ƐZUKOALƐDEƐ 9
Ɛnelɛ Ɛhakyihakyilɛ
SAA ɛsi adwenle mɔɔ wɔ wɔ ɛdendɛlɛ nu la azo a, ɔmaa tievolɛma te mɔɔ ɛka la abo. Noko saa ɛfa ɛnelɛ mɔɔ fɛta, kɛzi ɛtendɛ nee ɛnelɛ ngakyile ɛdi gyima kpalɛ wɔ adenle ngakyile zo a, bɛ nye balie kɛ bɛbadie wɔ ɛdendɛlɛ ne. Mɔɔ tɛla ɔ muala la, bie a ɔbamaa wɔ tievolɛma anwu kɛzi ɛte nganeɛ wɔ edwɛkɛ ne mɔɔ ɛlɛka la anwo. Wɔ nyɛleɛ wɔ edwɛkɛ ne anwo bahola aha kɛzi bɛte nganeɛ wɔ nwolɛ la. Saa ɛgyi bama zo ɛlɛtendɛ anzɛɛ ɛlɛtendɛ wɔahile awie wɔ daselɛlilɛ nu bɔbɔ a, ɛhye le nɔhalɛ.
Dasanli ɛnelɛ le debie mɔɔ yɛ nwanwane yɛɛ ɔkola ɔyɛ gyima ngakyile dɔɔnwo. Saa ɛfa ɛdi gyima kpalɛ a, ɔbahola yeamaa ɛdendɛlɛ ayɛ fɛ, aha ahonle, aha nganeɛdelɛ na yeamaa bɛava bɛayɛ gyima. Noko, tɛ sɛkɛlɛneɛ bie mɔɔ ɛyɛ wɔ ɛleka mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛmaa ɛ ne zo, ɛkakyi kɛzi ɛtendɛ, anzɛɛ ɛfa ɛnelɛ ngakyile ɛdi gyima la a bamaa wɔahola wɔayɛ ɛhye a. Saa ɛkakyihakyi ɛ ne wɔ mekɛ titile bie anu a, wɔ ɛdendɛlɛ ne ɛnrɛyɛ fɛ. Kɛ anrɛɛ ɔbamaa wɔ ɛdendɛlɛ ne ayɛ kɛnlɛma na yeayɛ fɛ la, ɔnrɛmaa tievolɛma anye ɛnrɛlie wɔ ɛdendɛlɛ ne anwo. Ɛnelɛ ɛhakyihakyilɛ mɔɔ fɛta la vi ahonle nu.
Saa tendɛvolɛ fa ɛnelɛ ɛhakyihakyilɛ di gyima nrɛlɛbɛ nu a, ɔnrɛmaa ɔnrɛhwe adwenle ɔnrɛhɔ ɔ nwo zo. Emomu, ɔbamaa tievolɛma anye alie edwɛkɛ ne mɔɔ bɛlɛsuzu nwolɛ la anwo.
Maa Ɛ Ne Zo Anzɛɛ Ka Ye Aze. Adenle ko mɔɔ bamaa wɔahakyi kɛzi ɛtendɛ la anu la a le kɛ ɛbava ɛnelɛ mɔɔ fɛta la wɔadendɛ. Noko ɛhye ɛngile kɛ ɛbamaa ɛ ne zo anzɛɛ ɛbaha ye aze fane dɔɔnwo mɔɔ ɔbagyegye wɔ tievolɛma a. Ɔbahakyi adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ mɔɔ ɛlɛka la anu. Saa ɛta ɛmaa ɛ ne zo a, bɛ nye ɛnrɛlie wɔ edwɛkɛ ne anwo.
Ɔwɔ kɛ ɛ ne fɛta edwɛkɛ ne mɔɔ ɛlɛka la. Saa ɛlɛkenga edwɛkɛ bie mɔɔ hyia kpalɛ, kɛmɔ yɛnwu ye wɔ Yekile 14:6, 7 anzɛɛ Yekile 18:4, anzɛɛ edwɛkɛ mɔɔ maa bɛnyia anwodozo kɛmɔ bɛyɛ nwolɛ kɛlɛtokɛ wɔ Adendulɛ 14:13, 14 la a, ɛbahola wɔamaa ɛ ne zo kɛmɔ ɔfɛta la. Zɔhane ala a saa ɛlɛkenga ɛzɛkyelɛ kpole nwo edwɛkɛ wɔ Baebolo ne anu kɛmɔ yɛnwu ye wɔ Gyɛlɛmaya 25:27-38 la a, ɛ ne mɔɔ ɛbahakyihakyi ye la bamaa edwɛkɛ titile bie mɔ ala ali kpalɛ.
Suzu wɔ bodane ne noko anwo. Asoo ɛmaa wɔ tievolɛma ayɛ nwolɛ debie? Asoo ɛkulo kɛ wɔ edwɛkɛ titile ne mɔ da ali wɔ wɔ ɛdendɛlɛ ne anu? Saa ɛfa nwunu ɛdi gyima wɔ ɛ ne mɔɔ ɛmaa ye zo la anu a, ɔbaboa wɔ yeamaa wɔadwu bodane ɛhye mɔ anwo. Noko saa wɔanva ɛnelɛ mɔɔ fɛta la wɔanli gyima a ɔbamaa wɔ bodane ne aminli. Adenle boni azo? Bie a wuluwuluyɛlɛ nee nganeɛdelɛ a ɔwɔ kɛ ɛfa ɛtendɛ a, na tɛ ɛ ne mɔɔ ɛmaa ye zo la ɔ. Yɛbazuzu ɛhye anwo wɔ Ɛzukoalɛdeɛ 11 ne anu.
Saa ɛfa ɛ ne mɔɔ ɛka ye aze ekyi ɛdi gyima wɔ nrɛlɛbɛ adenle zo a, ɔbamaa bɛ nye ala debie ade. Noko fane dɔɔnwo ne ala, saa ɛka ɛ ne aze ɛwie a, ɔwɔ kɛ ɛmaa ye zo ɛfa ɛtoa wɔ edwɛkɛ ne azo. Ɛbahola wɔava ɛnelɛ mɔɔ bɛka ye aze nee ɛnelɛ mɔɔ bɛmaa ye zo wɔali gyima wɔahile nyanelilɛ anzɛɛ ɛzulolɛ. Ɛbahola wɔava ɛnelɛ mɔɔ bɛka ye aze noko wɔahile kɛ edwɛkɛ mɔɔ ɛlɛka la ɛngyia kpalɛ ɛndɛla mɔɔ boka nwo la. Noko akee, saa ɛ ne wɔ aze dahuu a, ɔbahile kɛ wɔ edwɛkɛ ne ɛnle nɔhalɛ anzɛɛ ɛnlɛ anwodozo wɔ mɔɔ ɛlɛka la anu anzɛɛ ɛ nye ɛnlie wɔ edwɛkɛ ne anwo. Ɔda ali kɛ, ɔwɔ kɛ ɛmaa ɛ nye da ɛkɛ wɔ ɛ ne mɔɔ ɛka ye aze la anu.
Ka Ye Ndɛndɛ Anzɛɛ Bɛtɛɛ. Saa yɛlɛda yɛ nzuzulɛ ali wɔ yɛ dahuu ɛdendɛlɛ nu a, edwɛkɛ agbɔkɛ ne mɔ mumua ne a ba a. Saa yɛ nye die a, yɛtendɛ ndɛndɛ. Saa yɛkpondɛ kɛ awie mɔ kakye mɔɔ yɛka la a, ɔwɔ kɛ yɛto yɛ rɛle aze yɛkakyihakyi kɛzi yɛtendɛ la.
Noko akee, tendɛvolɛma ekyi mɔɔ bɛle fofolɛ la nea kɛzi bɛtendɛ la kpalɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛgyi bama ne azo la. Duzu ati ɔ? Bɛsiezie bɛ edwɛkɛ mɔɔ bɛbaha la pɛpɛɛpɛ. Bie a bɛbahɛlɛ mɔɔ bɛbaha la amuala. Saa tɛ ɛdendɛlɛ mɔɔ bɛhɛlɛ nuhua edwɛkɛ ne amuala la a bɛbava bɛali gyima a, bie a bɛkye edwɛkɛ ne bɛgua bɛ ti anu. Zɔhane ati, bɛfa ɛnelɛ ko ala a bɛka edwɛkɛ ne amuala a. Saa ɛsukoa kɛ ɛbanlea ɛdendɛlɛ kɛlata zo wɔamaa ɛdendɛlɛ a, ɛbahola wɔali ngyegyelɛ ɛhye anwo gyima.
Koati kɛ ɛbahakyi kɛzi ɛlɛtendɛ la arɛlevilɛ nu amaa yeanyɛ kɛ kila mɔɔ ɔlɛtia nyaanyaa na ɔnwu kusu ala a ɛnee yenriandi la. Mmatendɛ ndɛndɛ somaa mɔɔ ɔnrɛmaa wɔ edwɛkɛ ne ɛnrɛvinde a.
Amaa wɔahola wɔahakyihakyi ɛ ne la, mmatendɛ ndɛndɛ anzɛɛ bɛtɛɛ wɔ mekɛ titile bie anu ala. Kɛ anrɛɛ zɔhane adenle ne bamaa wɔanyia anyuhɔlɛ la, ɔbazɛkye ye emomu. Ɔwɔ kɛ ɛmaa wɔ ɛdendɛlɛ ne mɔɔ ɛbahakyi nu la nee mɔɔ ɛlɛka, nganeɛ mɔɔ ɛkulo kɛ ɛda ye ali nee wɔ bodane ne yɛ ko. Mmapele wɔ ɛdendɛlɛ ɛmanlɛ nwo. Tendɛ ndɛndɛ fa kile anyelielɛ kɛmɔ ɛyɛ ye wɔ wɔ asetɛnla nu la. Saa ɛlɛka edwɛkɛ anzɛɛ ninyɛne mɔɔ ɔngyia kpalɛ la anwo edwɛkɛ a, ɛhye noko bahyia. Ɛhye bamaa wɔahakyi kɛzi ɛtendɛ la anu yɛɛ ɔnrɛmaa wɔ ɛdendɛlɛ ne anu ɛnrɛyɛ se somaa mɔɔ bɛnde ɔ bo a. Noko akee, ɔwɔ kɛ edwɛkɛ mɔɔ anu yɛ se, edwɛkɛ titile, nee edwɛkɛ mɔɔ bɛfa bɛwie ɛdendɛlɛ la yɛ bɛtɛɛ.
Yɛ Ɛ Ne Kpole Anzɛɛ Nretee. Fa awie mɔɔ ɔlɛfa debie mɔɔ bɛfa bɛbɔ edwɛne yeabɔ edwɛne kɛyɛ dɔnehwele ko la kɛ neazo. Wɔ ye edwɛne ɛbɔlɛ ne anu amuala, ɛnelɛ ko ala a ɔbɔ a—ɔdumua ɔbɔ ye ndɛndɛ, akee ɔka ye aze. Saa ɔkakyihakyi kɛzi ɔbɔ ye la, noko ɛnelɛ ne ɛngakyi a, “edwɛne” ne ɛnrɛyɛ fɛ. Zɔhane ala a saa yɛangakyihakyi yɛ ne a, ɔnrɛyɛ menli mɔɔ bɛtie yɛ la fɛ a.
Kɛzi awie ane de mɔɔ ɔbahakyihakyi ye la bahola amaa adwenle ngakyile ala ali. Kɛ neazo la, saa awie kakyihakyi kɛzi ɔ ne de la na ɔmaa ye zo ekyi ɔboka nwo a, ɔbahola yeava yeazi adwenle mɔɔ wɔ edwɛkɛ nu la azo. Anzɛɛ awie bahola ahakyihakyi ɔ ne yeava yeahile kɛzi debie kpole anzɛɛ tendenle de la. Saa awie ɛlɛdwula edwɛkɛ na ɔmaa ɔ ne zo ekyi a, ɔbahola yeahile kɛ ɔlɛbiza kpuyia. Wɔ aneɛ bie mɔ anu ɛdeɛ, ɔwɔ kɛ ɛka ɛ ne aze.
Kɛzi awie badendɛ la a bamaa wɔanwu kɛ ɔ nye ɛlie a. Eza awie ane noko maa yɛkola yɛnwu kɛ ɔlɛdi alɔbɔlɛ anzɛɛ adwenleadwenle ɛvo ɔ nwo zo. Nganeɛdelɛ mɔɔ yɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ ɛke la a boa tendɛvolɛ ne ɔmaa ye edwɛkɛ ne ka ahonle a. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛda bɛ ali a, mmabobɔ edwɛkɛ agbɔkɛ ne mɔ ala. Fa ɛ ne di gyima wɔ adenle mɔɔ kile kɛ ɛdawɔ noko ɛte zɔhane nganeɛ ne la azo.
Kɛzi Ɛbabɔ Ɔ Bo La. Nienwu a ɛnelɛ ɛhakyihakyilɛ bɔ ɔ bo a? Mekɛ mɔɔ ɛlɛkpa edwɛkɛ mɔɔ ɛbava wɔamaa wɔ ɛdendɛlɛ ne la. Saa wɔ edwɛkɛ ne le ngilehilenu anzɛɛ folɛdulɛ ala a, ɛnrɛhola ɛnrɛhakyihakyi ɛ ne wɔ adenle ngakyile zo. Yemɔti, dwenle wɔ ɛdendɛlɛ kɛlata ne anwo, na nea kɛ wɔnyia ninyɛne mɔɔ ɛhyia nwo mɔɔ bamaa wɔ edwɛkɛ ne ayɛ anyelielɛ mɔɔ ma wɔ nu a.
Fa ye kɛ wɔ wɔ ɛdendɛlɛ ne anu, ɛte nganeɛ kɛ wɔ edwɛkɛ ne kpondɛ ayɛ kpɔnɔlɔɔ yemɔti ɔwɔ kɛ ɛkakyihakyi ɛ ne. Duzu a ɛbayɛ a? Kakyi kɛzi wɔ edwɛkɛ ne de la. Adenle boni azo? Adenle ko a le kɛ ɛbabuke Baebolo ne, maa tievolɛma noko ɛbuke bɛ ɛdeɛ, na kenga ngɛlɛlera tɛla kɛ ɛbadendɛ ala. Anzɛɛ kakyi edwɛkɛ bie yɛ ye kpuyia, na gyinla ekyii fa si zolɛ. Fa ndonwo sikalɛ wula nu. Tendɛvolɛma mɔɔ bɛbe la a yɛ ɛhye a. Noko ɔnva nwo anwubielɛ mɔɔ ɛlɛ la, saa ɛlɛsukoa wɔ edwɛkɛ ne a, ɛbahola wɔava nzuzulɛ ɛhye mɔ wɔali gyima.
Yɛbahola yɛaha kɛ ɛnelɛ ɛhakyihakyilɛ a maa ɛdendɛlɛ yɛ fɛ a. Saa ɛkakyihakyi ɛ ne kɛmɔ fɛta la a, ɔbamaa wɔ edwɛkɛ ne ayɛ fɛ na wɔ tievolɛma anye alie nwo.