Het premenstrueel syndroom — Mythe of werkelijkheid?

Haar gedrag is grillig en onvoorspelbaar. Het ene moment is zij inschikkelijk, het volgende moment twistziek. Er spreekt wanhoop uit haar woorden. Ondanks uw troostende opmerkingen reageert zij overdreven op wat u zegt en doet. De kans is groot dat een onbetekenende kwestie buiten alle proporties wordt opgeblazen en stof tot felle onenigheid wordt. Na enkele dagen of een week misschien verdwijnt deze „andere” vrouw plotseling en is zij opnieuw gewoon zichzelf . . . voor een tijdje.

TOEGEGEVEN, niet alle vrouwen zijn aan zulke ingrijpende stemmingsveranderingen onderhevig. Maar heel wat vrouwen zullen in deze vrouwelijke tegenhanger van Dr. Jekyll en Mr. Hyde zichzelf herkend hebben in de periode voor het begin van de menstruatie. Wat is de oorzaak van zulke stemmingswisselingen? Is een dergelijk gedrag werkelijk het gevolg van veranderingen tijdens de menstruatiecyclus?

Wat is PMS?

Volgens de American Journal of Psychiatry kunnen vrouwen die last hebben van „een cyclisch optreden van symptomen die ernstig genoeg zijn om belemmerend te werken op sommige aspecten van het leven” en die zich consequent voorafgaand aan de menstruatie voordoen, lijden aan PMS (het premenstrueel syndroom). Er zijn geen laboratoriumtests om de diagnose PMS te stellen, maar vrouwen met PMS moeten tijdens elke cyclus een symptoomvrije fase van één of twee weken vertonen. Uitgaande van deze definitie schatten artsen dat slechts tien procent van de vrouwen aan PMS lijdt.

Er zijn ook medici die een andere opvatting over PMS hebben. Volgens hen heeft een groter percentage vrouwen, tussen de veertig en negentig procent, last van PMS. Hun definitie van de term omvat allerlei klachten, zoals gewichtstoename, vermoeidheid, gewrichtspijn, buikkrampen, migraine, prikkelbaarheid, pijnlijke borsten, huilbuien, eetzucht en stemmingswisselingen. Meer dan 150 symptomen worden met PMS geassocieerd. Vrouwen, ook vrouwen die niet meer menstrueren, kunnen een of meer van deze symptomen vertonen. Over het algemeen echter heeft een vrouw last van PMS als zij tussen de dertig en veertig jaar is. Voor de meeste vrouwen zijn PMS-symptomen vervelend maar draaglijk. In dit artikel zal het speciaal over deze lijdsters aan minder hevige PMS gaan.

Nancy Reame, wetenschappelijk onderzoekster aan de University of Michigan, berichtte dat PMS in de Verenigde Staten wordt bezien als „een aspecifieke klacht”, maar in andere landen zijn er veel verschillen in de aard en de hevigheid van de symptomen. „Sommige maken melding van veel gewichtiger lichamelijke symptomen, en andere culturen melden meer emotionele symptomen”, vertelde zij. Reame, die onderzoek heeft gedaan in China, haalde de Chinezen als voorbeeld aan. „In de Chinese cultuur is het niet acceptabel emotionele symptomen te hebben.” Het gevolg is, merkte zij op, dat wanneer vrouwen naar menstruatieproblemen wordt gevraagd, zij voornamelijk krampen zullen noemen.

Het begin van PMS

PMS werd in 1931 voor het eerst besproken door dr. Robert T. Frank uit New York in zijn verhandeling „De hormonale oorzaken van premenstruele spanning”. Hij observeerde vrouwen die voorafgaand aan de menstruatie last hadden van vermoeidheid, concentratiestoornissen en nervositeit.

Tweeëntwintig jaar later publiceerden Katharina Dalton en Raymond Greene, Engelse artsen, een verhandeling in een medisch tijdschrift waarin zij de term „premenstrueel syndroom” bedachten. Dr. Dalton noemde PMS „de meest voorkomende en waarschijnlijk de oudste ziekte ter wereld”. Haar bevindingen over de uitwerking die PMS op het gedrag van een vrouw kon hebben, kregen in 1980 algemene bekendheid. De medewerking van haar en andere artsen werd ingeroepen om een diagnose te stellen bij twee Britse vrouwen die van moord beschuldigd werden. Zij theoretiseerden dat het gedrag van een vrouw beïnvloed kon worden door hormonale schommelingen tijdens haar menstruatiecyclus. Op basis van hun PMS-diagnose werd de aanklacht wegens moord in beide gevallen verzacht. In één uitspraak werd de verdachte het minder ernstige doodslag ten laste gelegd op grond van „verminderde toerekeningsvatbaarheid”.

Gevallen van destructief gedrag van de zijde van vrouwen, zoals de bovengenoemde, schijnen sporadisch voor te komen. De oorzaak van zulk gedrag en de minder belangrijke vervelende symptomen die de meeste vrouwen rond de tijd van de menstruatie ervaren, blijven onderwerp van discussie op de bladzijden van medische en niet-medische bladen.

Is zulk gedrag werkelijk het gevolg van cyclische hormonale schommelingen in het lichaam van een vrouw? Of is het idee van tekeergaande hormonen en het ongezeglijke vrouwenlichaam gewoon een mythe? De meningen verschillen over de vraag of en hoe hormonale schommelingen het gedrag van een vrouw beïnvloeden. Veel onderzoekers en artsen zijn het erover eens dat een beter begrip van de wisselwerking tussen de hersenen en de door de eierstokken geproduceerde hormonen tijdens de menstruatiecyclus, een sleutel is om erachter te komen waarom sommige vrouwen last hebben van PMS.

De menstruatiecyclus

Ongeveer eenmaal in de vier weken begint in het lichaam van een vrouw een uiterst complexe cyclus van hormonale schommelingen. Het woord „menstruatie” komt van het Latijnse mensis, dat „maand” betekent.

Om de cyclus op gang te brengen, stuurt in de hersenen de hypothalamus een boodschap naar de hypofyse. Wanneer de boodschap wordt ontvangen, scheidt de hypofyse FSH (follikelstimulerend hormoon) af. Het FSH gaat via het bloed naar de eierstokken en brengt de produktie van oestrogeen op gang. Als reactie op de toename van oestrogeen geeft de hypofyse LH (luteïniserend hormoon) af. Het LH vertraagt de afscheiding van FSH. Eén eicel rijpt en verplaatst zich naar de baarmoeder. Nadat de eicel is vrijgekomen, wordt het hormoon progesteron afgescheiden. Wordt het eitje niet bevrucht, dan dalen de progesteron- en oestrogeenspiegels snel.

Zonder hormonen die het slijmvlies van de baarmoeder in stand houden, sterft dit af, waarbij bloed, vocht en wat weefsel via de vagina worden uitgescheiden. Het kost de baarmoeder van een vrouw drie tot zeven dagen om het slijmvlies helemaal af te stoten, waarmee één menstruatiecyclus ten einde is. Terwijl de ene cyclus eindigt, scheiden de hersenen weer hormonen af, waarmee het startsein voor een nieuwe cyclus wordt gegeven.

Een gevecht van de hormonen?

Sommigen beweren dat een verstoord evenwicht tussen oestrogeen en progesteron premenstruele symptomen bij een vrouw teweegbrengt. Zij voeren aan dat de hormonen gewoonlijk samenwerken om een volmaakt evenwicht te bereiken. Wordt er van het een meer geproduceerd dan van het ander, dan doet zich een gevecht voor en blijven er slachtoffers in het vrouwenlichaam achter.

Door verhoogde oestrogeenspiegels kunnen sommige vrouwen prikkelbaar worden. Bij anderen wint progesteron het, waardoor zij zich neerslachtig en vermoeid voelen.

Andere onderzoekers zijn het niet eens met de theorie dat een verstoord hormonaal evenwicht PMS veroorzaakt. Zij stellen dat psychische en sociale factoren een voorname rol spelen bij het ontstaan van premenstruele symptomen bij bepaalde vrouwen. In een artikel over de oorzaken van PMS in Patient Care wordt gezegd dat „er geen duidelijke verschillen zijn gevonden in de patronen, verhoudingen, hoeveelheden of timing van gonadale hormonen bij vrouwen met of zonder ernstige PMS”.

Stress bijvoorbeeld kan PMS-symptomen opdrijven, vertragen of intensiveren. In het boek PMS — Premenstrual Syndrome and You: Next Month Can Be Different wordt opgemerkt: „Stress belemmert de afgifte van hormonen, en een onvoldoende aanvoer van hormonen kan leiden tot het verstoorde hormonale evenwicht van de soort die PMS-symptomen verergert.” Medische, financiële of familieproblemen kunnen vóór de menstruatie ernstiger en minder beheersbaar lijken.

De angst voor stigmatisering

Sommige onderzoekers beweren dat een vrouw als een minder ideale werkneemster of minder in staat tot het nemen van beslissingen beschouwd kan worden als zij symptomen vertoont die verband houden met haar menstruatie. „Het is een manier waarop de samenleving vrouwen op hun plaats houdt. Als je eenmaal per maand niet in vorm bent, wil dat zeggen dat je dan niet met die serieuze, imposante, invloedrijke dingen bezig zou moeten zijn”, voert de psychologe Barbara Sommer aan.

Andere onderzoekers beweren dat vrouwen PMS hebben geaccepteerd omdat het hen in staat stelt het verschijnsel als een excuus voor hun gedrag te gebruiken. In een interview in het blad Redbook verklaart dr. Carol Tavris, schrijfster van The Mismeasure of Woman, dat PMS „vrouwen in staat stelt te zeggen: ’Wat is er medisch gezien met me aan de hand?’ en niet: ’Wat mankeert er aan mijn leven dat ik me zo ellendig voel?’”

In 1985 vochten vrouwelijke psychiaters in het Comité voor Vrouwen van de APA (Amerikaanse Vereniging van Psychiaters) tegen de opname van PMS in het Diagnostisch en Statistisch Handboek van de APA. Hoewel het in de appendix van het huidige handboek (1987) staat vermeld als „dysforische stoornis tijdens het einde van de luteale fase”, heeft een werkgroep van de APA voorgesteld „premenstruele dysforische stoornis” (PMDD) in de hoofdtekst van de volgende editie op te nemen. Opname in het handboek zou het tot een officiële psychiatrische stoornis maken.

„Het hoort helemaal nergens in het boek thuis, want het is geen geestesstoornis”, zegt dr. Paula Kaplan, voormalig adviseuse van de werkgroep. „De volgende keer dat een vrouw wordt voorgedragen als minister van justitie, zal haar gevraagd worden: ’Hebt u PMDD gehad?’”, aldus dr. Kaplan.

Het streven naar verlichting

De medische wereld discussieert nog steeds over de kwestie PMS. Er worden veel theorieën geopperd over de exacte oorzaak en behandeling van PMS. Sommige artsen zijn van mening dat er misschien wel achttien variaties van PMS zijn, die allemaal verschillende symptomen teweegbrengen. In een recente studie werd gerapporteerd dat zink misschien een rol speelt bij het ontstaan van PMS-symptomen. Een ander onderzoek deed vermoeden dat een vitamine B₆-tekort een oorzaak van het probleem kan zijn en bij sommigen lichte depressiviteit teweeg kan brengen.

Therapieën als lichtbehandeling, slaapmanipulatie, diepe-ontspanningstechnieken, antidepressiva en progesteronzetpillen worden geprobeerd door vrouwen die verlichting zoeken voor hun steeds terugkerende PMS-symptomen. Tot dusver is er geen consequent effectieve therapie gevonden.

Vrouwen die voorafgaand aan de menstruatie last hebben van symptomen waar zij geen raad mee weten, moeten een arts raadplegen. Elk geval van PMS is uniek en elke vrouw verdient deugdelijke medische raad en goede geneeskundige verzorging. Omdat PMS sterk op andere ernstige kwalen kan lijken, op een aandoening van de schildklier, endometriose en depressiviteit bijvoorbeeld, is een lichamelijk onderzoek belangrijk.

Aanbevolen wordt dat een vrouw vóór het eerste bezoek aan de arts een gedetailleerd dagboek of een agenda bijhoudt van lichamelijke en emotionele symptomen waarvan zij voor de menstruatie last heeft. Te weten op welke dagen zij onderhevig kan zijn aan humeurigheid, prikkelbaarheid of neerslachtigheid, kan haar helpen haar schema dienovereenkomstig aan te passen. Het kan haar ook helpen vast te stellen of zij lijdt aan PMS.

Artsen kunnen haar aanraden factoren die stress in haar leven veroorzaken te verminderen. Volwaardige voeding en regelmatige lichaamsbeweging kunnen ook PMS bestrijden. Volgens een universitair onderzoek verbeterde een dieet dat rijk was aan koolhydraten maar arm aan eiwitten, de stemming van sommige vrouwen die voor de menstruatie neerslachtig waren. Geregelde lichaamsoefeningen of een stevige wandeling in de loop van de dag kunnen ook helpen tegen vermoeidheid en neerslachtigheid.

Natuurlijk kunnen gezinsleden, en vooral de man, een hulp zijn. Zij moeten ernaar streven bijzonder vriendelijk, attent en begrijpend te zijn wanneer de maandelijkse cyclus van een vrouw haar moeilijkheden bezorgt.

De discussie duurt voort

Sommigen beweren dat het niet juist is normale emotionele en fysieke veranderingen die een vrouw tijdens haar menstruatiecyclus ervaart, als een „syndroom” te betitelen. En anderen hebben hun twijfels over PMS en voeren aan dat het vrouwen stigmatiseert.

Voor een aantal vrouwen is PMS echter reëel. Elke maand kampen zij met symptomen die het moeilijk maken zich van de zorg voor een gezin en een baan te kwijten. Streven naar verlichting en begrip kan frustrerend blijken, daar velen in de medische wereld en leken de realiteit van PMS blijven aanvechten.

[Illustratie op blz. 15]

Gezinsleden kunnen helpen door bijzonder vriendelijk en attent te zijn