Hoe komt het dat het tikt?
WAAR komt dat ritmisch tikken in een horloge vandaan? Dit is een vraag die vrijwel iedere kleine jongen heeft gesteld en misschien heel wat kleine meisjes ook. Kon u hun vraag beantwoorden?
Het tikken heeft een veel grotere frequentie dan u misschien ooit gedacht heeft. Wist u dat een horloge gemiddeld 18.000 keer per uur tikt? Dat is vijf maal per seconde. 300 maal per minuut, 432.000 maal per dag — en ongeveer 13 miljoen keer per maand!
Vroegere uurwerken
Vergeleken met andere methoden om de tijd te meten, is het horloge een tamelijk nieuwe uitvinding. De mens heeft waarschijnlijk eerst de tijd gemeten door naar de zon te kijken of door de hoek van de schaduw van bomen te meten. Daaruit voortvloeiend kwamen later de zonnewijzers. Deze instrumenten geven de tijd aan door de schaduw te meten. Maar op een bewolkte dag, of ’s nachts, laten ze de mens in de steek.
Het was duidelijk dat er een ander soort uurwerk nodig was. Vele vroegere beschavingen gebruikten een waterklok of „klepsydra”. Hoewel er verschillende soorten waren, was het beginsel hetzelfde. Water, of een andere substantie, kon van het ene vat naar het andere stromen. De hoeveelheid die wegstroomde, kon worden gemeten en op deze wijze kon men onderscheiden hoeveel tijd er voorbijgegaan was.
De invoering van een mechanisch middel om de tijd te meten was een werkelijke verbetering. Het schijnt dat de eerste van dergelijke uurwerken in de veertiende eeuw in Europa verschenen. Toen vond omstreeks 1500 een slotenmaker in Neurenberg, in Duitsland, een draagbare klok uit. Deze was echter zo zwaar, dat ze aan een gordel rond het middel gedragen moest worden.
Behalve omvangrijk, waren de eerste horloges niet erg nauwkeurig. Feitelijk hadden ze alleen maar een uurwijzer. Maar er werden verbeteringen aangebracht en als gevolg daarvan werden er precisie-uurwerken gemaakt. Al deze vroegere horloges waren handwerk.
Dan, omstreeks het midden van de vorige eeuw, worden de beginselen van de massaproduktie toegepast bij het maken van horloges. In de loop der jaren zijn er in de produktietechnieken verfijningen aangebracht, zodat er nu horloges vervaardigd worden die de tijd bijna volmaakt aangeven.
Er kunnen nu horloges worden gemaakt die zelfs passen in een mooie sierring voor een damesvinger. De schroefjes die in dat binnenwerk gebruikt worden, zijn zo klein, dat er duizenden in een vingerhoed gaan! Zo zijn sommige gaten, waarin de dunne asjes van de raderen draaien, zo klein dat een mensenhaar er niet doorheen kan!
Hoe het werkt
Maar hoe werkt een mechanisch uurwerk? Hoe meet het de tijd? Waar komt het tikken vandaan?
Om u te helpen een beeld te krijgen van de werking van een horloge, zou u een klos draad aan een spijker in de muur kunnen bevestigen. Gebruik dan wat lijm om een tandenstoker aan het einde van de klos te plakken. Deze tandenstoker zal als secondewijzer dienen. Trek nu langzaam aan de draad van de klos. Dit zal de klos met de daaraan bevestigde tandenstoker, de secondewijzer, doen draaien. Als u precies met de juiste snelheid aan de draad trekt, dan zal de secondewijzer één volledige omwenteling per minuut maken. Op deze wijze zult u een instrument hebben — al is het zeer primitief — om de tijd te meten.
Een mechanisch uurwerk doet in hoofdzaak hetzelfde. Het beweegt wijzers in de rondte over de wijzerplaat van een horloge, met nauwkeurige snelheden om de dag af te bakenen in tijdeenheden van seconden, minuten en uren. Het mechanisme om de nauwkeurige bewegingssnelheid van de wijzers, alsook hun gelijktijdig samengaan ten opzichte van elkaar, te handhaven, is echter ingewikkeld.
Ten eerste moet een horloge een krachtbron hebben om de wijzers te bewegen. Bij bovenstaand voorbeeld werd de kracht voortgebracht door het trekken aan de draad. Dit deed de klos draaien die de tandenstoker of secondewijzer in de rondte draait. Bij een gewoon horloge wordt de drijfkracht verschaft door een „drijfveer” of spiraalveer. Dit is een dun, op een smal lint gelijkend stuk bijzonder gehard staal.
De veer bevindt zich in een ’veerbus’, trommel of ton geheten, die aan de buitenzijde rondom tandraderen heeft. Om arbeidsvermogen op te slaan is er een opwindmechanisme, waardoor de veer opgewonden kan worden. Dus, als u uw horloge opwindt, bergt u energie in de veer op. De veer is zodanig aan de binnenkant van de trommel bevestigd, dat ze de trommel ronddraait als ze zich tracht af te winden.
Op deze wijze drijft de trommel als ze ronddraait het minuutrad aan. Dit rad drijft op zijn beurt een daarbij behorend aantal andere raderen aan. Deze serie tandraderen wordt het „raderwerk” genoemd. Het doel ervan is, de zeer langzame beweging van de trommel tot in alle delen van het horloge door te geven. Het raderwerk is dus een serie tandwielvertragingen die de drijfkracht van de veer beetje bij beetje verbruiken, zodat ze langer behouden blijft.
Aan bepaalde raderen zijn de seconde-, minuut- en uurwijzer van het horloge verbonden. Door middel van de verschillen in het aantal tanden van de raderen, in de grootte van de raderen zelf en in de snelheid van hun beweging, worden de wijzers op de juiste snelheid aangedreven om de tijd te meten.
Maar hoe wordt de kracht die de raderen aandrijft gereguleerd, zodat ze met de juiste snelheid draaien ten einde nauwkeurig het verstrijken van de tijd te registreren?
Dit is de taak van het „echappement”, het hart en de hersenen van het horloge. De nauwkeurigheid van het horloge is afhankelijk van de precisie, de kwaliteit en de toestand van dit onderdeel. Misschien zou u zich tot op zekere hoogte de werking van het echappement aanschouwelijk kunnen voorstellen door opnieuw het voorbeeld van de klos met draad, die aan de muur bevestigd is, te beschouwen.
Stel dat u nu zorgvuldig tanden in de buitenste rand van de klos uitsnijdt. Monteer dan aan de muur, onder de draadklos, een speciaal ontworpen vork met een slinger. Bevestig dit aan de muur met een spijker door het draaipunt van de vork. Bevestig de vork zo, dat de twee punten in de tanden van de klos grijpen.
Als u nu aan de draad trekt, zal een van de tanden van de klos één vorkpunt wegduwen en hierdoor zal de slinger naar één kant toe gaan. Dat zal tot gevolg hebben dat de andere punt van de vork in de tanden van de klos grijpt. Als u aan de draad blijft trekken, zal de slinger terugzwaaien en de eerste punt van de vork zal in de volgende tand van de klos grijpen. Als deze gang van zaken doorgaat, zal het in-elkaar-grijpen en weer los raken van deze delen een korte tik doen horen. In uw horloge komt deze tik over het algemeen iedere seconde vijf maal voor.
Een polshorloge bezit meestal een in hoge mate vervolmaakt echappement, waarbij een vijftientands schakelrad wordt gebruikt, en aan de uiteinden van de vork twee robijnen. Bij een horloge wordt dit het anker genoemd. Er is nog een ander rad, dat bekendstaat als de balans of onrust in een horloge. Deze balans wordt daar aangebracht waar in onze tekening de slinger aan het echappement is bevestigd. De snelheid waarmee de onrust heen en weer beweegt, wordt door een spiraal- of onrustveer geregeld. De onrust en de onrustveer zijn afgesteld om vijf maal per seconde, of 18.000 maal per uur, heen en weer te slingeren.
Automatische en elektrische uurwerken
Sommige moderne horloges zijn automatisch. Ze hebben een opwindlichaam dat met raderen aan de veer is verbonden. Als de drager zijn arm beweegt, slingert het opwindlichaam en wordt de veer opgewonden. Het automatische horloge kost gewoonlijk ƒ 50,– tot ƒ 70,– meer dan het gewone opwindhorloge en het kan ongeveer 50 percent meer kosten om het te onderhouden.
Elektrische horloges gebruiken een zeer kleine elektrische cel van 1,35 volt. Deze energie wordt door schakelcontacten in een draadspoel (elektromagneet) geleid, die op een onrust is gemonteerd. Op een precies tegenovergestelde wijze als bij veerhorloges, worden de wijzers hier door de onrust aangedreven. In 1957 werd het elektrische horloge in de Verenigde Staten geïntroduceerd.
Er bestaat een elektrisch horloge dat een stemvork gebruikt waardoor een palrad wordt aangedreven dat op zijn beurt de wijzers aandrijft. Er wordt geen schakelcontact, maar een transistor gebruikt om spoelen van stroom te voorzien. Dit horloge tikt niet, maar zoemt. De secondewijzer beweegt zich niet met sprongen, zoals het geval is bij de meeste horloges, maar beweegt gelijkmatig, precies zoals een secondewijzer van een elektrische klok. Dit horloge werd in 1961 geïntroduceerd.
Indien uw horloge onregelmatig loopt
Als uw horloge achter of voor begint te lopen of helemaal stil blijft staan, wat is er dan waarschijnlijk aan de hand?
Ten eerste is het goed te bedenken dat veel horloges bijna 200 nietige onderdeeltjes bevatten die zeer zorgvuldig in elkaar gezet zijn en op de juiste wijze zijn afgesteld. Hoewel sommige delen zonder olie lopen, gebruiken de zeer kleine asjes die in de edelstenen draaien een uiterst kleine hoeveelheid olie die in zeer hoge mate is gezuiverd en daardoor erg kostbaar is, meestal visolie.
Welnu, u kunt u voorstellen wat er met deze olie in een jaar of twee gebeurt. Ze kan opdrogen, en het horloge zal onregelmatig lopen of stilstaan. Als u uw horloge dicht bij een warmtebron houdt, zal dit tot gevolg hebben dat de olie eerder dan normaal opdroogt. Onvoldoende olie is de voornaamste oorzaak van het weigeren van horloges.
De horlogemaker brengt olie aan met een klein stukje gereedschap dat lijkt op een schroevedraaier of met een glazen buisje dat een heel dun metalen buisje aan het eind heeft, ongeveer met de afmeting van een mensenhaar. Een klein druppeltje olie ongeveer zo groot als een vierde deel van de punt achter deze zin wordt bij iedere edelsteen aangebracht. Als uw auto drie en een halve tot vier liter van deze olie nodig had om het carter te vullen, dan zou het meer dan ƒ 700,– kosten om olie te verversen!
Als u damp of vocht op het glas van uw horloge ziet, kunt u het maar het beste rechtstreeks naar uw horlogemaker brengen. Het moet nagezien worden of anders zal de olie er onder lijden. Als het onder water is geweest en u kunt het niet spoedig naar een horlogemaker brengen, dan kan het in alcohol gedompeld worden. De alcohol zal het vocht in zich opnemen, hoewel de wijzerplaat en de wijzers erdoor beschadigd zullen worden. De kosten van het vernieuwen van een wijzerplaat en wijzers zijn echter gering vergeleken bij het vervangen van een vernield raderwerk van een horloge.
Vrouwen vergeten soms hun horloge af te doen bij de afwas. En mensen die zwaar lichamelijke arbeid verrichten transpireren overvloedig en stellen hun horloge op deze wijze bloot aan de corrosieve inwerking van de zuren in het transpiratievocht. Soms is sneeuw, hoewel heerlijk om in te spelen, een voorname oorzaak van storingen bij horloges.
Ook vuil en pluisjes in het raderwerk van een horloge kunnen de kleine radertjes hinderen en ten slotte het horloge doen stilstaan. Soms wordt in een horloge dat is blijven stilstaan en in reparatie wordt gegeven, een microscopisch klein stukje materiaal gevonden tussen de edelstenen en het balansasje. De belemmering moet worden verwijderd voordat het horloge weer goed zal kunnen lopen.
De ingewikkeldheid van een uurwerk blijkt duidelijk uit de kosten van reparaties. Over het algemeen zal een grondige schoonmaak en het oliën toch anderhalf tot twee uur in beslag nemen en kunnen de kosten naar gelang van de streek zeer sterk variëren.
Als een horlogemaker u echter ooit vertelt dat u uw horloge te ver hebt opgewonden, vraag dan uw horloge terug en ga ergens anders heen. Een horloge kan slechts tot op een zeker punt opgewonden worden en als het in goede staat is, zal het lopen. Ook als hij u vertelt dat hij het naar de fabriek heeft gezonden, probeert hij tijd te winnen of is hij niet geschikt voor zijn werk. Zoek iemand die zijn vak verstaat.
De vaardigheid om horloges te repareren
Misschien hebben horloges uw belangstelling opgewekt. Misschien zou u meer willen weten dan alleen maar hoe het komt dat ze tikken. U zou er misschien aan willen werken. De kunst van het repareren van horloges kan men ontwikkelen. Het is interessant, uitdagend en soms teleurstellend. Maar het kan ook zeer ontspannend zijn.
Als u er meer over wilt weten, kunt u in het telefoonboek van een van de grotere steden een zaak in horlogeonderdelen opzoeken. Laat u door hen voorlichten over een goed boek of een opleidingscursus tot horlogemaker. Met ƒ 350,– tot ƒ 700,– aan gereedschappen zal men kunnen beginnen. Het zal enige tijd en heel wat geduld vragen, voor iemand kan beginnen dit voor zijn beroep te doen. Sommigen hebben in dit ambacht echter een middel van bestaan gevonden — uiteraard met inachtneming van de ter plaatse geldende vestigingswetten — terwijl zij het grootste deel van hun tijd besteden aan het volgen van een belangrijkere carrière. Zij hebben werk gekregen van juweliers die het te druk hebben of van hen die wel juwelier zijn maar geen horlogemaker. Het werk kan men thuis op zijn gemak doen.
Zelfs als u er geen belangstelling voor hebt te leren hoe u horloges kunt repareren, dan is het toch goed te weten waarom ze tikken. Als u iets meer van horloges afweet, zult u het uwe beter kunnen onderhouden.
[Illustratie op blz. 18]
Ankerrad met slingerend anker van een horloge