„Juridische aspecten van de toepassing van bloedtransfusie”

„DE NIEUWSTE en potentieel gevaarlijkste ziekte van de twintigste eeuw, AIDS”. Aldus omschreef Dr. L. A. Laskey (Senior wetenschappelijk medewerker aan de Genentech Corp.) de aandoening die het onderwerp werd van een op 19-20 september 1985 in Washington, D.C. (VS) gehouden congres.

U weet vermoedelijk dat AIDS (een immuundeficiëntieziekte) in verband is gebracht met bloedprodukten en transfusies. Het gedrukte congresprogramma formuleerde het als volgt:

„Geen enkel gezondheidsprobleem heeft voor zover ons geheugen reikt zoveel discussies en vrees onder het grote publiek teweeggebracht. Het aantal AIDS-gevallen zal volgend jaar mogelijk verdubbelen en wellicht zullen wel één miljoen Amerikanen [en nog tallozen meer in andere landen] erdoor getroffen worden. Het probleem van de wettelijke aansprakelijkheid in verband met AIDS zou dan ook wel eens ernstige proporties kunnen aannemen.”

Ongeveer 200 artsen, juristen en medewerkers van bloedbanken kwamen bijeen op het congres „Juridische aspecten van de toepassing van bloedtransfusie”. De werkkring of het beroep van de meesten van hen had te maken met bloedtransfusie. Maar er waren ook enkele getuigen van Jehovah aanwezig. Laten wij u in het kort iets vertellen van de onthullingen die door de sprekers werden gedaan.

Men maakte zich voornamelijk bezorgd over het risico van de verbreiding van AIDS door middel van bloed en de wettelijke risico’s voor degenen die in hun bedrijfstak bloed ophalen, verwerken of verkopen. Deze laatste bezorgdheid kwam duidelijk naar voren in de eerste lezing, over ’organisatie, economie en reglementering van het bloedbankenstelsel’. Die reglementering, aldus Dr. P. J. Schmidt, gaat terug tot de zeventiende eeuw. De Franse geneesheer Denis was betrokken „bij het eerste rechtsgeding inzake verkeerd gebruik van bloedtransfusie” in de geschiedenis, wegens het toedienen van „lamsbloed aan een jonge man, die daaraan overleed”. Is reglementering nog steeds noodzakelijk? Schmidt erkende: „Ik geloof dat er heel wat onbekende factoren zijn. Toch is het geven van transfusie op zich dag in dag uit een enorme uitdaging. Een miljoen maal per maand is het in dit land een immunologisch en epidemiologisch experiment, dikwijls zonder juridisch precedent.”

Later sprak Dr. Paul Ness (Johns Hopkins Hospital) over het thema „Wat er bij transfusie fout kan gaan”. Hij was van mening dat het heel moeilijk was in slechts „een half uur alles te bespreken wat er bij bloedtransfusie fout kan gaan”. Hij was zelfs van plan geweest een dia te vertonen waar „Waarschuwing” op stond, en in een soort namaak-etiket de tekst: „Het volgende kan er fout gaan bij bloedtransfusie”, gevolgd door een lijst van „ongeveer vijftig verschillende dingen”. Hij zei echter: „Ik wist dat die lijst allerminst volledig zou zijn.”

Dr. Johanna Pindyck (Greater New York Blood Program) zei dat ’non-A, non-B-hepatitis het dringendste door transfusie overgedragen probleem is waarmee wij op het gebied van transfusie worden geconfronteerd’. Deze vorm van hepatitis „wordt, naar men denkt, door ten minste twee virale agentia veroorzaakt, maar de aard daarvan is nog niet exact vastgesteld. Er wordt al vele jaren — tien tot vijftien jaar op zijn minst — onderzoek naar gedaan, maar wij hebben de oorzaak nog niet ontdekt”. Betreffende de beste beschikbare test om het bloed op deze vorm van hepatitis te onderzoeken, merkte zij op: „Ik zou zeggen dat tegenwoordig waarschijnlijk 10 procent van de bloedvoorraad getest wordt, of misschien nog iets minder.”

Sprekend over AIDS gaven Dr. Pindyck en anderen uiting aan de hoopvolle zienswijze dat de huidige tests de bloedbanken thans in staat stellen „de transfusie van bloedprodukten als bron van AIDS-overdracht” vrijwel uit te schakelen. Is dat inderdaad zo? Dr. Laskey verklaarde later dat de huidige tests ’ongelooflijk duur, gevaarlijk te produceren en niet geheel nauwkeurig zijn’. Wat valt er te zeggen over een pas ontwikkelde nieuwe methode die naar zijn mening beter voldoet? Hij vertelde over experimenten bij patiënten die aan AIDS of met AIDS verwante aandoeningen lijden. Bij een aantal van hen hadden de bloedproeven de AIDS-besmetting niet aan het licht gebracht. ’Niemand [dat wil zeggen geen van deze proeven] zou AIDS [opgespoord] hebben’, zo zei hij.

U kunt dus begrijpen waarom velen overwegen hun eigen bloed op te slaan of alleen bloed van een vriend of een familielid te aanvaarden. Maar Dr. Joseph Bove (Yale-New Haven Hospital) had hier bezwaar tegen, omdat het volgens hem duur zou zijn en tot tekorten zou leiden. Hij voegde eraan toe: „Een van de grootste oorzaken van sterfte in verband met bloedtransfusie is de administratieve vergissing — het toedienen van het verkeerde bloed aan de verkeerde persoon. Ik schaam mij te . . . zeggen dat wij anno 1985, met alle technologie die wij hebben, met computers en alle andere dingen, nog niet in staat zijn de juiste kolf bloed aan de juiste patiënt toe te dienen. Maar het is nu eenmaal een feit dat wij daar niet altijd in slagen, en zo doden wij mensen.”

Het gevolg was dat de congresdeelnemers heel wat te zeggen hadden over de juridische aspecten. Hoe kan een bloedbank zich beschermen tegen rechtsgedingen wegens aansprakelijkheid? Dient de bloedbank, nu er tests beschikbaar zijn, ingeval een bloedproef bij een donor positief is voor antistoffen tegen AIDS, degenen te waarschuwen die in de afgelopen jaren bloed van hem hebben ontvangen? Dr. Schmidt (directeur van een bloedbank) zei: „Op het ogenblik ben ik er een tegenstander van. Wij doen gewoon wat wij moeten doen, en niet meer.” Dient men de rechter om een machtiging te verzoeken ten einde toediening van bloed op te leggen aan degenen die weigeren het te aanvaarden, zoals Jehovah’s Getuigen, die het op religieuze gronden weigeren?

Overigens werden Jehovah’s Getuigen beschouwd in de lezing „Aspecten van nalatigheid en aansprakelijkheid” door Dr. William Dornette. Hij legde uit dat één grond waarom Getuigen bloed weigeren „dit hoofdstuk van Genesis is [9:3, 4]. En daar staat uitdrukkelijk dat ’ik dit alles werkelijk aan u geef. Alleen vlees met zijn ziel — zijn bloed — moogt gij niet eten’”. Hoe redelijk is dat standpunt en welk wettelijk recht hebben Getuigen om bloed te weigeren?

Dornette, die zowel doctor in de medicijnen als doctor in de rechtswetenschappen is, adviseerde: „Vele, vele jaren lang zijn de leden van de religie van Jehovah’s Getuigen beschouwd als een stelletje zonderlingen die niet weten wat zij doen, omdat ’ik, de medische wetenschap — de arts — alles weet’. Wij dienen te beseffen dat zij allereerst diep religieuze mensen zijn. Ten tweede zijn zij Amerikaanse staatsburgers . . . Ten derde hebben zij beslist het recht hun godsdienst te beoefenen en willen zij graag beter worden . . . Zij geloven in medische hulp. En ik vind dat wij het recht dat zij als enkelingen hebben om ongehinderd hun godsdienst te beoefenen, moeten respecteren.” Hij voegde eraan toe: „Helemaal geen toestemming verkrijgen, komt neer op mishandeling. Geen toestemming voor het toedienen van transfusie verkrijgen, komt neer op mishandeling. . . . Indien u van een toerekeningsvatbare patiënt een op inlichtingen gebaseerde weigering verkrijgt, hebt u zich gevrijwaard tegen wettelijke aansprakelijkheid.”

Een andere spreker, de juriste Susan Lentz, beklemtoonde dit door te zeggen: „Het is belangrijk te begrijpen dat een op inlichtingen gebaseerde toestemming in feite slechts zinvol is indien men erkent dat dit niet alleen het recht inhoudt om toestemming te verlenen maar ook om toestemming te weigeren.” Zij voegde eraan toe dat „er nog dit jaar drie of vier [gerechtelijke] uitspraken zijn geweest waardoor wordt bevestigd dat patiënten die Jehovah’s Getuigen zijn het recht hebben transfusie af te wijzen”. Zij besloot: „Naarmate de dingen waarover u de afgelopen anderhalve dag in verband met AIDS en aanverwante problemen hebt gehoord, althans in de geest van het publiek, een steeds groter probleem gaan vormen, neemt ook de kans op problemen in verband met weigeringen toe.”

(Nuttige aanvullende inlichtingen betreffende AIDS zullen verschijnen in Ontwaakt! van 22 april 1986.)

[Kader op blz. 26]

Kunnen patiënten erop vertrouwen dat een bloedbank met AIDS besmet bloed zal kunnen ontdekken? Dr. Myron Essex, voorzitter van de afdeling kankerbiologie aan de Harvard School of Public Health, zei onlangs: „Het is uitermate onwaarschijnlijk dat de test meer dan 90 procent van de gevallen signaleert, en volgens mij is het hooguit 75 tot 80 procent. Het zou mij schokken als het meer is dan dat.” — The New York Times, 4 oktober 1985.

[Kader op blz. 27]

„De nieuwe bloedproef, die vorig jaar april werd goedgekeurd en door alle bloedbanken wordt gebruikt, ontdekt alleen antistoffen tegen het AIDS-virus, HTLV3. Wat die proef helaas niet ontdekt, zijn de mensen die het besmettelijke AIDS-virus bij zich dragen en er nog geen antistof tegen hebben ontwikkeld . . . Daarom zal een gering doch belangrijk aantal van de naar schatting één miljoen personen die het AIDS-virus bij zich dragen, bij de huidige routineproeven die door de bloedbanken worden uitgevoerd, geen antistoffen tegen het virus te zien geven.” — Sanford F. Kuvin, M.D., Jeruzalem, 17 november 1985.