Zigeuners — een onbegrepen volk?

Door Ontwaakt!-correspondent in Groot-Brittannië

„DE ZIGEUNERS zijn er!” Weinig buurten zouden blij zijn met zo’n nieuwtje. Velen beschouwen zigeuners als dieven en asociale mensen.a Zij worden ervan beschuldigd dat zij keurige woonwijken te schande maken met hun onverzorgde, smerige kampementen. Dit gevoel van minachting is echter volkomen wederkerig. De zigeuners noemen niet-zigeuners gadji of gorgio’s. Deze woorden en de varianten ervan betekenen „pummels” of „barbaren”.

Wie zijn echter de zigeuners? Waarom hebben zij het er zo moeilijk mee op goede voet te blijven met de gevestigde samenleving? Zijn het werkelijk maatschappelijke mislukkelingen of worden zij misschien eenvoudig niet begrepen?

Hun mysterieuze verleden

In algemene zin betekent het woord „zigeuner” „iemand die een zwervend bestaan leidt of van nomadische oorsprong is”. Echte zigeuners zijn echter een mensenras met een eigen taal. Zij noemen zichzelf Rom, hetgeen in hun taal „mens” betekent. Hiervan is het woord „Romany” afgeleid — in sommige talen een andere naam voor de zigeuner. Maar de herkomst van de zigeuners is lange tijd een raadsel geweest.

Het Engelse woord voor zigeuner, „Gypsy”, is afgeleid van het woord „Egyptisch”. Maar het is hoogst onwaarschijnlijk dat zij hun oorsprong in Egypte hebben gevonden, hoewel zij dat vroeger wel hebben beweerd. Pas in de jaren ’80 van de achttiende eeuw merkte de taalkundige Grellmann de treffende overeenkomst op tussen de Romany-taal van de zigeuners en de Indo-Arische talen van Noord-India. Zijn studie bracht hem tot de conclusie dat India het vaderland van de zigeuners was. Thans wordt dit algemeen als feit aanvaard. Maar wanneer en waarom hun migratie naar het westen begonnen is, blijft nog een mysterie. Aangezien de zigeuners zelf nooit geschreven verslagen hebben bijgehouden, zijn er alleen historische sporen van hen te vinden in de annalen van de natiën waar zij vertoefd hebben.

Uit die verslagen blijkt dat de zigeuners zelden welkome gasten zijn geweest. Ja, hun zorgeloze levenswijze — en soms hun roofzucht — hebben dikwijls de aanzet gegeven tot heftige vervolging. In de zestiende eeuw kregen zij bevel Engeland te verlaten, en achterblijvers zouden de doodstraf krijgen! In wat nu Roemenië is, verging het de zigeuners al niet beter. Tot het midden van de negentiende eeuw werden zij als slaven gekocht en verkocht. In 1726 bepaalde keizer Karel VI van Duitsland dat de zigeunermannen opgehangen moesten worden. Hun vrouwen en kinderen moesten de oren worden afgesneden zodat zij gemakkelijk te herkennen zouden zijn indien zij het waagden terug te komen. In Frankrijk, Duitsland, Denemarken en Zweden werden zigeuners door honden achternagezeten en „voor de sport” als wild gejaagd.

En hoe staan de zaken er in deze tijd voor? Het nazi-regime bestempelde de zigeuners als „vijanden van het volk” en stelde zich tot taak hen uit te roeien. Er zijn er meer dan 400.000 omgekomen.

Hun leven in deze tijd

Ondanks deze gruwelijke historie van vervolging zijn er thans heel wat zigeuners in Europa, de Verenigde Staten, Zuid-Amerika en Australië. Een gemeenschappelijke taal, een onuitroeibare drang tot zwerven, een rond het kampvuur in leven gehouden ongeschreven cultuur en de overtuiging dat zij een superieure mensensoort zijn, hebben ertoe bijgedragen de identiteit van dit gevarieerde en verspreide volk te bewaren. De tijd heeft echter enige veranderingen teweeggebracht.

Hoewel er een groeiende tendens onder sommigen van hen is zich blijvend te vestigen, leiden duizenden nog steeds een zwervend bestaan. Steeds minder reizen echter in hun kleurrijke, door paarden getrokken vardos. In West-Europa zijn de meeste zigeuners gemotoriseerd, waardoor zij veel van hun vroegere romantische glans hebben ingeboet. Maar in Oost-Europa en Spanje houdt de oude cultuur nog stand: dansen, musiceren, toekomst voorspellen, beren temmen, paardenhandel en op eigen onnavolgbare zigeunermanier in hun levensonderhoud voorzien. Duizenden toeschouwers kunnen dus nog steeds in de ban geraken van de levendige flamenco-dansen van de Spaanse zigeuner en de opwindende muziek van zijn Hongaarse broeder!

Hoewel de extreme vervolging opgehouden is, verkeert de zigeuner nog dikwijls in moeilijkheden. Een Brits regeringsrapport vermeldt bijvoorbeeld over de situatie in 1982: „Er zijn acht- tot negenduizend zigeunergezinnen in Engeland en Wales, en daarvan woont ongeveer de helft op door de overheid aangewezen permanente standplaatsen. De overigen parkeren hun woonwagens op terreinen zonder vergunning, onder de voortdurende dreiging van uitzetting en dikwijls tot ergernis van de omgeving.”

De modernisering heeft de zigeuner gedwongen zich te herbezinnen op zijn gevoelens ten aanzien van werelds onderwijs. In het verleden werd dit over het algemeen als tijdverlies beschouwd. Maar een recent rapport van de Britse National Gypsy Council verklaart dat ’onze kinderen onderwijs moeten hebben zodat zij met de kinderen van de gevestigde samenleving kunnen omgaan ten einde een vreedzame coëxistentie te bewerkstelligen’.

Veranderingen op til

De modernisering heeft ook enige veranderingen afgedwongen in de wijze waarop de zigeuners in hun onderhoud voorzien. In het verleden was seizoenarbeid op het land bijzonder in trek bij de zigeuners. Gewoonlijk mochten zij van de boeren tijdens het werk op hun land kamperen. De mechanisatie heeft dit soort werkgelegenheid echter drastisch verminderd. Nu de boeren de zigeuners voor hun werk niet meer nodig hebben, willen zij hen over het algemeen niet op hun land laten kamperen. Zo is de zigeuner noodgedwongen naar de steden getrokken, waar de schroothandel en het bouwbedrijf hem werkgelegenheid boden.

Aangezien zigeuners goed met dieren overweg kunnen, hebben sommigen het verkozen bij reizende kermissen en circussen te gaan werken. Omdat zij van muziek houden, doen sommigen het heel goed in de amusementswereld. De vrouwen, die een scherpe kijk op de menselijke natuur hebben, verdienen vaak een beste boterham met „toekomst voorspellen”. (Zie het volgende artikel.) Die beroepen liggen de zigeuner heel goed. Ze staan hem toe niet te lang aan één plaats gebonden te blijven. De vrijheid om rond te zwerven is voor hem veel kostbaarder dan het verzamelen van materiële bezittingen.

Het volgende, in de eerste persoon vertelde relaas laat zien hoe een zigeuner een nieuwe levensstijl vond, de allerbeste die er bestaat.

[Voetnoten]