dendɛle vile anwuma hilele Gyɛlɛmaya. Noko, Nyamenle edwɛkɛ ne yɛle kɛ senle mɔɔ wolowolo ye mbowule nu la, na ɛnee ɔwɔ kɛ ɔbɔ ye nolo ala. Nɔhalɛ nu, kɛmɔ Gyɛlɛmaya hanle ye ahonle nu edwɛkɛ hilele Nyamenle na ɔmanle mɔɔ ɔze wɔ Ye ɛhulolɛdeɛ nwo la hanle ye ahonle la ati, ɔholale ɔyɛle mɔɔ ɛnee Nyamenle kulo kɛ ɔyɛ la.
11, 12. Kɛzi Gyɛlɛmaya nyianle amumuyɛma mɔɔ ɔzɔho kɛ bɛkpazi la anwo kpuyia mɔɔ ɔbizale la mualɛ ɛ?
11 Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya nwunle kɛzi amumuyɛma kpazi la ɔgyegyele ye. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 12:1, 3.) Ɛnee ɔndendɛ ɔntia Gyihova tenleneyɛlɛ ne ɛdeɛ, noko ɛnee ngapezonli ne kpondɛ kɛ ɔbua ye “edwɛkɛ” ne. Ye edwɛkɛ ne mɔɔ ɔka ye wienyi la manle ɔlale ali kɛ ɔ nee Nyamenle lɛ agɔnwolɛvalɛ kpole, kɛmɔ kakula nee selɛ mɔɔ lɛ ɛlɔlɛ tendɛ la. Ɛnee Gyɛlɛmaya ɛnde deɛmɔti Dwuuma dɔɔnwo mɔɔ bɛle ɛtanevolɛma ɛlɛkpazi la abo. Gyɛlɛmaya nyianle mualɛ mɔɔ yɛ ahunlundwolɛ ɔ? Gyihova bɔle ye ɛwɔkɛ kɛ ɔbaye ɛtanevolɛma yeavi ɛkɛ. (Gyɛ. 12:14) Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya nwunle kɛ Nyamenle ɛlɛdi ninyɛne mɔɔ ɔbizale anwo gyima la, ɔbayɛ kɛ ɔnyianle anwodozo kpole wɔ Nyamenle ndɛnebualɛ ne anu. Yemɔti, ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya vale asɔneyɛlɛ dole Nyamenle anyunlu fane dɔɔnwo, na ɔhanle ye ahonle nu edwɛkɛ ɔhilele ɔ Ze ne.
12 Mekɛ mɔɔ ɛnee Zɛdikaya ebialilɛ ne ɛlɛba awieleɛ mɔɔ Babelɔnma bɔle Gyɛlusalɛm anwo yiale la, Gyɛlɛmaya hanle Gyihova anwo edwɛkɛ kɛ, “ɛnwu menli ndenle kɔsɔɔti anu na ɛnea bɛ ɛbɛlabɔlɛ ne ɛtua biala kakɛ, kɛmɔ ye ndenle ne mɔ de la.” (Gyɛ. 32:19) Ɛnee Gyɛlɛmaya kola nwu kɛzi Gyihova bu ndɛnebualɛ la, kɛ Nyamenle ɛlɛnea mɔɔ yɛ nuhua ko biala ɛlɛyɛ la na ɔlɛtie asɔne mɔɔ ye azonvolɛ fi ahonle nu yɛ la. Na, zɔhane ala a, bɛbanwu daselɛ dɔɔnwo mɔɔ kile kɛ Ɔtua “biala kakɛ, kɛmɔ ye ndenle ne mɔ de la.”
13. Duzu ati a ɛlɛ anwodozo kɛ Nyamenle ɛhulolɛdeɛ bayɛ ɛkɛ a?
13 Bie a yɛte nganeɛ kɛ yɛnlɛ Nyamenle ndɛnebualɛ nee nrɛlɛbɛ mɔɔ wɔ kɛzi ɔdi ye ɛhulolɛdeɛ nwo gyima nee ye ɛhulolɛdeɛ mɔɔ ɔbamaa yeayɛ ɛkɛ la anwo edwɛkɛ biala. Noko akee, saa yɛsuzu Gyɛlɛmaya ɛdeɛ ne anwo na yɛka kɛzi yɛte nganeɛ la anwo edwɛkɛ wɔ yɛ asɔneyɛlɛ nu a ɔbaboa yɛ. Saa yɛdua adenle zɛhae azo yɛtendɛ a ɔbamaa yɛanyia anwodozo wɔ Gyihova anu kɛ, ɔbali ye ɛhulolɛdeɛ nwo gyima. Saa kɛkala bɔbɔ yɛnde kɛzi ninyɛne ɛlɛkɔ zo la abo, anzɛɛ deɛmɔti Nyamenle ɛhulolɛdeɛ ɛlɛkɔ zo kɛmɔ ɔde la a, yɛbahola yɛaha anwodozo mɔɔ yɛlɛ kɛ ɔze mɔɔ ɛlɛkɔ zo na ɔbali nwolɛ gyima la anwo edwɛkɛ wɔ asɔneyɛlɛ nu yɛahile ye. Ye ɛhulolɛdeɛ bayɛ ɛkɛ wɔ kɛzi ɔkulo kɛ ɔyɛ la pɛpɛɛpɛ. Ɛhye bara nu wɔ adenle biala azo; ɔnle kɛ yɛsu nwolɛ kpolera. Yɛbahɔ zo yɛabiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?,’ mɔɔ kile kɛ yɛbalua asɔneyɛlɛ zo yɛanlea kɛ yɛbade ye ɛhulolɛdeɛ bo na yɛanwu daselɛ mɔɔ kile kɛ ɔlɛdi nwolɛ gyima la.—Dwo. 36:5-7, 26.
Anwodozo boni a asɔneyɛlɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya luale zo kpondɛle Gyihova la maa ɛnyia a?
GYƐLƐMAYA NYIANLE NDELEBƐBO
14. Kɛzi yɛkola yɛnwu kɛ Gyɛlɛmaya zukoale Nyamenle menli tetedwɛkɛ ne ɛ?
14 Ɛnee Gyɛlɛmaya ze kɛ amaa yeabiza kpuyia ne mɔɔ se, ‘Gyihova wɔ ni?’ la, ɔhyia kɛ ‘ɔte Gyihova edwɛkɛ bo.’ (Gyɛ. 9:24) Ɔbayɛ kɛ ɔzukoale Nyamenle menli tetedwɛkɛ ne wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔlɛkɛlɛ mbuluku ne mɔɔ ɛnɛ bɛfɛlɛ ye kɛ Arelemgbunli buluku mɔɔ lumua nee mɔɔ tɔ zo nwiɔ la. Ɔbɔle “Sɔlɔmɔn anwo Tetedwɛkɛ Buluku ne,” “Yizilayɛ Arelemgbunli Tetedwɛkɛ Buluku ne,” yɛɛ “Dwuda Arelemgbunli Tetedwɛkɛ Buluku ne” aluma fɔɔnwo. (1 Arl. 11:41; 14:19; 15:7) Ɔda ali kɛ ɔdele kɛzi Gyihova lile gyinlabelɛ ngakyile ne mɔ anwo gyima la abo. Gyɛlɛmaya holale nwunle mɔɔ ɛnee sɔ Gyihova anye nee kɛzi Ɔbule kpɔkɛ mɔɔ menli zile la. Eza ɔholale ɔnleanle edwɛkɛ mɔɔ sunsum ne manle bɛhɛlɛle wɔ zɔhane mekɛ ne anu, mɔɔ bie a le mɔɔ Mosisi, Dwɔhyua, Samoɛle, Devidi nee Sɔlɔmɔn hɛlɛle la. Ɔda ali kɛ ɛnee ɔze ngapezoma mɔɔ ɛnee lumua ɔ nyunlu nee ye mekɛ zo amra anwo edwɛkɛ. Kɛzi debie mɔɔ Gyɛlɛmaya zukoale la boale ye ɛ?
15. Nvasoɛ boni a ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya nyianle vile Yilaegya ngapezo ne mɔɔ ɔzukoale la azo a?
15 Gyɛlɛmaya hɛlɛle Gyɛzɛbɛle, mɔɔ le Samɛlea Belemgbunli Ehabe aye atisesebɛ ne anwo edwɛkɛ. Ye edwɛkɛ mɔɔ ɔhɛlɛle la bie a le mɔɔ Yilaegya hanle kɛ ahwea batete Gyɛzɛbɛle nwonane wɔ Gyɛzɛlii azɛlɛ ne azo la. (1 Arl. 21:23) Na kɛmɔ Gyɛlɛmaya hɛlɛle la, ɛze kɛ kɛyɛ ɛvolɛ 18 anzi, bɛvuandinle Gyɛzɛbɛle bɛdele ye aze, Gyihu mgbɔnwɔ ne mɔ tietiale ɔ nwo zo, na ahwea lile ye nwonane ne. (2 Arl. 9:31-37) Ɔbayɛ kɛ Yilaegya ngapezo ne nee kɛzi ɔrale nu bɔkɔɔ, mɔɔ Gyɛlɛmaya zukoale la manle ɔnyianle diedi kpole wɔ Nyamenle edwɛkɛ ne anu. Nɔhalɛ nu, debie mɔɔ boale ye manle ɔbɔle mɔdenle kɛ ngapezonli la a le diedi mɔɔ ɔnyianle wɔ mekɛ mɔɔ ɔzukoale ninyɛne mɔɔ Gyihova yɛle ye dɛba ne la.
16, 17. Duzu a ɛsuzu kɛ manle Gyɛlɛmaya hɔle zo bɔle arelemgbunli mɔɔ bɛle amumuyɛ la kɔkɔ wɔ ye mekɛ zo ɛ?
16 Bɛmaa yɛnlea neazo fofolɛ. Ɛsuzu kɛ duzu a boale Gyɛlɛmaya manle ɔhɔle zo ɔbɔle arelemgbunli mɔɔ bɛle amumuyɛ le kɛ Gyɛhɔyakem nee Zɛdikaya kɔkɔ, ɔnva nwo kɛ ɛnee bɛyɛ ye kpɔdekpɔde la ɛ? Debie mɔɔ boale ye titile la a le kɛ Gyihova yɛle Gyɛlɛmaya ‘suakpole mɔɔ bɛbɔ nwolɛ bane, bulalɛ mpila yɛɛ kɔbele bane’ ɔvale ɔtiale Dwuda arelemgbunli. (Gyɛ. 1:18, 19) Noko ɔnle kɛ yɛ rɛle fi kɛ ɛnee Gyɛlɛmaya ɛzukoa Dwuda nee Yizilayɛ arelemgbunli mɔɔ lumua la anwo ninyɛne dɔɔnwo. Ɛnee yehɛlɛ yedo ɛkɛ ne kɛ Manasɛ ‘sisile afɔlemokyea mɔɔ ɔfa ɔsonle nwɔlɔra ne mɔ la wɔ Gyihova sua nu ɛkɛ’ ɔyelale ɔ kunlu ralɛ nrenya ɔbɔle afɔle, na ɔhanle menli dɔɔnwo mogya ɔguale. (2 Arl. 21:1-7, 16; bɛgenga Gyɛlɛmaya 15:4.) Noko, ɔbayɛ kɛ ɛnee Gyɛlɛmaya ze kɛ mekɛ mɔɔ Manasɛ nlunle ɔ nwo na ɔhɔle zo ɔzɛlɛle Gyihova la, “[Ɔdiele] ye ɛzunlɛ,” na Gyihova manle ɔralile ye ebia ne.—Bɛgenga 2 Edwɛkɛsisilɛ 33:12, 13.
17 Gyɛlɛmaya ambɔ anwunvɔne mɔɔ Gyihova zele Manasɛ la azo wɔ edwɛkɛ mɔɔ ɔhɛlɛle la anu. Noko Manasɛ wule la, ye ɛvolɛ 15 ala anzɛɛ mɔɔ kɛyɛ zɔ la yɛɛ Gyɛlɛmaya bɔle ye ngapezo gyima ne abo a. Yemɔti, ɔbayɛ kɛ ngapezonli ne dele mɔɔ zile wɔ mekɛ mɔɔ belemgbunli ne nlunle ɔ nwo wɔ ye ɛtane ne anwo la. Ɔbayɛ kɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya zukoale wɔ Manasɛ ɛbɛlatane ne nee mɔɔ vi nu rale anwo la boale ye manle ɔnwunle kɛ nvasoɛ wɔ zo kɛ ɔka ɔkile arelemgbunli mɔɔ le kɛ, Zɛdikaya la kɛ ɔkpondɛ Gyihova anwunvɔnezelɛ nee ye ɛhulolɛ kpundii ne. Belemgbunli bɔbɔ mɔɔ ɛlie duma ɛtane wɔ awozonlezonlenlɛ nee mogyahwinlɛ nwo la bahola anlu ɔ nwo na yɛanyia ɛtanefakyɛ. Saa ɛdawɔ a le Gyɛlɛmaya a, anrɛɛ Manasɛ edwɛkɛ ne bamaa wɔ anwosesebɛ, na yeamaa wɔahɔ zo wɔaha edwɛkɛ wɔ arelemgbunli amumuyɛ gyɛne mɔɔ ɛha la ebialilɛ ne anu?
ƆZUKOALE DEBIE ƆVILE MƆƆ ƆNWUNLE YE LA ANU
18. Duzu a Gyɛlɛmaya holale zukoale vile Yulaya neazo ne anu a, na kɛmɔti a wɔbua ye zɔ ɛ?
18 Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya ɛlɛyɛ ye ngapezo gyima ne la, ɔzukoale debie ɔvile kɛzi ye mekɛ zo amra bɔle bɛ ɛbɛla wɔ gyinlabelɛ bie mɔ anu la anu. Bɛ nuhua ko a le ngapezonli Yulaya, mɔɔ hanle ye ngapezo ne tiale Gyɛlusalɛm nee Dwuda wɔ Gyɛhɔyakem ebialilɛ ne anu la. Noko, kɛmɔ ɛnee Yulaya sulo Belemgbunli Gyɛhɔyakem la ati, ɔnriandile ɔhɔle Yigyibiti. Ɛhye anzi, belemgbunli ne zoanle menli manle bɛhɔhyele ye bɛvile Yigyibiti bɛrale na bɛhunle ye. (Gyɛ. 26:20-23) Ɛdwenle kɛ Gyɛlɛmaya zukoale debie vile Yulaya edwɛkɛ ne anu ɔ? Ɛzɛkyelɛ ne mɔɔ ɛlɛba mɔɔ Gyɛlɛmaya hɔle zo bɔle Dwuuma kɔkɔ wɔ nwolɛ, na bɔbɔ ɔyɛle zɔ wɔ ɛzonlenlɛ sua ne anwo ɛkɛ la kile kɛ ɔbayɛ kɛ ɔzukoale debie ɔvile nu. Gyɛlɛmaya nyianle akɛnrasesebɛ na Gyihova amkpo ye. Ɔbayɛ kɛ Nyamenle hanle Ahaekam, mɔɔ le Hyeefan ara nrenya ne ahonle, manle ɔbɔle Gyɛlɛmaya mɔɔ lɛ akɛnrasesebɛ la anwo bane.—Gyɛ. 26:24.
19. Duzu a Gyɛlɛmaya zukoale wɔ ngapezoma mɔɔ Gyihova zoanle bɛ fane dɔɔnwo wɔ Ye menli ne ɛkɛ la anu a?
19 Gyɛlɛmaya eza zukoale debie vile kɛzi Gyihova luale ɔ nwo zo bɔle Ye menli ne kɔkɔ la anu. Wɔ Belemgbunli Gyɛhɔyakem ɛvolɛ ne mɔɔ tɔ zo nna la anu, Gyihova hanle hilele Gyɛlɛmaya kɛ ɔhɛlɛ edwɛkɛ mɔɔ ɔvi Dwosaya mekɛ zo yeha toonwo badwu zɔhane mekɛ ne la. Duzu ati a Nyamenle hanle edwɛkɛ ɛhye hilele ye a? Ɛnee ɔbamaa menli anlu bɛ nwo na bɛanyia ɛtanefakyɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 36:1-3.) Gyɛlɛmaya dwazole ndɛ kɛ ɔka Nyamenle kɔkɔbɔlɛ ne yeahile bɛ, na bɔbɔ ɔbodole menli ne kɛ bɛgyakyi bɛkyi ninyɛne ne mɔ. (Gyɛ. 44:4) Asoo ɔnla ali kɛ ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya dele ɔ bo wɔ ye anwubielɛ ne anu kɛ anwunvɔnezelɛ ti a Nyamenle ɛzoa ngapezoma ne wɔ Ye menli ne ɛkɛ a? Na asoo ɛhye ɛnrɛha Gyɛlɛmaya ɛnrɛmaa ɔdaye noko ɔnrɛze anwunvɔne? (2 Edk. 36:15) Ɛhye ati, ɛkola ɛnwu deɛmɔti Gyɛlɛmaya nyianle ɔ ti wɔ Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anu la, ɔholale ɔhanle kɛ: “[Gyihova] ɛhulolɛ kpundii ne ɛmbɔ aze, ye anwunvɔnezelɛ ne abo ɛndu ɛlɛ; alehyenlɛ biala bɛle fofolɛ” la.—Awo. 3:22, 23.
Kɛzi ninyɛne mɔɔ Nyamenle yɛle ye dɛba ne mɔɔ Gyɛlɛmaya zukoale nee anwubielɛ mɔɔ ɔ nee awie mɔ nyianle na ɔdwenledwenle nwolɛ la hanle ye ɛ? Duzu a yɛsukoa yɛfi ɛhye anu a?
ASOO DAHUU ƐBIZA KƐ, ‘GYIHOVA WƆ NI?’
20. Kɛzi ɛbazukoa Gyɛlɛmaya na wɔakpondɛ Gyihova ɛ?
20 Saa ɛlɛsi kpɔkɛ alehyenlɛ biala a, asoo ɛnea kɛ ɛbanwu mɔɔ le Nyamenle ɛhulolɛdeɛ la, na wɔabiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ (Gyɛ. 2:6-8) Gyɛlɛmaya anyɛ ɔ nwo kɛ ye mekɛ zo Dwuuma la, ɔkpondɛle moalɛ ɔvile Tumivolɛ Bedevinli ne ɛkɛ dahuu na ɔnwunle mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔyɛ la. Saa yɛsukoa Gyɛlɛmaya na dahuu yɛkpondɛ Gyihova adwenle wɔ mekɛ mɔɔ yɛlɛsi kpɔkɛ la a, ɔda ali kɛ yemɔ a le debie mɔɔ nrɛlɛbɛ wɔ nu maa yɛ nuhua ko biala a.
21. Saa awie tendɛ tia wɔ ɛsesebɛ wɔ daselɛlilɛ nu a, asɔne boni a ɛbahola wɔayɛ a?
21 Ɔnle kɛ kpɔkɛzilɛ ne fane edwɛkɛ kpole bie anzɛɛ wɔ ɛbɛlabɔlɛ nu debie mɔɔ yɛ se la anwo ala. Kɛ neazo la, asoo ɔwɔ kɛ ɛkpondɛ Gyihova wɔ kenle mɔɔ wɔyɛ kɛ ɛbahɔ daselɛlilɛ la? Bie a ɛdwazole la ɛnwunle kɛ maanle nu ɛnle kpalɛ. Azɛlɛsinli mɔɔ bɛyɛ kɛ bɛbayɛ azua nu daselɛlilɛ wɔ nu la le mɔɔ bɛyɛ nuhua gyima fane dɔɔnwo. Bie a ɛkakye kɛ menli mɔɔ wɔ nu la bie mɔ andie wɔ anzɛɛ bɛyɛle wɔ aholoba. Zɔhane nwonlomɔ ne, asoo ɛbahola wɔava asɔneyɛlɛ wɔabiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ Saa ɛyɛ zɔ a, ɔbamaa wɔadwenle edwɛkɛ kɛnlɛma mɔɔ ɛzo ɛlua la anwo na yeamaa wɔanwu ye wienyi kɛ ɔle Nyamenle ɛhulolɛdeɛ kɛ ɛbɔ zɔhane edwɛkɛ ne nolo. Akee ɛbade nganeɛ kɛ Gyihova edwɛkɛ ne maa ɛ nye die na ɛdi fɛlɛko, kɛmɔ ɔyɛle Gyɛlɛmaya la. (Gyɛ. 15:16, 20) Saa nzinlii ɛyia awie wɔ daselɛlilɛ nu na ɔtendɛ ɔtia wɔ ɛsesebɛ anzɛɛ ɔnwunlonwunla wɔ a, ɛbahola wɔaha kɛzi ɛte nganeɛ la anwo edwɛkɛ wɔ asɔneyɛlɛ nu wɔahile Nyamenle. Ɛbayɛ zɔ ɔ? Mmamaa ɛ rɛle fi kɛ ɔbahola yeava ye sunsum ne yeamaa wɔ amaa yeaboa wɔ, na ɛhulolɛ mɔɔ ɛlɛ kɛ ɛka Nyamenle edwɛkɛ ne la bamaa wɔali ɛzulolɛ biala mɔɔ ɛha wɔ la azo konim.—Luku 12:11, 12.
22. Duzu ati a bɛbahola bɛazi asɔneyɛlɛ bie adenle ɛ?
22 Ɔle kpalɛ kɛ yɛnwu kɛ bɛbahola bɛazi asɔneyɛlɛ bie adenle. (Bɛgenga Awolɛyelɛ 3:44.) Gyihova andie Dwuuma mɔɔ ɛnee bɛde atua la asɔneyɛlɛ ɔluakɛ ɛnee ‘bɛduodua bɛ nzo kɛ bɛnrɛdie ye’ na bɛlɛkɔ zo bɛayɛ ɛtane. (Mrɛ. 28:9) Ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya nwunle ɛzukoalɛdeɛ mɔɔ wɔ nu la wienyi, na ɔwɔ kɛ yɛdayɛ noko yɛnwu ye zɔ kɛ: Saa awie anyɛ mɔɔ nee ye asɔneyɛlɛ le ko la a ɔbamaa Nyamenle ali nyane na Ɔnrɛmaa ɔnrɛdie asɔneyɛlɛ ne. Nɔhalɛ nu, ɔwɔ kɛ yɛbɔ mɔdenle biala kɛ yɛnrɛyɛ zɔ.
23, 24. (a) Duzu a hyia na yɛanwu Gyihova ɛhulolɛdeɛ a? (b) Kɛ ɔkɛyɛ na wɔ debiezukoalɛ ne aboa wɔ kpalɛ ɛ?
23 Yɛfa asɔneyɛlɛ yɛbiza Gyihova adehilelɛ yɛwie a, eza ɔhyia kɛ yɛkɔ zo yɛyɛ bɛtianwo debiezukoalɛ, yemɔ a le debie titile mɔɔ maa yɛnwu Gyihova ɛhulolɛdeɛ a. Yɛ ti ɛyɛ boɛ wɔ ɛhye anwo ɛdɛla Gyɛlɛmaya. Yɛlɛ Baebolo ne amuala wɔ ɛkɛ. Kɛmɔ Gyɛlɛmaya zukoale kpalɛ na ɔhɛlɛle ye tetedwɛkɛ ne mɔɔ vi sunsum nu la, ɛdawɔ noko ɛbahola wɔazukoa Nyamenle Edwɛkɛ ne na wɔakpondɛ adehilelɛ wɔavi Nyamenle ɛkɛ, amaa wɔabiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ Saa ɛbɔ mɔdenle ɛsukoa ye ɛhulolɛdeɛ a, ɛbanyia anwodozo wɔ ye nu, na ɛbayɛ “kɛ baka mɔɔ gyi azule nloa, [na] ye ndinli dwu azule ne anu” la.—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 17:5-8.
24 Saa ɛkenga Ngɛlɛlera Nwuanzanwuanza ne na ɛlɛdwenledwenle nwolɛ a, bɔ mɔdenle kɛ ɛbanwu mɔɔ Gyihova kpondɛ kɛ ɛyɛ wɔ gyinlabelɛ ngakyile nu la. Ɛbahola wɔakpondɛ ngyinlazo mɔɔ ɛkulo kɛ ɛkakye na ɛfa ɛdi gyima wɔ wɔ ɛbɛlabɔlɛ nu la. Saa ɛlɛkenga tetedwɛkɛ, Nyamenle mɛla, ngyinlazo kpalɛ nee nrɛlɛbɛ edwɛkɛ mɔɔ wɔ Nyamenle Edwɛkɛ ne anu la a, suzu kɛzi zɔhane edwɛkɛ ne ɔwɔ kɛ maa ɛsi kpɔkɛ kpalɛ alehyenlɛ biala la anwo. Saa ɔlɛbua wɔ kpuyia ne mɔɔ ɛbizale kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ la a, ɔbamaa wɔalua Edwɛkɛ ne mɔɔ bɛhɛlɛ la azo wɔanwu kɛzi ɛbahola wɔagyinla gyinlabelɛ ngakyile mɔɔ anu yɛ se mɔɔ bahola ado wɔ anloa la. Ɛbahola bɔbɔ wɔanwu ‘ninyɛne mɔɔ ɛtɛnwunle bɛ ɛlɛ la’ wɔ Baebolo ne anu anzɛɛ wɔade ɔ bo wɔ adenle fofolɛ zo!—Gyɛ. 33:3.
25, 26. Duzu ati a anwubielɛ bahola aboa yɛ ɛ?
25 Bieko, ɛbahola wɔazuzu anwubielɛ mɔɔ wɔnyia, nee awie mɔ ɛdeɛ nwo. Kɛ neazo la, bie a wɔnwu kɛ menli ekyi gyakyi kɛ bɛbava bɛ nwo bɛado Gyihova anwo zo kɛmɔ Yulaya yɛle la. (2 Tem. 4:10) Ɛbahola wɔazukoa mɔɔ bɛyɛle la na munzule mɔɔ dole bɛ la bie ando wɔ. Kakye Gyihova ɛhulolɛ kpundii ne mɔɔ yeva yeli gyima fane dɔɔnwo yemaa wɔ la, na kakye kɛ Gyɛlɛmaya noko anye liele Nyamenle anwunvɔnezelɛ ne anwo. Saa gyinlabelɛ mɔɔ ɛwɔ nuhua la ɛnle kpalɛ fee bɔbɔ a, mmadwenle kɛ Anwuma Anwumanli ne ɛndwenle ɛ nwo. Ɔdwenle ɛ nwo, kɛmɔ ɔdwenlenle Gyɛlɛmaya anwo la.
26 Saa ɛsuzu mɔɔ Gyihova ɛyɛ ɛmaa menli bie mɔ ɛnɛ la anwo a, ɛbanwu kɛ alehyenlɛ biala ɔdua ndenle ngakyile zo ɔfa adehilelɛ ɔmaa yɛ. Aki, mɔɔ le adiema raalɛ kakula wɔ Japan la, dele nganeɛ kɛ ɔnfɛta kɛ Keleseɛnenli la. Kenle ko mɔɔ ɔ nee maanzinli zo neavolɛ ne aye lua wɔ daselɛlilɛ nu la, Aki hanle kɛzi ɔte nganeɛ la kɛ: “Mete nganeɛ kɛ ɔka ekyii Gyihova ye me fi ɔ nloa anu to ye lɔ, noko meha ɔ nloa anwo, na melɛka meahile ye kɛ ɔmaa me mekɛ ekyi.” Maanzinli zo neavolɛ ne aye ne nleanle ɔ nyunlu na ɔhanle kɛ: “Metɛtele nganeɛ kɛ ɛle Keleseɛnenli adodɔlera ɛlɛ!” Nzinlii, Aki zuzule zɔhane edwɛkɛ ne mɔɔ maa anwosesebɛ la anwo. Nɔhalɛ nu, ɛnee debie biala ɛngile kɛ Gyihova ɛbu ye kɛ ɔle adodɔlera ɛlɛ. Ɛhye anzi, Aki zɛlɛle Gyihova kɛ: “Soa me wɔ ɛleka biala mɔɔ ɛkulo la. Mebayɛ debie biala mɔɔ ɛkulo kɛ meyɛ la.” Zɔhane mekɛ ne anu, ɔhɔle maanle bie anu, ɛnee ekpunli ekyi mɔɔ bɛka Japan aneɛ la wɔ ɛkɛ na bɛhyia awie mɔɔ te aneɛ ne mɔɔ bahola adɛnla ɛkɛ na yeaboa bɛ la. Amuanrɛɛ maanle ne anu a bɛwole Aki a, yemɔti yeanyɛ se kɛ ɔbahɔ ɛkɛ na yeaboa bɛ. Noko nienwu a ɔbadɛnla a? Adiema raalɛ mɔɔ ɔ ra raalɛ ɛdu ɛvi ye sua ne anu la vale ɛkɛ ne manle ye. Aki dwulale ye edwɛkɛ ne kɛ: “Debie biala hɔle zo kɛ bɛziezie ninyɛne bɛwie la; ɛnee Gyihova ɛlɛbuke adenle ne amaa me.”
27. Duzu ati a ɔwɔ kɛ kpuyia ne mɔɔ se, ‘Gyihova wɔ ni?’ la ka wɔ ahonle ɛ?
27 Mediema mrenya nee mraalɛ dɔɔnwo bahola aha neazo ngakyile mɔɔ bɛte nganeɛ kɛ Gyihova manle bɛ adehilelɛ wɔ nu, bie a mekɛ mɔɔ bɛlɛkenga Baebolo ne anzɛɛ bɛlɛyɛ bɛtianwo debiezukoalɛ la. Bie a ɛdawɔ noko wɔnyia anwubielɛ ngakyile. Ɔwɔ kɛ ɛhye maa ɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ne anu mia na ɔka wɔ ɔmaa ɛbɔ mɔdenle ɛyɛ asɔne dahuu. Nyia anwodozo kɛ saa alehyenlɛ biala yɛbiza kɛ, ‘Gyihova wɔ ni?’ a ɔbamaa yɛanwu ye adenle ne.—Aye. 30:21.
Kɛzi ɛbanyia kpuyia ne mɔɔ se, ‘Gyihova wɔ ni?’ la mualɛ ɛ? Ndenle boni a ɛbalua zo wɔakpondɛ adehilelɛ wɔ ye ɛkɛ a?