De Apostolische Vaders — Hoe apostolisch waren ze?

TEGEN het begin van de tweede eeuw van onze jaartelling waren valse leringen het heldere water van de christelijke waarheid gaan vertroebelen. Zoals in geïnspireerde profetieën was voorzegd, verlieten bepaalde personen na de dood van de apostelen de waarheid en keerden zich in plaats daarvan tot „mythen” (2 Timotheüs 4:3, 4, vtn.). Omstreeks het jaar 98 waarschuwde Johannes, de laatste nog levende apostel, voor zulke dwaalleringen en voor mensen die getrouwe christenen ’trachtten te misleiden’ (1 Johannes 2:26; 4:1, 6).

Al gauw verschenen er mannen op het toneel die bekend kwamen te staan als de Apostolische Vaders. Hoe reageerden zij op die religieuze misleiding? Sloegen ze acht op de door God geïnspireerde waarschuwing van de apostel Johannes?

Wie waren de Apostolische Vaders?

De uitdrukking „Apostolische Vaders” wordt gebruikt voor religieuze schrijvers die misschien een van Jezus’ apostelen hebben gekend of onderwezen zijn door discipelen die leerlingen van de apostelen waren. Ze leefden globaal genomen van het einde van de eerste eeuw van onze jaartelling tot halverwege de tweede eeuw.a Tot hen behoorden Clemens van Rome, Ignatius van Antiochië, Papias van Hiërapolis en Polycarpus van Smyrna. In dezelfde periode verschenen van de hand van niet bij name genoemde schrijvers werken als de Didachè, de Brief van Barnabas, het Martelaarschap van Polycarpus en de tweede Clemensbrief.

Tegenwoordig is het moeilijk te beoordelen hoe nauw de leringen van de Apostolische Vaders overeenkwamen met Jezus’ leringen. Deze mannen beoogden ongetwijfeld een bepaalde versie van het christendom in stand te houden of te bevorderen. Ze keurden afgoderij en een losse moraal af. Ze geloofden dat Jezus de Zoon van God is en dat hij uit de doden werd opgewekt. Maar ze waren niet bij machte het opkomende tij van afval te keren. Integendeel, sommigen van hen droegen ertoe bij.

Onbeduidende wijzigingen?

Bepaalde stromingen in het vroege ’christelijke’ denken weken wezenlijk af van de leer van Christus en zijn apostelen. Zo adviseerde de auteur van de Didachè om, in strijd met het door Jezus bij het Laatste Avondmaal ingestelde gebruik, de wijn rond te laten gaan vóór het brood (Mattheüs 26:26, 27). Die schrijver verklaarde ook dat als er geen hoeveelheid water beschikbaar was om de doop door onderdompeling te verrichten, het gieten van water over het hoofd van de dopeling zou volstaan (Markus 1:9, 10; Handelingen 8:36, 38). In hetzelfde werk werden christenen aangemoedigd rituelen in acht te nemen zoals verplicht tweemaal per week vasten en exact driemaal per dag het Onzevader opzeggen (Mattheüs 6:5-13; Lukas 18:12).

Ignatius was er voorstander van de christelijke gemeente anders te organiseren, met slechts één bisschop als voorzitter „in de plaats van God”. Die bisschop zou het gezag hebben over een groot aantal priesters. Dergelijke bedenksels baanden de weg voor verdere golven van onbijbelse leringen (Mattheüs 23:8, 9).

Overdrijving, martelaarschap en afgoderij

Sommige Apostolische Vaders lieten zich door overdrijving meevoeren. Papias dorstte naar waarheid en verwees naar de christelijke Griekse Geschriften. Tegelijkertijd geloofde hij dat wijnstokken tijdens de voorzegde duizendjarige regering van Christus 10.000 ranken zullen tellen, met aan elke rank 10.000 twijgen, aan elke twijg 10.000 loten, aan elke loot 10.000 trossen en aan elke tros 10.000 druiven, en dat elke druif 1000 liter wijn zal geven.

Polycarpus wilde liever de marteldood sterven dan zijn christelijke geloof verloochenen. Naar verluidt was hij onderricht door de apostelen en anderen die Jezus hadden gekend. Hij citeerde uit de Bijbel en streefde er blijkbaar naar zich aan christelijke beginselen te houden.

De verering die sommigen voor Polycarpus koesterden, grensde echter aan afgoderij. In het Martelaarschap van Polycarpus wordt gezegd dat de „gelovigen” na zijn dood heel graag zijn stoffelijk overschot wilden meenemen. Ze beschouwden zijn gebeente als „kostbaarder dan de prachtigste edelstenen en als meer gelouterd dan goud”. De vergiftigde wateren van dwaling kwamen duidelijk opzetten.

Apocriefe teksten

Sommige Apostolische Vaders aanvaardden niet-Bijbelse teksten alsof ze geïnspireerd waren. Clemens van Rome bijvoorbeeld citeert de apocriefe boeken Wijsheid en Judit. In de Brief van Polycarpus aan de Philippenzen wordt naar Tobit verwezen om geloofwaardig te maken dat het geven van aalmoezen de gever kan verlossen van de dood.

In de tweede eeuw verspreidden valse evangeliën onechte verslagen over Jezus’ leven, en de Vaders hechtten daar vaak overduidelijk geloof aan. Ignatius bijvoorbeeld citeerde uit het zogenoemde Evangelie van de Hebreeën. En over Clemens van Rome vermeldt een bron: „Clemens lijkt Christus niet uit de Evangeliën maar uit niet-canonieke geschriften te kennen.”

Een vloedgolf van dwalingen

Door hun toevlucht te nemen tot mythen, mystieke denkbeelden en filosofie om het christelijke geloof te verklaren, baanden deze mannen de weg voor een golf van dwalingen. Clemens bijvoorbeeld haalde het mythologische verhaal van de feniks aan als bewijs voor de opstanding. In de Egyptische mythologie hield de feniks, een legendarische vogel die naar verluidt uit zijn eigen as verrijst, verband met zonaanbidding.

Iemand anders die de Bijbelse waarheid verdraaide, was de schrijver van de Brief van Barnabas. Hij interpreteerde de mozaïsche wet als louter allegorie. Volgens hem beeldden reine dieren — herkauwers met gespleten hoeven — mensen af die over Gods Woord mediteerden, het herkauwden. De gespleten hoef, aldus de schrijver, symboliseerde dat de rechtvaardige „verkeert in de wereld” maar tegelijkertijd uitziet naar leven in de hemel. Zulke interpretaties zijn niet op de Bijbel gebaseerd (Leviticus 11:1-3).

Het getuigenis van de apostel Johannes

In de eerste eeuw waarschuwde de apostel Johannes: „Geliefden, gelooft niet elke geïnspireerde uiting, maar beproeft de geïnspireerde uitingen om te zien of ze uit God voortspruiten, want er zijn vele valse profeten tot de wereld uitgegaan” (1 Johannes 4:1). Wat waren die woorden terecht!

Tegen het einde van de eerste eeuw hadden veel zogenaamde christenen de leringen van Jezus en zijn apostelen al vaarwelgezegd. In plaats van zich tegen het opkomende tij van de afval te verzetten, deinden de Apostolische Vaders mee op de golven. Ze vermengden de waarheid met vergif. De apostel Johannes zei over zulke personen: „Een ieder die vooruitdringt en niet blijft in de leer van de Christus, heeft God niet” (2 Johannes 9). Voor alle oprechte zoekers naar Bijbelse waarheid was en blijft deze door God geïnspireerde waarschuwing glashelder.

[Voetnoot]

[Inzet op blz. 29]

Sommige Apostolische Vaders, onder wie Clemens, verwezen in hun geschriften naar mythen, mystieke denkbeelden en filosofie

[Illustratie op blz. 28]

Polycarpus was bereid de marteldood te sterven

[Verantwoording]

The Granger Collection, New York