Hawaii’s muzikale „springende vlo”

Door Ontwaakt!-correspondent op Hawaii

EEN springende vlo is voor zowel mens als dier iets verachtelijks. Maar op Hawaii brengt de uitdrukking „springende vlo” een hele andere gedachte over, één die zeer nauw verband houdt met de aangeboren liefde voor muziek die de Hawaiiaan bezit. Misschien hebt u wel eens van de ukelele (uitspraak: joekelilli) gehoord. Wel, dat is nu Hawaii’s muzikale „springende vlo”!

Dit kleine, viersnarige, aan de hals van frets (dwarsstrepen) voorziene muziekinstrument met de vorm van een gitaar paart een forse klank aan een aangenaam en liefelijk geluid. Het klinkt niet alleen prachtig als solo-instrument, vooral bij Hawaiiaanse muziek, maar gaat ook goed samen met de gewone gitaar.

Hoewel de ukelele nu erg geliefd is bij Hawaiianen van alle leeftijden en standen, heeft men hem niet altijd zo gewaardeerd. Door zogenaamd respectabele mensen die de normale muziekinstrumenten gewend waren, werd hij hier eerst spottend een „afschuwelijk Portugees instrument” genoemd en er werd alleen maar denigrerend over gesproken.

Maar waarom de vreemde naam ukelele of „springende vlo”? Om deze naam te begrijpen, moeten wij eerst weten waar hij vandaan komt.

Portugese zeelieden en kooplieden brachten deze kleine gitaar voor het eerst op Hawaii. Hoewel de ukelele hier al eerder was gesignaleerd, werd hij in 1879 door een Portugese immigrant, Joao Fernandes, feitelijk geïntroduceerd en voor het eerst in het openbaar bespeeld. De ukelele werd toen de braginho genoemd omdat het eerste exemplaar in de provincie Braga in Portugal was vervaardigd. Hij stond ook bekend als cavaquinhos, wat „klein stukje hout” betekent.

De oorsprong van zijn unieke naam

Fernandes was een echte virtuoos. Op de lange reis van Madeira (Portugal) naar Hawaii had hij zijn medepassagiers aangenaam beziggehouden met de braginho van een andere reiziger die er niet op kon spelen. Oorspronkelijk dacht men dat er alleen een harmonieus geluid verkregen kon worden als tegelijk daarbij ook een ander, groter instrument met vijf snaren bespeeld werd.

Een van de twee versies van de manier waarop de kleine gitaar zijn vreemde naam „springende vlo” heeft gekregen, heeft te maken met het fantastische spel van deze man. Hij hoefde een liedje maar te hebben gehoord, of hij kon het spelen, en die dansende, vliegensvlugge vingers tokkelden de melodie en sloegen de akkoorden. Al gauw gaven leden van het Hawaiiaanse koninklijke huis, koning Kalakaua, koningin Emma en de toekomstige koningin Liliuokalani, de opdracht tot voorstellingen, en in minder dan geen tijd waren alle Hawaiianen helemaal verrukt over dit geïmporteerde muziekinstrument.

Een van de nakomelingen van zendelingen zei dat toen zij in 1882 op Hawaii arriveerde, de braginho net populair begon te worden bij de Hawaiianen. Het is interessant dat zij ook vertelde dat een bekwame Engelse musicus, Edward Purvis, eraan heeft meegeholpen de roem van de braginho te verbreiden. Hij arriveerde in hetzelfde jaar als Joao Fernandes op Hawaii en het duurde niet lang of Purvis kon de kleine gitaar bespelen. Hij was zo populair dat hij al gauw als assistent-kamerdienaar aan het hof van koning Kalakaua werd aangesteld.

De tweede versie van de wijze waarop de ukelele aan zijn naam is gekomen, gaat over Purvis. Hij was klein en snel ter been. De Hawaiianen, die groter zijn, noemden hem vriendschappelijk „Ukelele” of „Klein dingetje dat springt”, de Hawaiiaanse term voor „vlo”. Al gauw kwam de kleine gitaar die hij bij zich had, bekend te staan als de „ukelele”.

Vraag naar de „Springende vlo” neemt toe

Het zou moeilijk zijn te bewijzen welk verhaal het meest authentiek is. Ironisch genoeg werd er in 1910 voor het eerst aanspraak gemaakt op het „uitvinden” van de ukelele. Dit was 31 jaar nadat hij voor het eerst op de eilanden was bespeeld. Het is zoals één schrijver opmerkte: „Toen pas had het nederige kleine instrument zo’n populariteit verkregen en was er zo’n vraag naar, dat het de uitvinders ervan eer opleverde in plaats van kritiek.”

Tegen die tijd bestond er zo’n groeiende vraag naar de „uke” (’joek’) dat iedereen die de vakbekwaamheid bezat om deze instrumenten te maken, een vrije markt aantrof. De eerste ukelele-bouwer van Hawaii was een meubelmaker die helemaal op het vervaardigen van ukeleles overging. In die tijd kostte een ukelele (in guldens omgerekend) ongeveer ƒ 10.

Drie mannen konden er met recht aanspraak op maken dat zij de ukelele op Hawaii hadden uitgevonden, wegens de respectieve bijdragen die zij eraan hebben geleverd. Geen van hen is echter rijk geworden door het bouwen van ukeleles. Alhoewel zij zich vóór 1910 alle drie hadden beziggehouden met het bouwen van dit instrument, beweerde er slechts één dat hij de uitvinder was, en in dat jaar was hij van de oorspronkelijke drie de enige ukelele-bouwer die nog werkzaam was. Zijn zonen waren eveneens bekwaam in het vak. Tegen die tijd was het kleine instrument op Hawaii erg populair; toeristen kochten de „springende vlo” en er kwamen orders uit de Verenigde Staten binnen. De zaken namen een geweldige vlucht toen velen „uke”-bouwers werden om aan de groeiende vraag te voldoen.

De concurrentie nam toe naarmate het hele vasteland van de VS in de ban van de ukelele-rage kwam. En, zoals te verwachten was, het vasteland begon met de massaproduktie en Hawaii begon geld te verliezen. De maatschappijen op het vasteland deden hun voordeel met de advertenties die reeds lang op Hawaii werden gebruikt, door de ukelele in verband te brengen met luau’s (Hawaiiaanse feesten), door de maan verlichte nachten en de romantiek van de eilanden. Toen de voorzitter van het Hawaiiaanse Comité voor Verkoopbevordering een protestbrief schreef naar een muziekwinkel in San Francisco (Californië), kwam er een hatelijke brief terug waarin stond dat ’Hawaii niet moest klagen, omdat de maatschappijen op het Vasteland betere ukeleles leverden’. Toen nam het reclamebureau van Honolulu patent op de ukelele en maakte het daarmee tot het exclusieve eigendom van Hawaii.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er uitstekende zaken gedaan met de ukelele, maar tegen de jaren ’20 was de ukelele-rage aan het afnemen. Geleidelijk gaven de Hawaiiaanse „uke”-bouwers het op, totdat er in deze tijd nog maar enkelen zijn overgebleven. Deze mensen zijn echter heel trots op hun produkt, waarvoor zij dikwijls de mooist getekende houtsoorten gebruiken, en de soorten die het kleine instrument de beste resonans en het mooiste timbre geven. Heel bijzonder is het zeer gewaardeerde koa-hout van Hawaii. Het is interessant dat één fabrikant een dove in dienst heeft om de resonans van elk instrument te testen.

Bij het bouwen van ukeleles worden heel weinig machines gebruikt, zodat elk instrument het werk is van kunstenaarshanden. Alhoewel de standaard-„uke” gewoonlijk 14 frets heeft, bouwt één fabrikant ook een instrument met 18 frets voor een beroemde solo-artiest. Deze virtuoos kan alle muziek, van hula-muziek tot symfonieën, solo spelen. En er zijn verscheidene andere mannen met zo’n geweldig talent. De kleine „springende vlo”, die als solo-instrument eerst als waardeloos aan de kant was gezet, heeft nu dus zijn eigen plaats in de muziekwereld veroverd.

Gemakkelijk te bespelen

Omdat de ukelele zo gemakkelijk te bespelen is, kunnen veel mensen die aanleg voor muziek hebben, er niet met hun handen van afblijven. Vaak ziet men een kind tokkelend op een „uke”, met zijn boeken onder zijn arm geklemd, van school naar huis lopen. Op veel Hawaiiaanse scholen kunnen de kinderen zelfs gratis ukelele leren spelen. De kleine gitaar is een geliefd souvenir dat door duizenden toeristen die ieder jaar de Hawaii Eilanden bezoeken, mee naar huis wordt genomen.

Laat mij eens illustreren hoe gemakkelijk het eigenlijk is een paar basisakkoorden te leren. Eerst laat u de „uke” in uw gebogen rechterarm rusten (tenzij u linkshandig bent), met uw linkerduim op de ronde achterzijde van de hals van de ukelele, en uw handpalm los van de hals. U kunt een met vilt bekleed plectrum gebruiken, maar de meeste Hawaiianen tokkelen met hun wijsvinger. In geschreven muziek worden de aanduidingen voor normale gitaarakkoorden gebruikt.

Kijk nu alstublieft eens naar onze illustratie. De verticale lijnen stellen de snaren voor en de horizontale lijnen de frets. Bij geschreven muziek worden de nummers voor de vingers niet gebruikt, alleen de noten. Maar wij zullen wel nummers gebruiken, zodat wij deze les wat eenvoudiger kunnen maken. Laten wij eens iets in C spelen. Voor deze toonaard zijn de meest gebruikte akkoorden C, G7 en F. Dit is de manier waarop ze op bladmuziek voorkomen (zonder de nummers):

Bij het volgende voorbeeld zullen wij aannemen dat de eigenlijke melodie op een ander instrument wordt gespeeld. U gaat de begeleiding verzorgen met de akkoorden die boven de noten staan aangegeven. De schuine streepjes geven aan hoeveel keer u een bepaald akkoord moet aanslaan. Speelt u maar eens. (Zie het lied dat hieronder staat.)

Nu, dat was niet al te moeilijk, is het wel? Natuurlijk zal het wat tijd kosten om meer toonaarden en akkoorden te gaan beheersen en om de ukelele als solo-instrument te gebruiken.

Ja, inderdaad, van dat kleine, ’afschuwelijke Portugese instrument’ van lang geleden geniet men nu over de gehele wereld, en men denkt dat het Hawaiiaans is. Geboren Hawaiianen spreken er zelfs met de grootste genegenheid over als hun ’eigen instrument’. Maar ook u kunt veel genoegen putten uit Hawaii’s muzikale „springende vlo”.

[Diagram op blz. 29]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

C

3

G7

1

2

3

F

1

2

[Diagram op blz. 29]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

On Top Of Old Smoky

C F F F

/ / / / / / / / / / / /

On top of Old Smok — — y — — — — all

F C C C C

/ / / / / / / / / / / / / / /

cov - ered with snow — — — — — — — I lost my true

G7 G7 G7 G7 C C

/ / / / / / / / / / / / / / / / / /

lov — — er — — — — came court - in’ too slow — — — — —