De sleutels van het mysterie

EEUWENLANG lag Ötzi in een goede rustplaats. Hij lag ruim 3200 meter boven de zeespiegel in een smal, met sneeuw gevuld ravijn, in een kom die hem beschermde tegen de bewegingen van de nabije gletsjer. Als zijn lichaam in de ijsmassa van de gletsjer vastgevroren was geraakt, zou het volkomen aan stukken gescheurd en weggevaagd zijn. Hoogstwaarschijnlijk is hij door zijn beschutte positie intact gebleven.

Binnen enkele meters van het lijk bevonden zich voorwerpen die blijkbaar deel hadden uitgemaakt van zijn dagelijks leven: een boog van taxushout zonder pees, een hertsleren pijlkoker met veertien pijlen (twee gereed voor gebruik, de andere nog niet afgewerkt en gebruiksklaar), een dolk met een vuurstenen lemmet, een bijl, een voorwerp waarvan men denkt dat het het draagstel voor een primitieve rugzak was, een leren buidel, een bakje van berkebast, restanten van kleding en nog andere uitrustingsstukken en voorwerpen.

Toen de Similaunman (nog een van zijn namen) werd gevonden, droeg hij nog enkele van zijn kledingstukken en had hij leren schoeisel aan waarin stro gestopt zat als bescherming tegen de kou. Bij zijn hoofd lag een „mat” van gevlochten gras. Het was alsof de ijsman op een avond, overmand door vermoeidheid en kou, rustig in slaap was gevallen, om pas duizenden jaren later het daglicht weer te „zien”. De vondst was „een momentopname van een tijdperk, van een samenleving en een biologische populatie”, zegt de archeoloog Francesco Fedele, die de Similaunman definieerde als „een tijdcapsule”.

Hoe bleef hij geconserveerd?

Men is het er niet over eens hoe het komt dat Ötzi zo lang in die omstandigheden geconserveerd is gebleven. „Zijn conservering is bijna een wonder, zelfs de veronderstelde bescherming door de kom waarin hij werd gevonden in aanmerking genomen”, zegt Nature. De theorie die momenteel als de meest plausibele wordt beschouwd, is dat de conservering plaatsvond door een combinatie van „drie onwaarschijnlijke gebeurtenissen”: (1) een snel proces van natuurlijke mummificatie (verdroging), het resultaat van de uitwerking van de kou, de zon en de föhn (een warme, droge wind); (2) een snelle bedekking met sneeuw, waardoor het lichaam verborgen was voor roofdieren; en (3) de bescherming tegen schuivende gletsjers doordat hij in een kom lag. Sommigen vinden zelfs deze verklaring niet overtuigend; zij voeren aan dat de föhn niet zo hoog reikt in dit deel van de Alpen.

Enkele dingen in verband met de ijsman zijn echter zeker. Het is mogelijk geweest vast te stellen dat hij tussen de 25 en 40 jaar oud was, ongeveer 1,60 meter lang was en circa 50 kilo woog. Hij was pezig en gespierd en zijn bruine haar was goed verzorgd en werd blijkbaar regelmatig geknipt. Bij recent DNA-onderzoek van weefselmonsters is vastgesteld dat zijn genetische opbouw gelijk was aan die van hedendaagse bewoners van Midden- en Noord-Europa. Zijn afgesleten tanden onthullen dat hij grof brood at, wat doet veronderstellen dat hij misschien tot een agrarische gemeenschap heeft behoord, waarvoor ook de graankorrels pleiten die in zijn kleding zijn aangetroffen. Interessant is dat het mogelijk is geweest vast te stellen dat hij tegen het einde van de zomer of het begin van de herfst is gestorven. Hoe? In zijn buidel werden de restanten gevonden van bessen van een wilde Prunus-soort die in de late zomer rijpen; misschien maakten ze deel uit van zijn laatste mondvoorraad.

„Een middeleeuwse ridder met een geweer”

Maar wat onthult Ötzi? Het Italiaanse blad Archeo vatte een aantal vragen die door de ontdekking rezen als volgt samen: „Was hij een krijger of een jager? Was hij een eenling, reisde hij met zijn groep of trok hij soms over die bergen in gezelschap van een klein select gedeelte van zijn groep? . . . Was hij alleen, omgeven door al dat ijs, of kunnen wij nog meer menselijke overblijfselen verwachten?” Geleerden hebben voornamelijk getracht de antwoorden te vinden door onderzoek aan de voorwerpen die op de Similaun gevonden zijn en pogingen de betekenis ervan te ontraadselen. Er zijn verschillende theorieën geopperd over de reden waarom Ötzi zich op een hoogte van meer dan 3200 meter bevond, maar elk ervan wordt door een ander detail weerlegd. Laten wij eens enkele voorbeelden beschouwen.

De boog, die nog nooit van een pees was voorzien, en de pijlen zouden onmiddellijk doen veronderstellen dat hij een jager was. Is het raadsel daarmee opgelost? Misschien, maar de boog, met een hoogte van bijna 1,80 meter, „was erg groot voor een man van zijn postuur”, zegt de archeoloog Christopher Bergman, en „beslist veel te groot om te jagen op typisch alpien wild”. Waarom zou hij een boog hebben die hij niet kon gebruiken? Bovendien moet bij het trekken door de bergen alle overtollig gewicht worden afgelegd, „wat het bijzonder raadselachtig maakt dat de boog van de man en twaalf van zijn veertien pijlen niet gebruiksklaar waren, terwijl zijn andere wapens (dolk en bijl) slijtage vertoonden door langdurig gebruik”, merkt Nature op.

Hoe staat het met de bijl die op een afstand van slechts enkele meters werd gevonden? Eerst dacht men dat het een bronzen bijl was, maar bij onderzoek bleek dat ze in werkelijkheid van koper was gemaakt. Om deze en andere redenen zijn veel archeologen geneigd Ötzi helemaal in het begin van de zogenoemde kopertijd ofte wel het vierde tot derde millennium v.G.T. te dateren. „Koolstof-14-tests . . . bevestigden dat hij 4800 à 5500 jaar geleden geleefd heeft”, verklaarde het blad Audubon.a Andere voorwerpen zouden sommige deskundigen er echter toe doen neigen de ijsman in een wat oudere periode te plaatsen. Het is blijkbaar niet mogelijk de Similaunman bij een bepaalde oude beschaving in te delen. Doelend op de koperen bijl geeft een archeoloog als zijn mening te kennen dat Ötzi „een wapen bezat dat technologisch te geavanceerd was voor het tijdperk waarin hij leefde. Het was alsof wij een middeleeuwse ridder met een geweer hadden gevonden. In feite was koper in dat tijdperk slechts in oosterse culturen bekend.”

Verder kan de bijl, zoals wij al gezien hebben, een zeer kostbaar voorwerp geweest zijn voor de tijdgenoten van de ijsman. Andere artefacten, zoals de schede voor zijn dolk, waren ook bijzonder verfijnd en waren kennelijk „statussymbolen”. Maar als Ötzi een hoog personage was, een leider, waarom was hij dan alleen toen hij stierf?

Volgens het blad Popular Science heeft Konrad Spindler van de Universiteit van Innsbruck als zijn mening te kennen gegeven: „De tekens die oorspronkelijk werden aangezien voor raadselachtige tatoeëringen, blijken precies overeen te komen met versleten knie- en enkelgewrichten en degenererende wervels in zijn ruggegraat. De dokter van de ijsman heeft de aandoening vermoedelijk behandeld door de huid boven de pijnlijke plek te schroeien en dan de as van kruiden in de wond te wrijven.”

Onlangs werd op een in Chicago belegde bijeenkomst van deskundigen op het gebied van de forensische geneeskunde het denkbeeld geopperd, dat Ötzi misschien een geslagen en bloedende vluchteling is geweest die in zijn schuilplaats stierf terwijl anderen hem achternazaten. Vastgesteld is dat hij verscheidene gebroken ribben en een kaakfractuur had. Er valt echter niet precies te zeggen wanneer hij dat letsel heeft opgelopen — voor of na zijn dood. Indien hij evenwel het slachtoffer van geweld is geweest, „waarom had hij dan nog al zijn gerei, zelfs ’kostbare’ werktuigen?” zoals de koperen bijl, vraagt Archeo.

De onderzoekers houden er rekening mee dat de beschikbare feiten niet voldoende zijn om het beeld te completeren, en veel vragen zijn nog steeds onbeantwoord. Maar het is duidelijk dat de beschaving waartoe Ötzi behoorde, hooggeorganiseerd en complex was.

Ötzi en zijn wereld

Bij het beschrijven van de wereld van de Similaunman baseren geleerden hun mening op vondsten die gedaan zijn op alpiene locaties waarvan men denkt dat ze bewoond waren door zijn tijdgenoten. Volgens de archeologen waren zelfs toen sommige gebieden al meer ontwikkeld dan andere, en de meeste technische nieuwigheden, zoals het verwerken van koper, vonden hun oorsprong in het Midden-Oosten.

Volgens één reconstructie kan Ötzi in een van de agrarische dorpen in het bekken van de Adige gewoond hebben. Deze rivier was een belangrijke handelsroute, die het Italiaanse schiereiland met Midden-Europa verbond. In dat deel van de Alpen zijn op verschillende plaatsen een aantal nederzettingen gevonden, op een hoogte van zo’n 2000 meter zelfs. De agrarische dorpen uit die periode telden gewoonlijk drie of vier huizen, misschien hooguit enkele tientallen. Wat voor huizen? Bij opgravingen zijn alleen de vloeren aan de oppervlakte gekomen, die bijna altijd uit aangestampte aarde bestonden. De huizen hadden één kamer, over het algemeen met een stookplaats in het midden en soms een oven. Ze kunnen een puntdak hebben gehad, zoals de uit dezelfde periode stammende, op palen gebouwde woningen die dicht bij een aantal alpenmeren werden gevonden. Elke eenkamerhut bood vermoedelijk onderdak aan één gezinseenheid.

Wat voor contacten bestonden er tussen zulke gemeenschappen van veefokkers en boeren? Handelscontacten ongetwijfeld. De bijl die op de Similaun werd gevonden, kwam bijvoorbeeld overeen met die welke meer naar het zuiden, aan de oevers van het Gardameer, werden gemaakt en kan het voorwerp van een handelstransactie geweest zijn. Tot Ötzi’s uitrusting behoorden ook enkele vuurstenen, waardevolle handelsvoorwerpen op de route door het Adigedal. Een van de activiteiten waarvoor bewegingen op grotere schaal nodig waren, was de seizoenstrek van het vee. Zoals in Tirol nog steeds gebeurt, leidden herders hun kudden op zoek naar vers grasland over de alpenpassen. Tot welke andere gevolgtrekkingen over de oorsprong van de ijsman is men gekomen?

[Voetnoot]

[Kaart op blz. 5]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

De ijsman werd net aan de Italiaanse kant van de grens op de Similaungletsjer gevonden

DUITSLAND

OOSTENRIJK

Innsbruck

ZWITSERLAND

SLOVENIË

ITALIË

Bolzano

Similaungletsjer

Adriatische Zee

[Illustraties op blz. 7]

X geeft de plek aan waar Ötzi werd gevonden. Inzetten: 1. Koperen bijl, 2. Vuurstenen dolk, 3. Mogelijk een amulet, 4. Geweipunt in houten handvat

[Verantwoording]

Foto: Prof. dr. Gernot Patzelt/Innsbruck

Foto’s 1-4: Archiv Österreichischer Alpenverein/Innsbruck, S.N.S. Pressebild GmbH