Is een Derde Wereldoorlog nog tegen te houden?

„UIT liefde voor God, voor uw kinderen en voor de beschaving waartoe u behoort, staak deze waanzin!” Deze hartstochtelijke bede werd onlangs gericht tot de leiders van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, landen die momenteel in de grootste bewapeningswedloop aller tijden verwikkeld zijn. De spreker was geen onwetende alarmist, maar de voormalige ambassadeur van de VS in Moskou, George F. Kennan.

„Niemand zal beseffen hoe groot het gevaar is waarin wij ons thans allen bevinden,” merkte de heer Kennan op, „tenzij hij inziet dat regeringen in deze moderne wereld nog niet hebben geleerd een groot militair apparaat te vormen en in stand te houden — vooral een militair bestel dat over wapens voor massavernietiging beschikt — zonder de dienaren in plaats van de meesters te worden van wat zij in het leven hebben geroepen.”

Vele anderen stemmen in met het sombere beeld dat de heer Kennan van de huidige wereldpolitiek schetst. Een functionaris van de Volksrepubliek China verklaarde dat een oorlog tussen de grote mogendheden „onvermijdelijk is”, en voegde eraan toe: „De komende 10 jaar zijn zeer, zeer gevaarlijk. Ze zijn schrikaanjagend. Wij mogen dit feit nooit uit het oog verliezen.”

Waarom al deze ongerustheid?

De laatste jaren is er heel wat ophef gemaakt van een „détente”, een vermindering van de spanning tussen de twee supermogendheden, de VS en de SU. Gedurende deze periode kregen veel mensen de indruk dat de kans op een wereldoorlog kleiner werd. In 1972 werd het eerste Akkoord over beperking van strategische wapens (Strategic Arms Limitation Treaty) tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie getekend, in 1979 gevolgd door de ondertekening van SALT II, en hoopvol sprak men over „een tijdperk van vrede”.

Dit is echter niet langer zo. „In geen dertig jaar heeft de politieke spanning zo’n gevaarlijk punt bereikt als thans”, verklaarde de heer Kennan tegen het einde van 1980, net 18 maanden nadat het tweede SALT-akkoord was getekend. „Er heeft nog nooit zo’n wanbegrip, achterdocht, verbijstering en onvervalste militaire vrees geheerst als in deze tijd.”

Wat is de oorzaak van deze spanning? Waarom lijkt een derde wereldoorlog, die eens zo veraf scheen, plotseling zo dichtbij? Zowel politieke als economische en technologische factoren spelen hierbij een rol. Met elkaar dragen ze bij tot een bewapeningswedloop die, zo vrezen deskundigen, onstuitbaar zal zijn. Toch kan deze bewapeningswedloop, als er geen halt aan wordt toegeroepen, volgens velen alleen maar tot oorlog leiden.

„In de moderne geschiedenis bestaat geen voorbeeld van een enorme opvoering van de strijdkrachten door wedijverende mogendheden, waar dat niet uiteindelijk inderdaad tot het uitbreken van vijandelijkheden heeft geleid”, waarschuwt de heer Kennan. „En er is geen reden om te veronderstellen dat wij groter of wijzer zijn dan onze voorouders.”

Waarom kan de bewapeningswedloop niet gestuit worden?

In het begin van het atoomtijdperk waren de raketten niet zo erg nauwkeurig. Men kon erop rekenen dat ze zeer grote doelen, zoals steden, konden treffen, maar niet kleine doelen, zoals de rakettensilo’s van de vijand. Het gevolg was wat Winston Churchill het „angstevenwicht” noemde, het systeem van wederzijdse afschrikking. Beide partijen richtten hun raketten op elkaars steden, en brachten daarmee feitelijk een uitwisseling van gijzelaars tot stand. Beide partijen wisten dat het ontketenen van een kernoorlog de ondergang van hun eigen steden zou betekenen.

Deze strategische doctrine, die bekendstaat als ’wederzijds verzekerde vernietiging’, heeft er misschien toe bijgedragen een vroegtijdig uitbreken van een derde wereldoorlog te verhinderen, en wel om één heel belangrijke reden: Het deed er niet toe wie de eerste klap uitdeelde. Een kernoorlog zou voor beide partijen rampzalig zijn. Bij vroegere spanningen, zoals de Cubaanse raketcrisis van 1962, bestond er derhalve weinig animo om de eerste bom te gooien.