ƐZUKOALƐDEƐ 26
Edwɛkɛ Mɔɔ Bɛmaa Ɔtoɔdoa Zo
KOLAA na wɔahola wɔahyehyɛ wɔ edwɛkɛ wɔamaa yeadoɔdoa zo la, ɔhyia kɛ ɛnyia bodane bie. Asoo wɔ bodane ala a le kɛ ɛmaa awie mɔ ade edwɛkɛtile bie—diedi, nyɛleɛ, subane, anzɛɛ ɛbɛlabɔlɛ bie anwo edwɛkɛ ɔ? Ɛkpondɛ kɛ ɛkilehile nzuzulɛ bie anu anzɛɛ ɛbɔ ɛgua ɔ? Asoo wɔ bodane a le kɛ ɛmaa bɛanyia anyezɔlɛ bɛamaa debie anzɛɛ ɛmaa bɛayɛ debie? Saa ɛbaha wɔ edwɛkɛ ne wɔahile sonla ko anzɛɛ tievolɛma dɔɔnwo a, ɔhyia kɛ ɛsuzu mɔɔ bɛze ye wɔ edwɛkɛtile ne anwo nee kɛzi bɛyɛ bɛ nyɛleɛ wɔ nwo la anwo amaa wɔahola wɔayɛ ye kpalɛ. Ɛwie ɛhye yɛ a, akee hyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne wɔ adenle mɔɔ ɔbaboa yeamaa wɔadwu wɔ bodane ne anwo la azo.
Mɔɔ fane ɛzonlenlɛ gyima mɔɔ Sɔɔlo (Pɔɔlo) yɛle ye wɔ Dɛmasekɛse anwo la, Gyima ne 9:22 bɔ amaneɛ kɛ “ɔhilehilele nu kɛ Gyisɛse a le Mɛzaya ne, ɔmanle ɔrale kɛ Dwuuma bɔbɔ mɔɔ wɔ Dɛmasekɛse la dɔle mumule wɔ nwolɛ.” Kɛzi ɔyɛle ye ɛ? Kɛmɔ ɔlale ali wɔ kɛlɛtokɛ mɔɔ fane ɛzonlenlɛ gyima mɔɔ Pɔɔlo yɛle ye amozii wɔ Anteɔko nee Tɛsalonaeka anu la, ɔlumuale ɔvale ye edwɛkɛ ne ɔgyinlanle nɔhalɛ mɔɔ kile kɛ Dwuuma die Hibulu Ngɛlɛlera ne di yɛɛ bɛka kɛ bɛdie mɔɔ ɔka ɔfane Mɛzaya ne anwo la bɛdi la azo. Akee Pɔɔlo kpale edwɛkɛ mɔɔ fane Mɛzaya ne ɛbɛlabɔlɛ nee ye gyima nwo la ɔvile Ngɛlɛlera ne anu. Ɔvale ɛhye mɔ ɔtotole mɔɔ zile wɔ Gyisɛse ɛbɛlabɔlɛ nu la anwo. Awieleɛ kolaa ne, ɔmanle ɔlale ali bɔkɔɔ kɛ Gyisɛse zɔhane, a le Kelaese anzɛɛ Mɛzaya ne a. (Gyi. 13:16-41; 17:2, 3) Saa ɛdawɔ noko ɛka Baebolo nu nɔhalɛ ne ɛmaa ɔtoɔdoa zo a, ɔbahola yeaha awie mɔ.
Edwɛkɛ Ne Ɛhyehyɛlɛ. Ɛbahola wɔahyehyɛ edwɛkɛ wɔ ndenle ngakyile zo wɔamaa yeadoɔdoa zo. Saa ɔbaboa a, ɛbahola wɔava ndenle ngakyile wɔabɔ nu wɔali gyima. Suzu neazo ɛhye mɔ anwo nea.
Edwɛkɛ adile ɛhyehyɛlɛ. Ɛhye kile kɛ ɛhyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne anu mɔɔ ko biala twe adwenle kɔ wɔ bodane ne azo a. Ɛbahola wɔahyehyɛ bɛ edwɛkɛ titile mɔɔ baboa yeamaa bɛade wɔ edwɛkɛtile ne abo la. Bɛbahola bɛayɛ ngilehilenu fɔɔnwo bie mɔ mɔɔ foa anzɛɛ bɔ edwɛkɛ bie gua la. Bie a ɔlua wɔ tievolɛma anzɛɛ wɔ bodane ne ati, ɛbahola wɔava edwɛkɛ bie mɔ wɔaboka nwo anzɛɛ wɔaye bie mɔ wɔavi nu ɔnva nwo kɛ bɛfane edwɛkɛtile ne anwo la.
Suzu edwɛkɛ adile ɛhyehyɛlɛ nwo neazo bie mɔ anwo nea. Saa ɛka Nyamenle duma ne anwo edwɛkɛ sikalɛ a, ɛbahola wɔava (1) deɛmɔti ɔhyia kɛ yɛnwu Nyamenle duma, (2) Nyamenle duma ne a le boni, yɛɛ (3) kɛzi yɛbahile ɛbulɛ yɛamaa zɔhane duma ne la wɔaboka nwo.
Ɛbahola wɔalua mbuluku mɔɔ ‘akɛlɛ nɔhavo nee nrɛlɛbɛvolɛ’ ne ɛyɛ kɛ yɛva yɛyɛ sua nu Baebolo ɛzukoalɛ la azo wɔazukoa edwɛkɛ adile ɛhyehyɛlɛ nwo edwɛkɛ dɔɔnwo. (Mat. 24:45) Fane dɔɔnwo ne ala, edwɛkɛ adile mɔɔ baboa sukoavoma yeamaa bɛanwu Baebolo ne anu mɔlebɛbo ngilehilelɛ ne la wɔ mbuluku ɛhye mɔ anu. Wɔ mbuluku mɔɔ le mgbole la anu, bɛfa edwɛkɛ adile ngyikyi bɛkyehyɛ tile ko biala anu. Tile ko biala maa sukoavo ne nwu edwɛkɛ mɔɔ doa zo nee kɛzi ɔfane edwɛkɛ ne amuala anwo la.
Nyɛleɛ nee mɔɔ fi nu ba. Saa ɛsuzu nyɛleɛ nee mɔɔ fi nu ba la anwo noko a ɔbamaa wɔ edwɛkɛ ne adoɔdoa zo.
Saa ɛlɛtendɛ wɔahile menli ekpunli anzɛɛ sonla ko kɛ ɔwɔ kɛ bɛsuzu mɔɔ bavi debie mɔɔ bɛlɛyɛ anzɛɛ mɔɔ bɛkpondɛ kɛ bɛyɛ la anu ara la anwo a, adenle ɛhye baboa kpalɛ. Nwolɛ neazo kɛnlɛma wɔ Mrɛlɛbulɛ tile 7 ne anu. Ɔka kɛzi kpavolɛ bie mɔɔ “ɔnze nrɛlɛbɛ fee” (nyɛleɛ) hɔle tuutuunli bie ɛkɛ na ɔnwunle amaneɛ kpole (mɔɔ fi nu ba) la anwo edwɛkɛ wienyi.—Mrɛ. 7:7.
Amaa bɛade ɔ bo kpalɛ la, ɛbahola wɔava amaneɛ mɔɔ menli mɔɔ kpo Gyihova ndenle la nwunle ye la wɔatoto nyilalɛ mɔɔ menli mɔɔ diele ye la nyianle la anwo. Gyihova sunsum ne hanle Mosisi ɔmanle ɔvale edwɛkɛ bie mɔ ɔtotole nwolɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɔtendɛ yeahile Yizilayɛ maanle ne kolaa na bɛahɔ Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne azo la.—Mɛla, tile 28.
Ɔdwu mekɛ ne bie a ɛbahola wɔava tɛnlabelɛ (mɔɔ fi nu ba) bie na wɔahilehile ninyɛne mɔɔ vale zɔhane deɛ ne rale la anu (nyɛleɛ) wɔava wɔabɔ wɔ adawubɔlɛ ne abo. Fane dɔɔnwo ne ala ɔwɔ kɛ ɛdua ngyegyelɛ nee ye sɔbelɛ zo a ɛyɛ ɛhye a.
Ngyegyelɛ nee ye sɔbelɛ. Saa ɛka ngyegyelɛ bie mɔɔ menli ɛlɛyia nee kɛzi bɛbanyia ye sɔbelɛ la anwo edwɛkɛ wɔ daselɛlilɛ nu a, ɔbamaa ahenle adie wɔ. Bie a ɛdawɔ a ɛbaha ngyegyelɛ ne anwo edwɛkɛ a anzɛɛ suamenle ne a babiza a.
Bie a ngyegyelɛ ɛhye bahola ayɛ menli mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli na bɛwu, ɛtaneyɛlɛ anzɛɛ nzisi mɔɔ ɛbu la. Ɔngyia kɛ ɛbaha ngyegyelɛ mɔɔ ɛlɛkɔ zo la anwo edwɛkɛ dɔɔnwo ɔluakɛ awie biala ze. Ka nwolɛ edwɛkɛ sikalɛ bie ala fa bɔ ɔ bo, na akee fa nwolɛ sɔbelɛ ne mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la toa zo.
Eza ngyegyelɛ ne bahola avane sonla ko anwo, bie a ngyegyelɛ mɔɔ wovolɛ ko yia, anwodolɛ mɔɔ anu yɛ se mɔɔ maa bɛ sa nu to, anzɛɛ anwongyelelɛ mɔɔ awie yia ɔlua atisesebɛ nyɛleɛ mɔɔ bɛfa bɛyɛ ye la ati. Amaa wɔahola wɔaboa kpalɛ la, ɔwɔ kɛ ɛtie edwɛkɛ boɛ. Baebolo ne ka ngyegyelɛ ɛhye mɔ anwo edwɛkɛ mɔɔ boa. Noko saa ɛlɛka nwolɛ edwɛkɛ a, ɔwɔ kɛ ɛda nwunu ali. Saa ahenle banyia wɔ edwɛkɛ ne azo nvasoɛ a, ɔwɔ kɛ wɔ edwɛkɛ ne fɛta. Maa bɛnwu kɛ ɛlɛka ngyegyelɛ ne sɔbelɛ bɔkɔɔ, anwodɔlɛ ekyi, anzɛɛ kɛzi bɛbagyinla tɛnlabelɛ bie mɔɔ ɔnrɛhakyi wɔ ngyehyɛleɛ ɛhye anu anloa la anwo edwɛkɛ. Eza nea kɛ Ngɛlɛlera ne anu edwɛkɛ mɔɔ ɛka la bazi mɔɔ ɛkpondɛ kɛ bɛnyia la azo. Tɛ ye zɔ a, bie a ahenle ne ɛnrɛde sɔbelɛ ne mɔɔ ɛlɛka nwolɛ edwɛkɛ la abo.
Hyehyɛ edwɛkɛ ne kɛzi ɔzile la. Edwɛkɛ bie mɔ wɔ ɛkɛ mɔɔ saa ɛhyehyɛ bɛ kɛzi bɛzile la a ɔnyɛ se. Kɛ neazo la, bɛhyehyɛle kɛzi Ngyegyelɛ Bulu ne zile la pɛpɛɛpɛ wɔ Adendulɛ buluku ne anu. Yɛnwu kɛzi ɛzoanvolɛ Pɔɔlo hyehyɛle mrenya nee mraalɛ diedima ne doɔdoale zo la wɔ Hibuluma tile 11.
Saa ɛka edwɛkɛ bie mɔɔ zile la ɛmaa ɔtoɔdoa zo a, bie a ɔbaboa wɔ tievolɛma yeamaa bɛade kɛzi edwɛkɛ bie zile la abo. Ɛhye fane ɛnɛ mekɛ ye anu edwɛkɛ nee mɔɔ zile wɔ Baebolo mekɛ nu la anwo. Yemɔti saa ɛlɛkilehile edwɛkɛ nu a, ɛbahola wɔava kɛzi bɛhyehyɛ edwɛkɛ bie mɔɔ zile bɛmaa ɔtoɔdoa zo la wɔaboka nyɛleɛ nee mɔɔ fi nu ba la anwo. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛka ninyɛne mɔɔ Baebolo ne se ɔbazi kenlebie la anwo edwɛkɛ na ɛhyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne ɛmaa ɔtoɔdoa zo a, ɔbamaa wɔ tievolɛma ade ɔ bo na bɛahakye.
Wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɛhyehyɛ wɔamaa yeadoɔdoa zo la ɛngile kɛ ɔwɔ kɛ ɛkɔbɔ ɔ bo. Ɔdwu mekɛ ne bie a, ɔbayɛ kpalɛ kɛ ɛbava amaneɛbɔlɛ bie wɔabɔ wɔ edwɛkɛ ne abo wɔ ɛleka mɔɔ yɛ anyelielɛ la. Kɛ neazo la, saa ɛlɛka anwubielɛ bie a, bie a ɛbahola wɔaha mekɛ bie mɔɔ bɛzɔle awie munli nu mɔɔ ɔgyinlanle ɔmanle Nyamenle bɛnleanle la anwo edwɛkɛ. Mɔɔ wɔ tievolɛma anye ɛlie nwolɛ la, akee ɛbahola wɔahilehile kɛzi ɔzile la anu pɛpɛɛpɛ.
Fa Edwɛkɛ Mɔɔ Hyia La Ala Di Gyima. Ɔnva nwo kɛzi ɛbahyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne la, nea boɛ kɛ ɛbava edwɛkɛ mɔɔ hyia la ala. Ɔwɔ kɛ edwɛkɛ mɔɔ ɛbakpa la fane edwɛkɛtile ne anwo. Eza ɔwɔ kɛ ɛsuzu menli mɔɔ wɔ wɔ tievolɛma ne anu la anwo. Bie a edwɛkɛ titile bie baboa ekpunli bie, noko saa ɛka ɛkile ekpunli fofolɛ a, nvasoɛ fee ɛnrɛra zo. Eza ɔwɔ kɛ ɛnea kɛ wɔ edwɛkɛ ne amuala bamaa wɔadwu wɔ bodane ne anwo. Tɛ ye zɔ a, ɔnva nwo kɛ wɔ edwɛkɛ ne yɛ fɛ la, nvasoɛ ɛnrɛra zo.
Saa ɛlɛyɛ neɛnleanu a, bie a ɛbanyia anyelielɛ edwɛkɛ dɔɔnwo mɔɔ fane wɔ edwɛkɛ ne anwo. Dodo nyɛ a ɔwɔ kɛ ɛfa ɛdi gyima a? Saa ɛka edwɛkɛ dɔɔnwo ɛgua wɔ tievolɛma anwo zo a, bie a ɔbazɛkye wɔ bodane ne. Saa ɛfa edwɛkɛ ekyi na ɛkilehile nuhua kpalɛ a bɛbahakye ye ndɛndɛ bɛadɛla edwɛkɛ dɔɔnwo mɔɔ bɛka ye waa la. Ɛhye ɛngile kɛ ɔnle kɛ ɛfa edwɛkɛ mɔɔ yɛ anyelielɛ la ɛboka nwolɛ fee. Noko mmamaa yemɔ keda wɔ bodane ne azo. Yɛ kɛzi bɛlua nrɛlɛbɛ adenle zo bɛva edwɛkɛ ɛhye bie bɛwula Baebolo ne anu la nzonlɛ wɔ Maake 7:3, 4 nee Dwɔn 4:1-3, 7-9.
Mekɛ mɔɔ ɛlɛkilehile edwɛkɛ ne anu ngoko ngoko la, nea boɛ na wɔanyɛ ye ndɛndɛ somaa mɔɔ wɔ tievolɛma ɛnnwu mɔɔ ɛlɛkile a. Amaa wɔ edwɛkɛ ne mɔ amuala aboa kpalɛ la, ɔwɔ kɛ ɛmaa bɛnwu kɛ ɛvi edwɛkɛ ko azo ɛlɛkɔ fofolɛ zo. Ɛbahola wɔaha ɛdendɛfoa anzɛɛ bie a ɛdendɛmunli mɔɔ bamaa bɛanwu abusuabɔlɛ mɔɔ wɔ edwɛkɛ ne anu la. Wɔ aneɛ dɔɔnwo anu, bɛkola bɛfa edwɛkɛ agbɔkɛ anzɛɛ ɛdendɛfoa ngyikyi mɔɔ bɛfa bɛsosɔ edwɛkɛ zo la bɛdi gyima bɛmaa bɛnwu edwɛkɛ mɔɔ doa zo la.
Saa ɛfa edwɛkɛ mɔɔ hyia la ala na ɛhyehyɛ bɛ ɛmaa bɛtoɔdoa zo a, ɔbaboa wɔ yeamaa wɔadwu wɔ bodane nwo.