Een zoute drank die levens redt!

Door Ontwaakt!-correspondent in Sierra Leone

Het was vroeg in de avond toen de tweejarige Jeneba klaagde over pijn in haar buikje. Haar moeder, Mariama, maakte zich echter niet al te bezorgd. Jeneba had al eerder last van diarree gehad. Deze keer zou het wel net zo gaan.

Maar de diarree hield aan — frequent, waterig, onstuitbaar. Toen begon het braken. Jeneba werd snel zwakker. Mariama legde het kind over haar knieën en wreef haar over het rugje. Het hielp niet veel.

Toen de morgen naderde, lag Jeneba uitgeput op de grond — hijgend, zwak, met hartkloppingen, haar hoofdje rusteloos van de ene kant naar de andere draaiend, haar mooie bruine ogen nu ingezonken en halfgesloten, haar wangen hol, haar mond zo droog als leer. En Mariama was ten einde raad.

De opgaande zon werd met gejammer begroet. Jeneba was dood.

WAT is de voornaamste doodsoorzaak bij kinderen en zuigelingen? U kunt het geloven of niet, het is dehydratie of uitdroging — een uitdroging die wordt veroorzaakt door gewone diarree.a Jaarlijks sterven er vijf miljoen kinderen onder de vijf jaar aan — ongeveer elke zes seconden één. In de ontwikkelingslanden maakt uitdroging een eind aan het leven van één op de twintig kinderen voordat het de leeftijd van vijf jaar heeft bereikt. En in economisch ontwikkelde landen is — chirurgische ingrepen niet meegerekend — diarree na ziekten van de ademhalingswegen de voornaamste reden voor ziekenhuisopname bij kinderen.

De ironie wil echter dat dit lijden en deze sterfgevallen grotendeels te vermijden zijn met een eenvoudige, zoute drank.

Hoe dat zo? In de eerste plaats is niet de diarree de doodsoorzaak. Die gaat gewoonlijk vanzelf over zonder enige behandeling. Het probleem is, dat iemand met diarree vocht en zouten uit het lichaam verliest — hij droogt uit. Als hij te veel vocht verliest en dit niet wordt vervangen, treedt de dood in.

Naar schatting 500 miljoen kinderen in de Derde Wereld lopen jaarlijks diarree op. In arme gebieden kan het gemiddelde kind drie of vier aanvallen per jaar krijgen. Vaak is de ziekte echter niet meer dan een licht ongemak. Maar soms, bij cholera bijvoorbeeld, volgt na slechts enkele uren al uitdroging en de dood. Helaas is het in een vroeg stadium moeilijk te bepalen of de kwaal al dan niet levenbedreigend zal zijn. Daarom is het uitermate belangrijk dat ouders de uitdroging niet alleen herkennen maar ook weten hoe zij snel moeten ingrijpen om die te voorkomen en op te heffen. — Zie de kadertjes op blz. 24 en 25.

Hoe het verloren vocht te vervangen

Als u het waterpeil in een lekkende emmer wilt handhaven, blijft u eenvoudig water toevoegen. Hetzelfde gaat op voor een kind met diarree — het vocht in zijn lichaam moet vervangen worden. Dit wordt rehydratie genoemd.

Tot voor enkele jaren gebeurde dit door een zoutoplossing rechtstreeks in de aderen te brengen (intraveneuze therapie). Hoewel dit doeltreffend was en het nog steeds de beste behandeling is voor kinderen bij wie de uitdroging al gevaarlijk ver is voortgeschreden, brengt het problemen mee. Het is kostbaar en het vergt geschoold personeel en moderne apparatuur, die meestal slechts in gezondheidscentra en ziekenhuizen beschikbaar is. En die kunnen ver bij het zieke kind vandaan liggen. Een infuus ligt dan ook buiten het bereik van de meesten die het nodig hebben.

Niettemin is er, vooral sedert de jaren ’60, nog een therapie mogelijk, die veiliger, eenvoudiger en goedkoper is dan de intraveneuze methode. Deze wordt de Orale Rehydratie Therapie genoemd, of eenvoudigweg ORT. Net als de intraveneuze behandeling vervangt ORT het verloren vocht en zout. Maar in plaats van de vloeistof in de aderen gespoten te krijgen, kan het kind die drinken.

Waarom was men daar niet eerder op gekomen? Dat was men wel, maar het probleem was, dat diarree niet alleen vocht aan het lichaam onttrekt maar ook verhindert dat vloeistoffen via de darmwand worden opgenomen. Het drinken van vloeistof op zich was dus niet doeltreffend — het grootste deel kwam er van onderen bijna net zo snel weer uit.

Maar toen werd er, geheel toevallig, een belangrijke ontdekking gedaan. Medische wetenschappers die met orale rehydratiemethoden werkten, voegden suiker aan zoutoplossingen toe om de smaak wat te verbeteren. Daarbij ontdekten zij dat het lichaam niet alleen de suiker opnam maar ook het levenreddende water met de zouten! De suiker was als het ware een sleutel die de deur opende voor de oplossing van het probleem. Bij de juiste mengverhouding bleek suiker de opname 25 maal te kunnen vergroten!

Betekenisvol? Lancet, een vooraanstaand Engels medisch tijdschrift, juichte de ontdekking toe als „potentieel de belangrijkste medische ontwikkeling van deze eeuw”. En UNICEF (het kinderfonds van de Verenigde Naties) noemde het „een van de eenvoudigste maar belangrijkste doorbraken in de geschiedenis van de wetenschap”!

Waarom? Omdat ouders hun kinderen nu thuis kunnen behandelen! Er is geen speciale apparatuur nodig en geen uitgebreide opleiding. Het is ook goedkoop. Commercieel vervaardigde zakjes orale rehydratiezouten kosten slechts een paar cent en raken dank zij verscheidene gezondheidsprogramma’s en -organisaties wijd en zijd verkrijgbaar. Al wat ouders moeten doen, is de zouten vermengen met water en het kind de oplossing laten opdrinken.

Maar als er nu geen voorverpakte zouten verkrijgbaar zijn? Ouders kunnen hun eigen rehydratiedrank samenstellen met ingrediënten die zij thuis bij de hand hebben. Hoewel thuis vervaardigde oplossingen niet zo werkzaam zijn als de voorverpakte, vormen ze een goede tweede keus. En hoewel artsen twijfelen aan de waarde ervan bij vergevorderde uitdroging, zijn de meesten van hen het erover eens dat thuis bereide oplossingen een levenreddende rol spelen als ze, zodra de diarree begint, worden ingenomen.

Waarom er nog steeds kinderen sterven

Hoewel ORT werkt, en goed werkt, blijft er de uitdaging het binnen het bereik van de gehele samenleving te brengen. Welke vorderingen worden er geboekt? In ziekenhuizen maakt de intraveneuze therapie snel plaats voor ORT als de behandeling die bij de meeste uitdrogingsgevallen de voorkeur verdient. Tegen het einde van 1983 waren meer dan dertig ontwikkelingslanden gestart met ORT-programma’s, waarvan er minstens twintig zich opmaakten om hun eigen orale rehydratiezouten te produceren. En veel internationale gezondheidsorganisaties zijn er volop mee bezig ORT algemene bekendheid te geven. De resultaten zijn positief geweest. Bij praktijkstudies overal ter wereld is geconstateerd dat waar de therapie gestimuleerd is, het aantal sterfgevallen wegens dehydratie met 50 tot 60 procent is teruggedrongen! Maar omdat er elk jaar een half miljard kinderen door diarree getroffen worden, is het een reusachtige taak iedereen van voorverpakte zouten te voorzien.b

Maar zouden ouders de oplossingen niet eenvoudig thuis kunnen maken? Helaas beschikt men niet overal over zout en suiker en de apparatuur om hoeveelheden af te wegen. En zelfs waar dit wel het geval is, vergt het klaarmaken van de rehydratiedrank een zekere opleiding. Wordt er bijvoorbeeld te veel suiker aan de oplossing toegevoegd, dan zal er minder opgenomen worden en kan de diarree verergeren. Te veel zout is eveneens gevaarlijk. Dan is er nog de dosering. Een te grote dosis kan de diarree verlengen en bij een te kleine dosis houdt de uitdroging aan.

Een ander punt is het zeer reële probleem dat de instelling van de mensen moet veranderen. Velen zijn eenvoudig niet bereid ORT te proberen. Sommige moeders denken nog steeds dat de beste behandeling bij diarree is, hun kinderen geen voedsel en drinken meer te geven. Anderen volgen de raad op van plaatselijke medicijnmannen — met alle tragische gevolgen van dien.

Men dient ook te bedenken dat ORT slechts een therapie is. De diarree wordt er niet door tot staan gebracht noch voorkomen. Voor het uitbannen van diarree is het nodig dat de wereldomvattende problemen van de slechte drinkwater- en sanitaire voorzieningen en de gebrekkige hygiëne aangepakt worden.c Ook moet er een einde komen aan de ondervoeding, want in een vicieuze cirkel veroorzaakt ondervoeding diarree en diarree ondervoeding.

Christenen weten echter dat Gods koninkrijk de uiteindelijke oplossing zal brengen en ondervoeding, ziekte, ja zelfs de dood volkomen zal uitbannen (Openbaring 21:4; Psalm 72:16). Intussen blijft de orale rehydratietherapie een eenvoudig maar hoogst doeltreffend wapen in de strijd tegen deze moordenaar van miljoenen kinderen.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 24]

„Potentieel de belangrijkste medische ontwikkeling van deze eeuw.” — Lancet

„Een van de eenvoudigste maar belangrijkste doorbraken in de geschiedenis van de wetenschap.” — UNICEF

[Kader op blz. 24]

Bij diarree: Richtlijnen voor de behandeling van kinderen

Houd niet op met voeden: Geef vloeistoffen te drinken. Thee, rijstewater, gerstewater en soepen zijn nuttig. Heb drinkwater bij de hand. Blijf zuigelingen borstvoeding geven. Zodra het kind kan eten, moet het vaste kost krijgen. Het is daarbij echter het beste om kleine beetjes te geven, maar wel vaak. Licht verteerbaar, energierijk voedsel zoals gekookte granen en bananen is goed.

Begin onmiddellijk met het geven van orale rehydratiedrank: Dit ondervangt het vochtverlies en voorkomt uitdroging. Gebruik waar mogelijk voorverpakte orale rehydratiezouten. Zijn die niet verkrijgbaar, maak dan de volgende oplossing (Nauwkeurigheid bij het mengen is belangrijk!):

Tafelzout: Eén afgestreken theelepel

Suiker: Acht afgestreken theelepels

Water: Eén liter (5 kopjes van 200 ml)

Hoeveel te geven: De gegeven hoeveelheid moet min of meer overeenkomen met het vochtverlies. Geef ongeveer één kopje rehydratiedrank voor elke dunne stoelgang; bij kleine kinderen de helft. (Baby’s kan de oplossing met een lepeltje gevoerd worden.) LAAT HET KIND ZOVEEL DRINKEN ALS HET WIL!

Wanneer op te houden met het geven van rehydratiedrank: Gewoonlijk zodra de diarree ophoudt of als de dorst naar rehydratiedrank afneemt.

Wanneer medische hulp in te roepen:

Als er duidelijke tekenen van uitdroging zijn.

Als de zieke niet kan drinken.

Als de diarree vier dagen aanhoudt zonder dat er verbetering optreedt (of na één dag bij baby’s met hevige diarree).

Als er erg wordt gebraakt.

[Kader op blz. 25]

Tekenen van vergevorderde uitdroging

Weinig of geen urine

Snel gewichtsverlies

Droge mond

Ingezonken fontanel bij zuigelingen

Ingezonken ogen

Snelle, zwakke pols

Verlies van huidelasticiteit

Licht de huid met twee vingers op. Als de huidplooi niet normaal terugvalt, is het kind uitgedroogd

Bron: Where There Is No Doctor, door D. Werner, Londen, 1981, blz. 159.