ƐZUKOALƐDEƐ 8
Ɛnelɛ Mɔɔ Fɛta
SAA bagua nu tendɛvolɛ bie anva ɛnelɛ mɔɔ fɛta la andendɛ a, ye tievolɛma ne bie babɔ ɔ bo abɔ ngɔsɔkɛ. Saa nolobɔlɛnli bie tendɛ bɛtɛɛ somaa wɔ daselɛlilɛ nu a, bie a suamenle ne adwenle ɛnrɛhɔ ye edwɛkɛ ne azo. Yɛɛ saa tievolɛma maa mualɛ wɔ debiezukoalɛ bo na bɛammaa bɛ ne zo kpalɛ a, menli mɔɔ wɔ ɛkɛ la ɛnrɛnyia anwosesebɛmanlɛ mɔɔ bɛhyia nwo la. (Hib. 10:24, 25) Eza saa tendɛvolɛ ne maa ɔ ne zo wɔ mekɛ mɔɔ ɛnfɛta la anu a, bie a tievolɛma anye ɛnrɛlie nwo na bɛbava ɛya bɔbɔ.—Mrɛ. 27:14.
Suzu Wɔ Tievolɛma Ne Anwo. Nwane mɔ a ɛlɛtendɛ wɔahile bɛ a? Sonla ko, abusua ekpunli, menli ekpunli mɔɔ bɛra daselɛlilɛ ayia bo, asafo ne anu amra amuala, anzɛɛ menli mɔɔ wɔ nyianu bo la ɔ? Ɔda ali kɛ ɛnelɛ mɔɔ fɛta tɛnlabelɛ ko la ɛnrɛfɛta tɛnlabelɛ gyɛne.
Nyamenle azonvolɛ dendɛle hilele tievolɛma dɔɔnwo wɔ mekɛ ngakyile nu. Mɔɔ bɛyila Gyɛlusalɛm ɛzonlenlɛ sua ne azo wɔ Sɔlɔmɔn mekɛ zo la, ɛnee maekulofonu ɛnle ɛkɛ. Yemɔti Sɔlɔmɔn gyinlanle bama zo na “ɔmanle ɔ ne zo” ɔyilale menli ne. (1 Arl. 8:55; 2 Edk. 6:13) Ɛvoya dɔɔnwo anzi wɔ mekɛ mɔɔ bɛwolale sunsum nwuanzanwuanza ne bɛguale diedima ne anwo zo wɔ Pɛntekɔso 33 Y.M. anu la, menli dɔɔnwo mɔɔ bie mɔ le anyelielɛma yɛɛ bie mɔ noko le agolobɛnwoma la yiale Keleseɛnema ekpunli ekyi bie mɔɔ wɔ Gyɛlusalɛm la anwo ɛkɛ. Pita lale nrɛlɛbɛ ali, ‘ɔdwazole na ɔmanle ɔ ne zo.’ (Gyi. 2:14) Ɔlile menli ne daselɛ kɛnlɛma.
Kɛ ɔkɛyɛ na wɔanwu kɛ ɛnelɛ mɔɔ ɛlɛfa wɔali gyima wɔ tɛnlabelɛ bie anu la fɛta ɛ? Mɔɔ tievolɛma bayɛ la a bamaa wɔanwu ye a. Saa ɛnwu kɛ tievolɛma bie mɔ fɛ na bɛade wɔ edwɛkɛ ne a, ɔwɔ kɛ ɛbɔ mɔdenle kɛ ɛbamaa ɛ ne zo.
Saa yɛlɛtendɛ yɛahile sonla ko anzɛɛ menli ekpunli bɔbɔ a, nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛbazuzu menli mɔɔ wɔ tievolɛma ne anu la anwo. Saa awie anzo nu yɛ se a, bie a ɔbahyia kɛ ɛmaa ɛ ne zo. Saa ɛteɛdea nu a, ɔnrɛmaa menli mɔɔ bɛnyi mɔɔ bɛngola bɛnli wɔ edwɛkɛ ne anzi pɛpɛɛpɛ la anye ɛnrɛlie nwolɛ. Bie a bɛbabu wɔ bɔbɔ kɛ ɛ nye ɛnzɔ debie. Wɔ maandeɛ bie mɔ anu, saa awie maa ɔ ne zo somaa a, bɛbu ye kɛ yeva ɛya anzɛɛ ɔnlɛ abotane.
Suzu Dede Mɔɔ Twehwe Adwenle La Anwo. Saa ɛlua daselɛlilɛ nu a, ye biala anu tɛnlabelɛ mɔɔ ɛbayia la baha ɛnelɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛfa ɛtendɛ la. Bie a ɔwɔ kɛ ɛmaa ɛ ne zo ɔlua ahale mɔɔ ɛlɛse, ngakula mɔɔ ɛlɛyɛ dede, ahwea mɔɔ ɛlɛkpo, edwɛne mɔɔ bɛbuke ye kpole, anzɛɛ tɛlevihyɛne mɔɔ ɛlɛyɛ dede la ati. Eza wɔ ɛleka mɔɔ azua ne mɔ bobɔ nwolɛ la, saa ɛmaa ɛ ne zo somaa ɛmaa ɔtwehwe menli adwenle a, bie a ɔbagyegye suamenle ne noko.
Ɔwɔ kɛ mediema mɔɔ bɛmaa ɛdendɛlɛ wɔ asafo ne anu anzɛɛ nyianu bo la di tɛnlabelɛ dɔɔnwo anwo gyima. Menli mɔɔ wɔ alie nwo mɔɔ ɛtendɛ wɔahile bɛ la le ngakyile fi ɛdendɛlɛ mɔɔ ɛlɛmaa wɔ asalo mɔɔ menli kola te ye kpalɛ la anwo. Wɔ Latin America, edwɛkpatɛlɛvolɛma nwiɔ manle ɛdendɛlɛ wɔ anyelielɛnli bie sua nyunlu, mekɛ ko ne ala ɛnee bɛlɛdi ɛvoyia bie wɔ ɛkɛ na bɛlɛyɛ dede yɛɛ eza ɛnee akɔlɛ nyinli bie ɛlɛbɔ mɔɔ ɔngyakyi!
Wɔ ɛdendɛlɛ ne ɛmanlɛ nu, bie a debie bazi mɔɔ ɔbahyia kɛ ɛgyinla ekyii ɛmaa dede ne anloa ka aze anzɛɛ ɛmaa ɛ ne zo. Kɛ neazo la, saa bɛlɛyɛ debiezukoalɛ wɔ sua mɔɔ bɛva kyɛnze a bɛdu zo la anu a, bie a ezule mɔɔ tɔ arɛlevilɛ nu la bamaa yeayɛ se kɛ tievolɛma bɛade mɔɔ tendɛvolɛ ne ɛlɛka la. Ye biala anu, kakula mɔɔ ɛlɛsu anzɛɛ menli mɔɔ ka amozi la agyakɛ abo dede ne bahola ayɛ ngyegyelɛ. Sukoa kɛ ɛbali ngyegyelɛ ne anwo gyima amaa wɔ tievolɛma anyia edwɛkɛ mɔɔ ɛlɛka la azo nvasoɛ bɔkɔɔ.
Saa bɛlɛ milahyinli mɔɔ bɛtendɛ nu la bie a ɔbaboa bɛ, noko ɔngile kɛ ɔnle kɛ tendɛvolɛ ne maa ɔ ne zo wɔ mekɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔyɛ zɔ la. Wɔ ɛleka mɔɔ bɛta bɛnua kɛnlaneɛ la, ɔwɔ kɛ tendɛvolɛma toa bɛ ɛdendɛlɛ ne azo mɔɔ bɛnva maekulofonu a.
Suzu Edwɛkɛ Ne Mɔɔ Ɛkilehile Nu La Anwo. Kɛzi edwɛkɛ ne de la noko bahile ɛnelɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛfa ɛdi gyima la. Saa edwɛkɛtile ne kile kɛ ɔwɔ kɛ ɛfa anwosesebɛ ɛtendɛ a, mmaka ye kpɔnɔlɔɔ ɛsɛkye edwɛkɛ ne. Kɛ neazo la, saa ɛlɛkenga ɛzɛkyelɛ nwo edwɛkɛ wɔ Baebolo ne anu a, ɔwɔ kɛ ɛmaa edwɛkɛ ne anu mia tɛla kɛ ɛlɛkenga folɛdulɛ mɔɔ kile kɛ ɛlɛda ɛlɔlɛ ali la. Maa ɛ ne ɛfɛta edwɛkɛ ne, noko nea boɛ kɛ ɛnrɛyɛ ye wɔ adenle mɔɔ ɔbahwe adwenle yeara ɛ nwo zo la azo.
Suzu Wɔ Bodane Ne Anwo. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛmaa wɔ tievolɛma anwosesebɛ ɛmaa bɛbɔ mɔdenle wɔ gyima bie anwo a, ɛbahola wɔamaa wɔ ɛdendɛlɛ nu amia ekyi. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛmaa bɛkakyi bɛ nzuzulɛ a, mmateɛdea nu ɛgua bɛ nwo zo ɛsɛkye edwɛkɛ ne. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛkyekye bɛ rɛle a, ɔle kpalɛ kɛ ɛbadendɛ bɛtɛɛ.
Fa Ɛnelɛ Mɔɔ Bɛmaa Ye Zo La Di Gyima Kpalɛ. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛmaa awie mɔɔ ɔnlɛ alagye la tie wɔ a, ɛmaa ɛ ne zo a ɔbaboa. Awovolɛ ze ɛhye, yemɔti saa bɛfɛlɛ bɛ mra bɛamaa bɛagyakyi nwɔhoalilɛ bɛara sua nu a bɛmaa bɛ ne zo. Saa ebianutɛnlavolɛ ne kpondɛ kɛ mediema tɛnla aze wɔ debiezukoalɛ anzɛɛ nyianu bo noko a, ɔbahyia kɛ ɔmaa ɔ ne zo. Saa nolobɔlɛma lua daselɛlilɛ nu na bɛlɛbikye menli mɔɔ bɛlɛyɛ gyima wɔ alie nwo la a, bɛbahola bɛamaa bɛ ne zo bɛabiza bɛ ahye.
Saa awie ɛlɛtie wɔ bɔbɔ a, ɔle kpalɛ kɛ ɛbahɔ zo wɔamaa ɛ ne zo kɛmɔ ɔfɛta la. Ɛnelɛ mɔɔ wɔ aze somaa la bamaa menli anyia adwenle kɛ tendɛvolɛ ne anziezie ɔ nwo kpalɛ anzɛɛ ɔnlɛ anwodozo.
Saa ɔwɔ kɛ ɛka edwɛkɛ bie ndinlizo na ɛmaa ɛ ne zo a, ɔbaha menli yeamaa bɛayɛ nwolɛ debie. (Gyi. 14:9, 10) Zɔhane ala a saa ɛtea nu ɛsesebɛ a, ɔkola ɔmaa awie koati esiane a. Anrɛɛ pilizama sinzavolɛ bie ku ɔ nwo wɔ Felepae ɔluakɛ ɔdwenlenle kɛ pilizama ne ɛnriandi. Noko “Pɔɔlo deanle nu kɛ, ‘Mmaku ɛ nwo! Yɛ muala yɛwɔ ɛke!’” Ɛhye ammaa sinzavolɛ ne angu ɔ nwo. Akee Pɔɔlo nee Saelase lile sinzavolɛ ne nee ye sua nu amra daselɛ, na bɛ muala bɛliele nɔhalɛ ne.—Gyi. 16:27-33.
Kɛzi Ɛbanyia Anyuhɔlɛ La. Wɔ bie mɔ afoa nu, ɔwɔ kɛ bɛmia bɛ nwo kpalɛ na bɛahola bɛava ɛnelɛ mɔɔ fɛta la bɛali gyima. Bie a awie ane ɛnvinde kpalɛ ɔluakɛ ɔ ne le nretee. Ɔwɔ nuhua kɛ ɔ ne ɛnrɛyɛ kpole ɛdeɛ, noko saa ɔbɔ mɔdenle a ɔbahola yeanyia anyuhɔlɛ. Nea kɛzi ɛdie ɛnwomenle nee kɛzi ɛgyinla la kpalɛ. Sukoa kɛ ɛtɛnla aze anzɛɛ ɛgyinla a ɛbadenrɛ ɛ nwo. Mmakpo ɛ nwo, die ɛnwomenle kpole. Nea kɛ wɔhwe anwoma dɔɔnwo wɔhɔ wɔ nu. Saa ɛfa anwoma ɛhye ɛdi gyima kpalɛ a ɔbaboa wɔ yeamaa wɔamaa ɛ ne zo wɔ wɔ ɛdendɛlɛ nu.
Bie mɔ noko ngyegyelɛ a le kɛ saa bɛlɛtendɛ a, bɛ ne wɔ anwuma somaa. Bie a gyima mɔɔ bɛyɛ wɔ alie nwo anzɛɛ ɛleka mɔɔ dede wɔ la a maa bɛtendɛ zɔhane a. Bie noko a ɛnee bɛvi ɛleka mɔɔ awie biala tea nuhua na ɔpɛ ɔ gɔnwo anloa zo wɔ edwɛkɛ ɛhanlɛ nu la. Ɛhye ati, bɛte nganeɛ kɛ amaa bɛava bɛ nloa bɛado edwɛkɛ bie anu la, ɔwɔ kɛ bɛmaa bɛ ne zo kpalɛ. Saa bɛtie Baebolo ne anu folɛdulɛ ne mɔɔ se “bɛze anwunvɔne, bɛyɛ atiakunlukɛnlɛma, bɛbɛlɛ bɛ nwo aze, bɛyɛ bɛtɛɛ na bɛzi abotane wɔ debie biala anu” la a, bɛbayɛ nzenzaleɛ wɔ ɛnelɛ mɔɔ bɛfa bɛdi adwelie la anu.—Kɔl. 3:12.
Anwoziezielɛ kpalɛ, anwubielɛ mɔɔ bɛnyia bɛfi daselɛlilɛ mɔɔ bɛta bɛfa bɛ nwo bɛwula nu, nee Gyihova mɔɔ ɛbazɛlɛ ye la baboa wɔ yeamaa wɔava ɛnelɛ mɔɔ fɛta la wɔadendɛ. Saa ɛlɛtendɛ wɔavi bama ne azo anzɛɛ ɛ nee awie ɛlɛtendɛ wɔ daselɛlilɛ nu a, bɔ mɔdenle fa wɔ adwenle sie kɛzi ɛbahola wɔaboa ahenle la azo ɔlua wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɔbade la azo.—Mrɛ. 18:21.