Nyia Anyuhɔlɛ Kɛ Kilehilevolɛ
KƐ KILEHILEVOLƐ la, wɔ bodane a le boni? Saa kenlensa ye ala a wɔrayɛ Belemgbunlililɛ nolobɔlɛnli a, ye biala anu ɛkulo kɛ ɛsukoa kɛzi bɛyɛ sua nu Baebolo ɛzukoalɛ la, ɔluakɛ Gyisɛse manle ye ɛdoavolɛma gyima kɛ bɛmaa menli ɛrayɛ ye ɛdoavolɛma. (Mat. 28:19, 20) Saa ɛlɛ gyima ɛhye anwo anwubielɛ bɔbɔ a, bie a wɔ bodane a le kɛ ɛkulo kɛ ɛnyia anyuhɔlɛ na wɔ edwɛkɛ ne ka menli mɔɔ ɛkpondɛ kɛ ɛboa bɛ la ahonle. Saa ɛle wovolɛ a, kɛ ɔde biala la, ɛkpondɛ kɛ ɛyɛ kilehilevolɛ mɔɔ ɛkola ɛboa ɛ mra ɛmaa bɛyila bɛ ngoane zo bɛmaa Nyamenle. (3 Dwɔn 4) Saa ɛle kpanyinli anzɛɛ ɛlɛbɔ mɔdenle kɛ ɛbayɛ kpanyinli a, bie a ɛkpondɛ kɛ ɛyɛ bagua nu tendɛvolɛ mɔɔ ɔmaa ye tievolɛma nyia Gyihova nee ye ndenle ne mɔ anwo anyezɔlɛ kpole a. Kɛ ɔkɛyɛ na wɔadwu bodane ɛhye mɔ anwo ɛ?
Sukoa debie fi Gyisɛse Kelaese, Kilehilevolɛ Kpole ne ɛkɛ. (Luku 6:40) Saa bie a ɛnee Gyisɛse ɛlɛtendɛ ahile menli ekpunli wɔ boka bie abo anzɛɛ menli ekyi bie mɔɔ bɛlua adenle nu la bɔbɔ a, edwɛkɛ mɔɔ ɔhanle nee kɛzi ɔhanle ye la nyianle bɛ nwo zo tumi kpalɛ. Gyisɛse manle ye edwɛkɛ ne hanle ye tievolɛma adwenle nee bɛ ahonle, na ɔyɛle kɛzi bɛbava bɛali gyima la anwo neazo mɔɔ bɛbahola bɛade ɔ bo a. Ɛbahola wɔayɛ bie ɔ?
Fa Ɛ Nwo To Gyihova Anwo Zo
Abusuabɔlɛ kpalɛ mɔɔ ɛnee Gyisɛse nee ye anwuma Selɛ ne lɛ, yɛɛ Nyamenle sunsum ne nyilalɛ a manle ye ngilehilelɛ nyianle anyuhɔlɛ a. Asoo ɛfi ahonle nu ɛsɛlɛ Gyihova moalɛ amaa wɔahola wɔayɛ sua nu Baebolo ɛzukoalɛ kpalɛ? Saa ɛle wovolɛ a, asoo ɛyɛ asɔne dahuu ɛkpondɛ Nyamenle adehilelɛ mɔɔ ɛbava wɔahilehile ɛ mra a? Saa ɛlɛsiezie ɛ nwo wɔahɔmaa ɛdendɛlɛ anzɛɛ wɔanlea debiezukoalɛ zo a, asoo ɛfi ahonle nu ɛyɛ asɔne? Saa ɛdua asɔneyɛlɛ zɛhae azo ɛfa ɛ nwo ɛto Gyihova anwo zo a, ɔbaboa wɔ yeamaa wɔayɛ kilehilevolɛ kpalɛ.
Eza yɛfa yɛ rɛle yɛwula Gyihova anu ɔlua ye Edwɛkɛ, Baebolo ne mɔɔ yɛfa yɛ nwo yɛto zo la azo. Gyisɛse hanle hilele ɔ Ze wɔ asɔneyɛlɛ nu wɔ nɔe ne mɔɔ aleɛ kye a ɔbava ye dasanli ngoane mɔɔ ɔdi munli yeara awieleɛ la kɛ: “Meha wɔ nrɛlaleɛ ne mehile bɛ.” (Dwɔn 17:14) Ɔwɔ nuhua kɛ Gyisɛse lɛ anwubielɛ dɔɔnwo, noko yeambɔ ɔ ti anu yeandendɛ. Ɔhanle mɔɔ ɔ Ze hilehilele ye la ɔvale ɔyɛle neazo ɔmanle yɛ amaa yɛazukoa. (Dwɔn 12:49, 50) Nyamenle Edwɛkɛ ne mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la lɛ tumi kola kakyi menli—bɛ nyɛleɛ, bɛ nzuzulɛ nee bɛ nganeɛdelɛ. (Hib. 4:12) Saa ɛnyia Nyamenle Edwɛkɛ ne anu ndelebɛbo dɔɔnwo na ɛfa ɛdi gyima wɔ daselɛlilɛ nu a, ɛbanyia anyuhɔlɛ wɔ ngilehilelɛ mɔɔ twe menli bikye Nyamenle la anu.—2 Tem. 3:16, 17.
Wula Gyihova Anyunlunyia
Tɛ ɛdendɛlɛ mɔɔ ɔyɛ anyelielɛ mɔɔ ɛkola ɛmaa la a kile kɛ ɛle kilehilevolɛ mɔɔ wɔzukoa Gyisɛse a. Ɔle nɔhalɛ, Gyisɛse “ɛdendɛlɛ bɔbɔ zinle” menli nwo. (Luku 4:22) Noko ɛnee bodane boni ati a Gyisɛse tendɛ kpalɛ a? Ɛnee ɔkulo kɛ ɔwula Gyihova anyunlunyia, na tɛ kɛ ɔtwe adwenle yeara ɔ nwo zo. (Dwɔn 7:16-18) Yemɔti ɔdule ye ɛdoavolɛma folɛ kɛ: ‘Bɛmaa bɛ kɛnlaneɛ ne ɛda wɔ menli nu, amaa bɛanwu bɛ gyima kpalɛ ne mɔɔ bɛyɛ la na bɛaye bɛ Ze mɔɔ wɔ anwuma la ayɛlɛ.’ (Mat. 5:16) Ɔwɔ kɛ zɔhane folɛdulɛ ne ka kɛzi yɛkilehile la. Ɔwɔ kɛ yɛmaa ɔtɛnla yɛ adwenle nu kɛ yɛbahoati debie biala mɔɔ ɔnrɛmaa yɛnrɛdwu bodane zɔhane anwo la. Yemɔti saa yɛlɛsuzu mɔɔ yɛbaha nee kɛzi yɛbaha ye la anwo a, ɔwɔ kɛ yɛbiza yɛ nwo kɛ, ‘Asoo ɛhye bamaa bɛanyia anyezɔlɛ kpole bɛamaa Gyihova, anzɛɛ ɔbamaa meahwe adwenle meara me nwo zo?’
Kɛ neazo la, ɛbahola wɔava ndonwo nee ɛbɛlabɔlɛ nu edwɛkɛ mɔɔ ɛsisi la wɔali gyima kpalɛ wɔ ngilehilelɛ nu. Noko, saa ndonwo ne anzɛɛ anwubielɛ ne wale a, edwɛkɛ titile mɔɔ wɔ ngilehilelɛ ne anu la baminli. Zɔhane ala a ɛka edwɛkɛ mɔɔ yɛ ɛzelekɛ ala la a, ɔsɛkye yɛ ɛzonlenlɛ gyima ne bodane ne a. Saa kilehilevolɛ bie yɛ zɔ a, ɛnee ɔlɛtwe adwenle yeahɔ ɔ nwo zo yeagyakyi teokelase ndetelɛ bodane ne mɔɔ ɔbali nwolɛ gyima la.
Maa Bɛnwu Ngakyile Mɔɔ Wɔ Nu La
Amaa awie ahola ayɛ ɛdoavolɛ bɔkɔɔ la, ɔwɔ kɛ ɔte mɔɔ bɛkilehile ye la abo kpalɛ. Ɔwɔ kɛ ɔte nɔhalɛ ne na ɔnwu kɛzi ɔle ngakyile ɔfi diedi mɔɔ ɛha anwo la. Ɛmaa bɛnwu ngakyile mɔɔ wɔ nu la a, ɔbamaa wɔadwu zɔhane bodane ne anwo.
Gyihova hanle ye fane dɔɔnwo kɛ ɔwɔ kɛ ye menli ne ‘nwu ngakyile’ mɔɔ wɔ ninyɛne mɔɔ anwo te nee mɔɔ anwo ɛnde la anu. (Sɛlɛ. 10:9-11) Ɔhanle kɛ menli mɔɔ bɛbazonle wɔ ye sunsum nu ɛzonlenlɛ sua ne anu la bahilehile menli “ngakyile mɔɔ wɔ debie mɔɔ le nwuanzanwuanza nee debie mɔɔ ɛnle nwuanzanwuanza la anu.” (Yiz. 44:23) Mrɛlɛbulɛ buluku ne maa yɛnwu ngakyile mɔɔ wɔ tenleneyɛlɛ nee amumuyɛyɛlɛ, nrɛlɛbɛ nee ngoaseasɛm anu la dɔɔnwo. Ɛkola ɛnwu ngakyile mɔɔ wɔ ninyɛne mɔɔ bɛbikye nwolɛ ekyi bɔbɔ la anu. Kɛmɔ bɛhɛlɛ ye wɔ Wulomuma 5:7 la, ɛzoanvolɛ Pɔɔlo manle ngakyile mɔɔ wɔ tenlenenli nee sonla kpalɛ avinli la lale ali. Wɔ Hibuluma buluku ne anu, ɔmanle yɛnwunle kɛzi Kelaese, ɛsɔfo kpanyinli ne, gyimalilɛ ne kpogya tɛla Aalɔn ɛdeɛ ne la. Nɔhalɛ nu, kɛmɔ ɛvoya mɔɔ tɔ zo 17 kilehilevolɛ John Amos Comenius hɛlɛle la: “Ɛhilehilelɛ kile kɛ ɛmaa menli anwu kɛzi ninyɛne le ngakyile wɔ bodane mɔɔ bɛdi nwolɛ gyima, kɛzi bɛde, nee ɛleka mɔɔ bɛvi la anu. . . . Yemɔti, awie mɔɔ kola kilehile ngakyile mɔɔ wɔ ninyɛne nu anu kpalɛ la kilehile kpalɛ.”
Kɛ neazo la, fa ye kɛ ɛlɛkilehile awie Nyamenle Belemgbunlililɛ ne anwo edwɛkɛ. Saa ɔnde mɔɔ Belemgbunlililɛ ne kile la abo a, ɛbahola wɔahile kɛzi mɔɔ Baebolo ne ka la le ngakyile fi mɔɔ menli ka kɛ Belemgbunlililɛ ne wɔ sonla ahonle nu la anwo. Anzɛɛ ɛbahola wɔahile ngakyile mɔɔ wɔ Belemgbunlililɛ ne nee sonla arane nu la anu. Noko wɔ menli mɔɔ bɛze mɔlebɛbo nɔhalɛ ɛhye mɔ la afoa nu, ɛbahola wɔahilehile nuhua wɔahɔ moa. Ɛbahola wɔahile bɛ kɛzi Mɛzaya Belemgbunlililɛ ne le ngakyile fi Gyihova mumua ne aleɛabo amuala tumililɛ ne mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Edwɛndolɛ 103:19 la anwo, anzɛɛ kɛzi ɔle ngakyile ɔfi “ɔ Ra kulovolɛ ne belemgbunlililɛ ne” mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Kɔlɔsaema 1:13, anzɛɛ “ngyehyɛlɛ” ne mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Ɛfɛsɛsema 1:10 la anwo. Saa ɛmaa ngakyile mɔɔ wɔ nu la da ali a, ɛbahola wɔamaa wɔ tievolɛma ade Baebolo ngilehilelɛ ɛhye abo bɔkɔɔ.
Gyisɛse vale adenle ɛhye mɔɔ bɛdua zo bɛkilehile la lile gyima fane dɔɔnwo. Ɔmanle bɛnwunle ngakyile mɔɔ wɔ ndelebɛbo mɔɔ menli lɛ ye wɔ Mosisi Mɛla ne anwo nee adwenle titile mɔɔ wɔ Mɛla ne anu la. (Mat. 5:21-48) Ɔmanle ngakyile mɔɔ wɔ Nyamenle ɛzonlenlɛ kpalɛ nee Falasiima nabalaba subane ne anu la lale ali. (Mat. 6:1-18) Ɔmanle menli nwunle kɛzi subane mɔɔ menli mɔɔ “di bɛ nwo zo tumi” da ye ali la le ngakyile fi tunwomaa sunsum ne mɔɔ ye ɛdoavolɛma bala ye ali la anwo. (Mat. 20:25-28) Wɔ mekɛ gyɛne mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Mateyu 21:28-32 la, Gyisɛse hanle hilele ye tievolɛma kɛ bɛdabɛ mumua ne bɛhile ngakyile mɔɔ wɔ awie mɔɔ ɔyɛ ɔ nwo tenlenenli nee mɔɔ ɔnu ɔ nwo nɔhalɛ nu la anu. Ɛhye fa yɛ ba ɛhilehilelɛ kpalɛ nwo edwɛkɛ fofolɛ mɔɔ hyia la azo.
Boa Tievolɛma Maa Bɛdwenle
Yɛkenga ye wɔ Mateyu 21:28 kɛ Gyisɛse bɔ ye ndotonwo ne abo la, ɔbizale kɛ: “Kɛ bɛdwenle ɛhye anwo bɛse ɛ?” Kilehilevolɛ kpalɛ biala ɛnga edwɛkɛ mɔɔ le nɔhalɛ anzɛɛ ɔmmaa mualɛ ala. Emomu, ɔboa ye tievolɛma ɔmaa bɛfa bɛ adwenle bɛdi gyima. (Mrɛ. 3:21; Wulo. 12:1) Ɛbahola wɔalua kpuyia ɛbizalɛ zo wɔayɛ ɛhye foa bie. Kɛmɔ yɛnwu ye wɔ Mateyu 17:25 la, Gyisɛse bizale kɛ: “Saemɔn, kɛ wɔ adwenle se wɔ ɛ? Nwane mɔ a tua adwule anzɛɛ tua ninyɛne nwo adwule maa aleɛabo arelemgbunli a, ezuavolɛ anzɛɛ nyɛvolɛ?” Gyisɛse kpuyia ne mɔɔ maa bɛdwenle la boale Pita ɔmanle ɔdaye mumua ne ɔhanle nɔhalɛ edwɛkɛ mɔɔ ɔze ye wɔ ɛzonlenlɛ sua ne adwule ɛdualɛ nwo la. Zɔhane ala a ɔyɛle wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛbua nrenya ne mɔɔ bizale ye kɛ, “Na me gɔnwo a le nwane?” la. Gyisɛse vale mɔɔ ɛsɔfo ne nee Livaenli ne yɛle la totole Samɛleanli ne ɛdeɛ ne anwo. Akee ɔbizale kpuyia ɛhye: “Ɛnee menli nsa ye, ɛdawɔ ɛnea a bɛ nuhua boni a yɛle agɔnwolɛ manle nrenya ne mɔɔ dɔle nwule avinli la” ɛ? (Luku 10:29-36) Wɔ ɛke noko, kɛ anrɛɛ Gyisɛse badwenle amaa ye tievolɛ ne la, ɔmanle ɔdaye mumua ne ɔbuale ye kpuyia ne.—Luku 7:41-43.
Maa Wɔ Edwɛkɛ Ne Ɛha Ahonle
Kilehilevolɛma mɔɔ te Nyamenle Edwɛkɛ ne abo la nwu kɛ nɔhalɛ ɛzonlenlɛ ɛngile kɛ bɛbahye nɔhalɛ edwɛkɛ bie bɛagua bɛ ti anu na bɛali mɛla bie mɔ azo ala. Ɔgyi abusuabɔlɛ kpalɛ mɔɔ bɛ nee Gyihova banyia na bɛahile ye ndenle ne mɔ anwo anyezɔlɛ la azo. Ɔwɔ kɛ ɛzonlenlɛ zɛhae fi ahonle nu. (Mɛla 10:12, 13; Luku 10:25-27) Wɔ Ngɛlɛlera ne anu, edwɛkɛkpɔkɛ “ahonle” ta kile kɛzi sonla ne de nee ye atiakunluwɔzo, mɔɔ ɔkulo, ye nganeɛdelɛ nee mɔɔ ɔka ye ɔmaa ɔyɛ debie la.
Ɛnee Gyisɛse ze kɛ menli nea mɔɔ ɛnyelɛ nwu ye ala la na Nyamenle nea mɔɔ wɔ ahonle nu la. (1 Sam. 16:7) Ɔwɔ kɛ Nyamenle anwo ɛhulolɛ ka yɛ maa yɛsonle ye, tɛ kɛ yɛbɔ mɔdenle yɛazɔ menli nye. (Mat. 6:5-8) Noko Falasiima ne yɛle ninyɛne dɔɔnwo wɔ ɛnyelɛ zo. Bɛvale bɛ adwenle bɛziele Mɛla ne mɔɔ bɛbali zo nee bɛdabɛ mumua ne bɛ mɛla mɔɔ bɛhyehyɛ la azo. Noko bɛanla subane mɔɔ ɔbamaa menli anwu kɛ bɛsonle Nyamenle ne mɔɔ bɛdabɛ bɛse bɛsonle ye la ali wɔ bɛ ɛbɛlabɔlɛ nu. (Mat. 9:13; Luku 11:42) Gyisɛse hilehilele kɛ ɔhyia kɛ yɛtie Nyamenle na yɛyɛ mɔɔ ɔkpondɛ la, yemɔti mɔɔ wɔ yɛ ahonle nu la a bahile kɛzi nvasoɛ wɔ zɔhane tieyɛ ne azo la. (Mat. 15:7-9; Maake 7:20-23; Dwɔn 3:36) Saa yɛsukoa Gyisɛse neazo ne a, nvasoɛ kpole bara yɛ ngilehilelɛ ne azo. Ɔhyia kɛ yɛboa menli yɛmaa bɛnwu mɔɔ Nyamenle kpondɛ avi bɛ ɛkɛ la. Noko eza ɔhyia kɛ yɛboa bɛ yɛmaa bɛnwu Gyihova na bɛkulo ye amaa bɛ ɛbɛlabɔlɛ ala kɛzi agɔnwolɛvalɛ mɔɔ bɛ nee nɔhalɛ Nyamenle ne lɛ la sonle bolɛ maa bɛ la ali.
Nɔhalɛ nu, saa menli banyia ngilehilelɛ zɛhae azo nvasoɛ a, kyesɛ bɛfi ahonle nu bɛka nɔhalɛ. Gyisɛse manle menli anwosesebɛ kɛ bɛnleɛnlea bɛ nzuzulɛ nee bɛ nganeɛdelɛ nu. Saa ɔlɛtenrɛ nvonleɛ bie a, ɔbiza ye tievolɛma ne deɛmɔti bɛdwenle zɔ, bɛhanle edwɛkɛ anzɛɛ bɛyɛle ninyɛne bie la. Noko amaa Gyisɛse angyakyi ye zɔhane ala la, ɔka edwɛkɛ, ɔyɛ ndonwo, anzɛɛ ɔyɛ debie mɔɔ baboa bɛ yeamaa bɛazuzu edwɛkɛ ne anwo kpalɛ la ɔboka ye kpuyia ne anwo. (Maake 2:8; 4:40; 8:17; Luku 6:41, 46) Yɛdayɛ noko yɛbahola yɛaboa yɛ tievolɛma ɔlua kpuyia mɔɔ le kɛ ɛhye mɔ mɔɔ yɛbamaa bɛabiza bɛ nwo la azo: ‘Duzu ati a me nye die nyɛleɛ ɛhye anwo a? Duzu ati a meyɛ me nyɛleɛ zɛhae wɔ tɛnlabelɛ ɛhye anwo ɛ?’ Akee boa bɛ maa bɛzuzu ninyɛne nwo kɛmɔ Gyihova kpondɛ la.
Maa Bɛnwu Kɛzi Bɛbava Bɛali Gyima La
Kilehilevolɛ kpalɛ ze kɛ ‘nrɛlɛbɛnwunlɛ a le debie titile’ a. (Mrɛ. 4:7) Nrɛlɛbɛ kile kɛ ɛbava ndelebɛbo wɔali ngyegyelɛ nwo gyima, wɔahoati esiane, wɔadwu wɔ bodane nwo, na wɔaboa awie mɔ. Ɔle kilehilevolɛ ne ɛzonlelilɛ kɛ ɔbaboa ye sukoavoma yeamaa bɛanwu kɛzi bɛbayɛ ɛhye la noko ɔnle kɛ ɔsi kpɔkɛ ɔmaa bɛ. Saa bɛlɛsuzu Baebolo ngyinlazo ngakyile nwo a, boa sukoavo ne maa ɔdwenle. Ɛbahola wɔaha ɛbɛlabɔlɛ nu tɛnlabelɛ bie anwo edwɛkɛ na wɔabiza sukoavo ne kɛzi saa ɔyia tɛnlabelɛ zɛhae bie a Baebolo ngyinlazo mɔɔ bɛzukoa kɛkala la baboa ye la.—Hib. 5:14.
Wɔ ɛdendɛlɛ mɔɔ ɛzoanvolɛ Pita manle wɔ Pɛntekɔso ɛvolɛ 33 Y.M. la, ɔmanle kɛzi bɛfa edwɛkɛ bɛdi gyima la anwo neazo ɔmanle ɔnyianle menli ɛbɛlabɔlɛ zo tumi. (Gyi. 2:14-36) Mɔɔ Pita nee menli ne zuzule Ngɛlɛlera nsa mɔɔ bɛkile kɛ bɛdie bɛdi la anwo wiele la, ɔvale ɔlile gyima wɔ edwɛkɛ mɔɔ ɛzi mɔɔ bɛdabɛ mumua ne bɛdi nwolɛ daselɛ la anu. Ɛhye ati, menli ne nwunle kɛzi ɔhyia kɛ bɛfa mɔɔ bɛde la bɛyɛ gyima la. Asoo kɛ wɔ ngilehilelɛ ne ka menli la ɛne? Asoo ɛkilehile nɔhalɛ edwɛkɛ mɔɔ wɔ nu la anu kpalɛ na ɛboa bɛ ɛmaa bɛte deɛmɔti ninyɛne le zɔ la abo? Asoo ɛmaa bɛ anwosesebɛ ɛmaa bɛsuzu kɛzi ɔwɔ kɛ ninyɛne mɔɔ bɛlɛsukoa la ka bɛ ɛbɛlabɔlɛ la anwo? Bie a bɛnrɛdea nu kɛ, “Duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ a?” kɛmɔ menli dɔɔnwo ne deanle nu wɔ Pɛntekɔso kenle ne la, noko saa ɛvale ngɛlɛlera ne ɛlile gyima kpalɛ a, ɔbaha bɛ yeamaa bɛayɛ nwolɛ debie kɛmɔ ɔfɛta la.—Gyi. 2:37.
Saa awovolɛ nee bɛ mra ɛlɛkenga Baebolo ne a, bɛnyia adenle bɛkilehile bɛ kɛzi bɛbava Baebolo ngyinlazo bɛali gyima la. (Ɛfɛ. 6:4) Kɛ neazo la, bɛbahola bɛakpa dapɛne ne anu Baebolo ɛgengalɛ ne anu ngyɛnu bie bɛazuzu nwo na akee bɛabiza bɛ kpuyia mɔɔ le kɛ ɛhye mɔ: ‘Adehilelɛ boni a ɛhye fa maa yɛ a? Kɛzi yɛbava ngyɛnu ɛhye mɔ yɛali gyima wɔ daselɛlilɛ nu ɛ? Boni a ɔmaa yɛnwu ye wɔ Gyihova nee ndenle mɔɔ ɔdua zo ɔyɛ ninyɛne la anwo a, na kɛzi ɛhye maa yɛnyia anyezɔlɛ yɛmaa ye ɛ?’ Maa wɔ abusua ne anwosesebɛ maa bɛmaa mualɛ wɔ Teokelase Ɛzonlenlɛ Sukulu Baebolo nu edwɛkɛtitile ne anu. Ɔda ali kɛ bɛbahakye ngyehyɛnu mɔɔ bɛbaha nwolɛ edwɛkɛ la.
Yɛ Neazo Kpalɛ
Tɛ mɔɔ ɛka la azo a ɛdua ɛkilehile a, emomu wɔ nyɛleɛ noko boka nwo. Wɔ nyɛleɛ a maa bɛnwu kɛzi ɛfa mɔɔ ɛka la ɛdi gyima a. Adenle ɛhye azo a ngakula dua sukoa debie a. Saa bɛsukoa bɛ awovolɛ a, ɔle daselɛ mɔɔ ɔkile kɛ bɛkulo kɛ bɛyɛ kɛ bɛ awovolɛ. Bɛkulo kɛ bɛnwu kɛzi ɔde kɛ bɛbayɛ bɛ ninyɛne kɛ bɛ awovolɛ la. Zɔhane ala a saa menli mɔɔ ɛkilehile bɛ la ‘fa ɛ gyakɛ, kɛmɔ ɛvale Kelaese agyakɛ la’ a, bɛnwu ye kɛ Gyihova ɛlɛyila bɛ kɛ bɛlua ye ndenle ne mɔ azo la. (1 Kɔl. 11:1) Bɛdabɛ mumua ne bɛbanwu kɛzi Nyamenle nee bɛ lua la.
Ɛhye le ngakyelɛ mɔɔ kile kɛzi anyebolo wɔ nu kɛ ɛbayɛ neazo kpalɛ la. Saa ‘yɛ ɛbɛla nwo te saanwu na yɛtu yɛ nwo yɛmaa Nyamenle’ a, ɔbamaa menli mɔɔ yɛkilehile bɛ la anwu kɛzi ɔwɔ kɛ bɛfa Baebolo ngyinlazo bɛdi gyima kpalɛ la. (2 Pita 3:11) Saa ɛmaa wɔ Baebolo sukoavo anwosesebɛ kɛ ɔgenga Nyamenle Edwɛkɛ ne dahuu a, ɛdawɔ noko kenga ye dahuu. Saa ɛkulo kɛ ɛ mra fa Baebolo ngyinlazo yɛ gyima a, maa bɛnwu ye kɛ wɔ nyɛleɛ nee Nyamenle ɛhulolɛdeɛ yia. Saa ɛtu asafo ne anu amra folɛ kɛ bɛbɔ mɔdenle wɔ daselɛlilɛ nu a, nea kɛ ɛdawɔ noko ɛbahɔ daselɛlilɛ dahuu. Saa ɛyɛ mɔɔ ɛkilehile la a, ɛbahola wɔamaa awie mɔ anwosesebɛ.—Wulo. 2:21-23.
Saa ɛkulo kɛ wɔ ngilehilelɛ nyia anyuhɔlɛ a, biza ɛ nwo kɛ: ‘Saa melɛmaa ɛdendɛlɛ a, asoo meka ye wɔ adenle mɔɔ ɔbamaa tievolɛma ayɛ nzenzaleɛ wɔ bɛ subane, bɛ ɛdendɛlɛ anzɛɛ bɛ nyɛleɛ nu la azo ɔ? Amaa edwɛkɛ nu ala ɛkɛ la, asoo memaa ngakyile mɔɔ wɔ adwenle bie mɔ anzɛɛ nyɛleɛ bie mɔ anu la da ali? Duzu a meyɛ meboa me sukoavoma, me mra, anzɛɛ me tievolɛma amaa bɛahakye edwɛkɛ mɔɔ meka wɔ debiezukoalɛ bo la ɛ? Asoo memaa me tievolɛma nwu kɛzi ɔwɔ kɛ bɛfa mɔɔ bɛlɛsukoa bɛdi gyima la wienyi? Asoo bɛnwu ye wɔ me neazo nu? Asoo bɛnwu kɛzi nyɛleɛ mɔɔ bɛbala ye ali wɔ mɔɔ bɛlɛsukoa anwo la baha bɛ nee Gyihova agɔnwolɛvalɛ ne la?’ (Mrɛ. 9:10) Kɔ zo suzu ninyɛne ɛhye mɔ anwo wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛbɔ mɔdenle kɛ ɛbanyia anyuhɔlɛ kɛ kilehilevolɛ la. “Nea ɛ nwo boɛ na nea wɔ ngilehilelɛ ne boɛ. Kɔ zolɛ yɛ ɛhye mɔ, ɔluakɛ saa ɛyɛ ye zɔhane a, ɛkɛlie ɛ nwo nee bɛdabɛ mɔɔ bɛtie wɔ la ngoane.”—1 Tem. 4:16.