De zienswijze van de bijbel
Stemmen de wetenschap en de bijbel overeen?
VAN vliegtuigen en atoombommen tot genetisch gemanipuleerde cellen en het klonen van schapen, in onze twintigste eeuw heeft de wetenschap een overheersende rol gespeeld. Wetenschappers hebben mensen op de maan doen landen, de pokken uitgeroeid, de landbouw radicaal hervormd en miljarden mensen ogenblikkelijke, wereldwijde communicatie gebracht. Het is dan ook niet verwonderlijk dat wanneer wetenschappers spreken er geluisterd wordt. Maar laten wetenschappers zich ook uit over de bijbel, en zo ja, in welke zin? En wat vertelt de bijbel ons op zijn beurt over de wetenschap?
Zijn wonderen onwetenschappelijk?
„Mensen met een wetenschappelijke geest geloven in een ’oorzaak en gevolg’-verband. Zij zijn van mening dat er voor alles een volkomen natuurlijke verklaring is”, zegt een moderne encyclopedie. Bijbelonderzoekers accepteren ook gevestigde wetenschappelijke principes. Zij erkennen echter dat de bijbel vaak over wonderbare gebeurtenissen spreekt die met de huidige kennis niet wetenschappelijk te verklaren zijn. Voorbeelden zijn het stilstaan van de zon in Jozua’s tijd en dat Jezus op het water liep (Jozua 10:12, 13; Mattheüs 14:23-34). Deze wonderen worden echter gepresenteerd als het resultaat van de bovennatuurlijke werking van Gods macht.
Dat is een cruciaal punt. Als de bijbel zou beweren dat mensen zonder goddelijke hulp op water kunnen lopen of dat de ogenschijnlijke beweging van de zon langs de hemel zo maar onderbroken kan worden, dan zou dat in strijd met wetenschappelijke feiten kunnen lijken. Maar wanneer de bijbel zulke gebeurtenissen aan Gods macht toeschrijft, dan wordt niet zozeer de wetenschap tegengesproken als wel de discussie op een terrein gebracht dat de wetenschap nog niet kan betreden.
Is de bijbel in tegenspraak met de wetenschap?
Wat valt er daarentegen te zeggen van die gevallen waar de bijbel over gewone gebeurtenissen in het leven van mensen spreekt of terloops iets zegt over planten, dieren of natuurverschijnselen? Interessant is dat er geen bewezen voorbeeld bestaat dat de bijbel in zulke gevallen in tegenspraak is met bekende wetenschappelijke feiten wanneer de context van de opmerkingen in aanmerking wordt genomen.
De bijbel bezigt bijvoorbeeld vaak dichterlijke taal die dan de waarnemingen weergeeft van mensen die duizenden jaren geleden leefden. Wanneer het boek Job zegt dat Jehovah de hemel uitsmeedt, „hard als een gegoten spiegel”, wordt daarmee de wolkenhemel passend beschreven als een helder reflecterende, metalen spiegel (Job 37:18). Het is niet nodig de illustratie letterlijk op te vatten, net zomin als u de illustratie dat de aarde „voetstukken met inzinking” of een „hoeksteen” heeft letterlijk zou opvatten. — Job 38:4-7.
Dit is belangrijk omdat talrijke commentators zulke illustraties wel letterlijk hebben opgevat. (Zie 2 Samuël 22:8; Psalm 78:23, 24.) Zij hebben geconcludeerd dat de bijbel ongeveer het volgende leert, geciteerd uit The Anchor Bible Dictionary.
„De aarde waarop de mensheid woont, wordt gezien als een rond, vast voorwerp, misschien een schijf, drijvend op een onbegrensde watervlakte. Parallel met deze onderste watermassa is er een tweede, eveneens onbegrensd, boven, waaruit water in de vorm van regen neerdaalt door gaten en door goten die uit het hemelse reservoir steken. De maan, zon en andere hemellichten hebben een vaste plaats in een boog die de aarde overwelft. Dat laatste is het bekende ’firmament’ (rāqîa‛) uit het priesterlijk verslag.”
Het is duidelijk dat deze beschrijving niet klopt met de moderne wetenschap. Maar is dit een eerlijke evaluatie van wat de bijbel over het uitspansel leert? Beslist niet. In The International Standard Bible Encyclopaedia wordt gezegd dat zulke beschrijvingen van het Hebreeuwse heelal „in werkelijkheid meer [stoelen] op de ideeën die in de donkere middeleeuwen in Europa gangbaar waren dan op feitelijke verklaringen in het O[ude] T[estament]”. Waar kwamen die middeleeuwse denkbeelden vandaan? Zoals David C. Lindberg uitlegt in The Beginnings of Western Science, waren ze grotendeels gebaseerd op de kosmologie van de oude Griekse filosoof Aristoteles, wiens werken de grondslag vormden voor veel middeleeuwse geleerdheid.
Het zou zinloos en verwarrend zijn geweest als God de bijbel in taal had gesteld die een twintigste-eeuwse wetenschapper zou aanspreken. In plaats van wetenschappelijke formules bevat de bijbel veel levendige illustraties ontleend aan het dagelijks leven van de mensen die ze als eersten optekenden — sprankelende, tijdloze beelden die ook nu nog aanspreken. — Job 38:8-38; Jesaja 40:12-23.
Kennis uit een hogere bron
Interessant is echter dat enkele bijbelse vermeldingen wel degelijk wetenschappelijke kennis blijken te weerspiegelen waarover de toen levende mensen niet beschikten. Job zegt van God: „Hij spant het noorden uit over de lege ruimte, hangt de aarde op aan niets” (Job 26:7). Het denkbeeld dat de aarde hing „aan niets” verschilde aanzienlijk van de mythen van de meeste volken uit de oudheid, die zich de aarde op olifanten of zeeschildpadden voorstelden. De Mozaïsche wet bevat hygiënische vereisten die de medische kennis van die tijd ver vooruit waren. Voorschriften voor het in quarantaine plaatsen van mensen die ervan verdacht werden melaats te zijn en het verbod op het aanraken van doden hebben ongetwijfeld veel Israëlitische levens gered (Leviticus 13; Numeri 19:11-16). In scherp contrast daarmee worden de medische gebruiken bij de Assyriërs beschreven als „een mengeling van godsdienst, waarzeggerij en demonologie” en omvatten ze behandelingen met uitwerpselen van honden en menselijke urine.
Zoals men mag verwachten van een boek dat door de Schepper geïnspireerd is, bevat de bijbel wetenschappelijk nauwkeurige informatie die haar tijd duidelijk vooruit was, hoewel de bijbel zich nooit verliest in wetenschappelijke verklaringen die voor de mensen in de oudheid zinloos of verwarrend geweest zouden zijn. Niets in de bijbel is in tegenspraak met bekende wetenschappelijke feiten. Daar staat tegenover dat er wel heel wat in de bijbel staat dat niet strookt met onbewezen theorieën, zoals de evolutietheorie.
[Inzet op blz. 27]
Jobs opmerking dat de aarde ’aan niets hangt’, duidt op kennis waarover zijn tijdgenoten niet beschikten
[Illustratieverantwoording op blz. 26]
NASA