Moeten wij ons het verleden blijven herinneren?

„KUNNEN de joden de Holocaust vergeten?” Die vraag werd gesteld door Virgil Elizondo, voorzitter van het Mexican American Cultural Center in San Antonio (Texas, VS). Het herinnert ons eraan dat de in deze eeuw gepleegde gruweldaden onuitwisbare sporen kunnen achterlaten op het collectieve geheugen. De genocide op de Armeniërs (1915–1923) en de massaslachtingen van Kambodjanen (1975–1979) moeten ook tot de gruweldaden van de twintigste eeuw gerekend worden. En ook dan is de lijst geenszins volledig.

In diverse pogingen om een verzoening tussen slachtoffers en hun beulen te bevorderen, hebben godsdienstige en politieke leiders mensen uitgenodigd de verduurde gruwelen te vergeten. Dat gebeurde bijvoorbeeld in het jaar 403 v.G.T. in het Griekse Athene. De stad was zojuist getuige geweest van het einde van de onderdrukkende dictatuur van de Dertig Tirannen, een oligarchie die bijna al haar tegenstanders had uitgeschakeld, niet alleen politiek maar ook fysiek. De nieuwe bestuurders probeerden de burgerlijke harmonie te herstellen door een amnestie (van een Grieks woord dat „vergetelheid” of „vergeetachtigheid” betekent) af te kondigen voor aanhangers van de voormalige tirannie.

Vergeten bij decreet?

Een poging om bij decreet de herinnering aan tegen onschuldigen bedreven gruweldaden uit te wissen, kan betrekkelijk simpel zijn. Heersers kunnen daartoe besluiten uit politieke overwegingen, zoals in het oude Griekenland gebeurde en aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in verscheidene Europese landen. In Italië bijvoorbeeld werd in 1946 bij decreet amnestie afgekondigd voor ruim 200.000 burgers die zich schuldig hadden gemaakt „aan deelname, in min of meer belangrijke opzichten, aan de wandaden van het fascistische regime”, schreef de krant La Repubblica.

De besluiten van regeringen of openbare instellingen zijn echter één ding, de gevoelens van de individuele leden van een gemeenschap iets heel anders. Het is niet mogelijk individuele burgers — misschien de weerloze slachtoffers van genadeloze conflicten, massamoorden of andere barbaarsheden — er bij decreet toe te verplichten het hun aangedane lijden te vergeten.

Alleen al in de oorlogen van deze eeuw zijn ruim honderd miljoen mensen omgekomen, velen na onzegbaar lijden. Zouden wij daar al degenen aan toevoegen die in vredestijd bij bloedbaden zijn omgebracht, dan zouden de gruweldaden niet te tellen zijn. Veel mensen doen alle mogelijke moeite om ervoor te zorgen dat geen ervan vergeten wordt.

Zij die de herinnering het liefst zouden uitwissen

Zij die er bij slachtoffers van gruweldaden of hun nakomelingen op aandringen te vergeven en vergeten, voeren vaak aan dat het levendig houden van de herinnering aan het verleden slechts een bron van verdeeldheid is, vooral als er decennia zijn verstreken. Zij zeggen dat vergeten verenigt, terwijl met eraan blijven denken het verleden niet ongedaan gemaakt kan worden, hoe tragisch het lijden ook was.

Maar in hun pogingen mensen te laten vergeten, zijn sommigen zo ver gegaan de realiteit van de afschuwelijkste misdaden tegen de mensheid te ontkennen. Gesteund door zich revisionistisch noemende geschiedschrijvers beweren sommigen bijvoorbeeld dat er nooit een Holocaust is geweest.a Zij hebben zelfs tochten georganiseerd naar voormalige vernietigingskampen zoals Auschwitz of Treblinka en hebben de bezoekers verteld dat daar nooit gaskamers hebben bestaan — en dat in weerwil van talrijke ooggetuigen en bergen bewijsmateriaal en documentatie.

Hoe komt het dat zulke valse revisionistische denkbeelden in bepaalde kringen opgeld doen? Doordat sommigen hun eigen verantwoordelijkheid en die van hun volk verkiezen te vergeten. Waarom? Vanwege nationalisme, hun eigen ideologie, of antisemitische of andere sentimenten van dien aard. Zodra de gruweldaden zijn vergeten, zo redeneren revisionisten, is het met de verantwoordelijkheid gedaan. Maar veel mensen verzetten zich krachtig tegen deze revisionisten zonder verantwoordelijkheidszin, door een Franse historicus „moordenaars van het geheugen” genoemd.

Zij vergeten niet

Uiteraard valt het de overlevenden erg zwaar om dierbaren die in een oorlog of bij gruweldaden omgekomen zijn te vergeten. Maar bij de meesten van degenen die zich de afslachtingen en genociden willen blijven herinneren, is dat omdat zij hopen dat de uit hun eigen lijden en dat van hun dierbaren geleerde lessen nuttig zullen zijn om een herhaling van zulke barbaarsheden te voorkomen.

De Duitse regering heeft daarom besloten de dag waarop de door de nazi’s bedreven gruwelen in het concentratiekamp Auschwitz werden ontdekt, als gedenkdag in te stellen. De bedoeling daarvan is volgens de president van Duitsland, dat „het gedenken zal dienen als een waarschuwing voor toekomstige generaties”.

In dezelfde zin voerde paus Johannes Paulus II op de vijftigste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog aan: „Met het verstrijken van de jaren mogen de herinneringen aan de Oorlog niet verflauwen; ze moeten juist een krachtige les worden voor onze generatie en nog toekomstige generaties.” Maar er moet wel gezegd worden dat de Katholieke Kerk niet altijd consequent is in het zich herinneren van de gruweldaden en de slachtoffers uit die jaren.

Opdat nieuwe generaties ook lessen en waarschuwingen kunnen trekken uit de genociden in deze eeuw en andere eeuwen is een aantal museums gesticht, waaronder het Holocaust Memorial Museum in Washington D.C. en het Beit Hashoah Museum of Tolerance in Los Angeles. Om dezelfde reden zijn er emotioneel aansprekende documentaires en andere films over dit onderwerp gemaakt. Dit alles in een poging te voorkomen dat vergeten zou worden wat mensen door anderen is aangedaan.

Waarom ons dat blijven herinneren?

„Zij die zich het verleden niet kunnen herinneren, zijn gedoemd het te herhalen”, schreef de Spaans-Amerikaanse filosoof George Santayana. Droevig genoeg schijnt de mensheid al millennia lang snel haar eigen verleden te vergeten en zich er zo toe te veroordelen steeds weer dezelfde kwalijke fouten te maken.

Door de lange en gruwelijke reeks bloedbaden die de mens heeft aangericht, wordt beklemtoond dat het heersen van de ene mens over de andere altijd op een volslagen mislukking is uitgelopen. Hoe komt dat? Doordat mensen voortdurend dezelfde fundamentele fout hebben gemaakt — zij hebben God en zijn wetten verworpen (Genesis 3:1-6; Prediker 8:9). En thans doet een „verdraaid geslacht”, precies zoals in de bijbel is voorzegd, hetzelfde en oogst er de gevolgen van. — Filippenzen 2:15; Psalm 92:7; 2 Timotheüs 3:1-5, 13.

Wij hebben de Schepper, Jehovah, in onze bespreking betrokken, maar wat is zijn zienswijze? Wat vergeet hij en wat onthoudt hij? Kunnen wij van de pijnlijke erfenis aan gruweldaden die de mens heeft begaan afkomen? Zal er „een eind komen aan de slechtheid der goddelozen”? — Psalm 7:9.

[Voetnoten]

[Inzet op blz. 7]

„Zij die zich het verleden niet kunnen herinneren, zijn gedoemd het te herhalen.” — George Santayana

Illustraties op blz. 7]

Crematorium en oven in het concentratiekamp Auschwitz

[Verantwoording]

Oświęcim Museum