Een beter begrip van de overgang
„DAT het zo’n prettige periode in het leven van een vrouw is, zou ik niet willen zeggen,” gaf een vrouw die de overgang achter de rug had toe, „maar ik denk wel dat je er iets van kunt leren. Ik heb geleerd mijn grenzen te respecteren. Als mijn lichaam behoefte heeft aan wat meer aandacht of rust, luister ik ernaar en respecteer ik dat.”
Uit een onder vrouwen gehouden enquête waarover in het blad Canadian Family Physician werd bericht, bleek dat „niet weten wat je te wachten staat”, nog het ergste van de overgang was. Vrouwen echter die gingen begrijpen dat de overgang een natuurlijke fase in het leven is, voelden zich „minder verontrust, neerslachtig en prikkelbaar en hadden een optimistischer kijk op hun leven”.
Wat de overgang is
De overgang zou gedefinieerd kunnen worden als „de periode rond het natuurlijke einde van de menstruatie, dat meestal tussen het 45ste en het 50ste jaar plaatsvindt”. Menopauze, vaak gebezigd als synoniem voor overgang, wordt, strikter genomen, gedefinieerd als „de laatste menstruatie”.
Bij sommige vrouwen komt het einde van de menstruatie plotseling; er is een menstruatie voorbij en er komt nooit een volgende. Bij anderen wordt de menstruatie onregelmatig, met tussenpozen van drie weken tot enkele maanden. Als er een vol jaar verstrijkt zonder dat een vrouw menstrueert, kan zij er rustig van uitgaan dat de menopauze ten tijde van haar laatste menstruatie heeft plaatsgevonden.
Wanneer en waarom de menopauze plaatsvindt
Overgeërfde aanleg, ziekte, stress, medicijnen en een operatie kunnen van invloed zijn op het tijdstip waarop ze plaatsvindt. In Noord-Amerika ligt de gemiddelde leeftijd waarop de menopauze zich voordoet rond het 51ste jaar. In grote lijnen varieert dit tijdstip van begin veertig tot halverwege de vijftig en valt het zelden vroeger of later. Uit de cijfers blijkt dat bij vrouwen die roken de menopauze vaak vroeger optreedt en dat vrouwen die dikker zijn, neigen tot een latere menopauze.
Bij de geboorte bevatten de eierstokken van een vrouw alle eitjes die zij ooit zal hebben, verscheidene honderdduizenden in aantal. Tijdens elke menstruatiecyclus rijpen er 20 tot 1000 eitjes. Dan komt er één, of af en toe meer dan één, vrij uit de eierstok en is beschikbaar voor bevruchting. De andere rijpe eitjes verschrompelen. Gelijk op met het rijpingsproces van de eitjes stijgt en daalt ook het gehalte aan oestrogene hormonen en het hormoon progesteron regelmatig.
Als een vrouw tegen de veertig loopt, begint het oestrogeen- en progesterongehalte te dalen, geleidelijk of grillig, en kan het zijn dat er niet langer bij elke cyclus een eisprong plaatsvindt. De menstruatie wordt minder regelmatig, komt meestal met langere tussenpozen. Het patroon van de bloedingen verandert; ze worden minder of erger. Uiteindelijk vinden er geen eisprongen meer plaats en stopt de menstruatie.
De laatste menstruatie is het eindpunt van een proces van veranderingen in de hormoonspiegels en de eierstokfunctie dat wel tien jaar geduurd kan hebben. Na de menopauze blijven de eierstokken echter nog tien tot twintig jaar kleinere hoeveelheden oestrogeen aanmaken. De bijnieren en vetcellen produceren ook oestrogeen.
Ingrijpende veranderingen in het leven
Het dalen van het oestrogeengehalte is van invloed op weefsels die gevoelig zijn voor oestrogeen of ervan afhankelijk zijn. Men denkt dat opvliegers het gevolg zijn van de uitwerking van hormonen op dat deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor het reguleren van de lichaamstemperatuur. Het exacte mechanisme is onbekend, maar het lijkt erop of de thermostaat van het lichaam lager wordt ingesteld, zodat temperaturen die voorheen als prettig werden ervaren plotseling te hoog worden en het lichaam gaat gloeien en transpireren om af te koelen.
In haar boek Overgang: de menopauze . . . kwelling of rustpunt? merkt Gail Sheehy op: „De helft van alle vrouwen met opvliegers krijgt die al op het moment dat ze nog gewoon menstrueren; ze kunnen al beginnen als ze veertig zijn. Volgens onderzoek hebben de meeste vrouwen twee jaar last van opvliegers. Een kwart van de vrouwen heeft vijf jaar opvliegers. En tien procent heeft er de rest van haar leven last van.”
In die periode van het leven van een vrouw wordt het vaginale weefsel dunner en minder vochtig door het dalen van het oestrogeenniveau. Tot de andere symptomen die vrouwen ervaren, zegt Gail Sheehy, kunnen behoren „nachtelijke transpiratie, slapeloosheid, incontinentie, je figuur ineens verliezen, hartkloppingen, huilen zonder reden, een slecht humeur, hoofdpijn, jeuk, je haren staan snel recht overeind, [en] geheugenverlies”.
Periodes van neerslachtigheid
Veroorzaakt de oestrogeendaling neerslachtigheid? Over deze vraag is al heel wat gediscussieerd. Het antwoord lijkt te zijn dat het bij sommige vrouwen inderdaad zo is, bijvoorbeeld bij vrouwen die voor hun menstruaties aan stemmingen onderhevig waren en bij vrouwen die slaap te kort komen door nachtelijke transpiratie. Vrouwen in deze groep schijnen erg gevoelig te zijn voor de emotionele effecten van hormonale schommelingen. Volgens Gail Sheehy ervaren deze vrouwen meestal „een enorme opluchting” wanneer zij de postmenopauzale fase bereiken en de hormoonspiegels zich stabiliseren.
Met ernstiger symptomen zullen waarschijnlijk die vrouwen te kampen krijgen die abrupt in de overgang komen als gevolg van bestraling, chemotherapie of de chirurgische verwijdering van beide eierstokken. Deze procedures kunnen een plotselinge daling van de oestrogeenspiegels teweegbrengen en daardoor een begin van overgangsklachten. In deze gevallen kan, afhankelijk van de gezondheid van de vrouw, oestrogeensubstitutie-therapie voorgeschreven worden.
De hevigheid en de aard van de klachten lopen van vrouw tot vrouw aanzienlijk uiteen, zelfs bij vrouwen die familie van elkaar zijn. Dat komt doordat de hormoonspiegels van vrouw tot vrouw verschillen en in uiteenlopend tempo dalen. Bovendien zijn de emoties en spanningen, het vermogen om daarmee om te gaan en de verwachtingen van vrouwen bij het naderen van de menopauze verschillend.
De tijd van de overgang valt vaak samen met andere stressrijke omstandigheden in het leven van een vrouw, zoals de zorg voor bejaarde ouders, buitenshuis gaan werken, kinderen zien opgroeien en het huis uit zien gaan en andere veranderingen die zich op middelbare leeftijd voordoen. Deze spanningen kunnen lichamelijke en emotionele klachten veroorzaken, waaronder geheugenverlies, concentratieproblemen, angst, prikkelbaarheid en neerslachtigheid, die soms ten onrechte aan de overgang worden toegeschreven.
Een levensfase
De menopauze betekent niet het einde van het produktieve leven van een vrouw — slechts van haar vermogen tot voortplanting. Na de laatste menstruatie zijn de stemmingen van een vrouw meestal gelijkmatiger, wisselen ze niet meer met de maandelijkse hormooncyclussen.
Hoewel wij ons speciaal met het ophouden van de menstruatie hebben beziggehouden daar dat een duidelijke verandering is, is het slechts een teken van het overgangsproces als een vrouw de vruchtbare periode van haar leven achter zich laat. Puberteit, zwangerschap en bevalling zijn ook overgangsperiodes die met hormonale, lichamelijke en emotionele veranderingen gepaard gaan. De overgang is dus de laatste maar niet de enige periode waarin zich door hormonen teweeggebrachte veranderingen in een vrouwenleven voordoen.
De overgang is dan ook een levensfase. „Misschien”, zo schreef een voormalig hoofdredactrice van de Journal of the American Medical Women’s Association, „zal men de overgang eens niet langer als een crisis of zelfs als ’de overgang’ bezien maar, passender, als ’een van de overgangen’.”
Geruststellend zegt het boek Voel je jong! dat het einde van de vruchtbaarheid van een vrouw „even natuurlijk [is] als het voorbeschikte begin ervan. In de menopauze komen is eigenlijk een teken van lichamelijke gezondheid — een teken dat de klok in het binnenste van [haar] lichaam op volle toeren draait.”
Wat kan er echter worden gedaan om de overgang zo soepel mogelijk te laten verlopen? En hoe kunnen een echtgenoot en gezinsleden een steun zijn in deze overgangsperiode? Dat zal in het volgende artikel worden besproken.
[Illustratie op blz. 6]
De overgang valt vaak samen met andere stressrijke omstandigheden, waaronder de zorg voor bejaarde ouders