Maimonides — De man die het judaïsme opnieuw definieerde

„VAN Mozes tot Mozes was er niemand als Mozes.” Veel joden zullen deze cryptische uitspraak herkennen als een uiting van bewondering voor de twaalfde-eeuwse joodse filosoof, codificator en commentator van de talmoed en de Schrift, Mozes ben Maimon — ook bekend als Maimonides en als Rambam.a In deze tijd weten velen niet wie Maimonides was, maar zijn geschriften hebben een diepgaande invloed op het joodse, islamitische en kerkelijke denken in zijn tijd gehad. Op een fundamentalistische wijze heeft hij het judaïsme opnieuw gedefinieerd. Wie was Maimonides, en waarom bezien veel joden hem als „de tweede Mozes”?

Wie was Maimonides?

Maimonides werd in 1135 in Córdoba (Spanje) geboren. Zijn vader, Maimon, die een groot deel van zijn vroege religieuze opleiding verzorgde, was een beroemd geleerde uit een voorname rabbijnse familie. Toen de Almohaden in 1148 Córdoba veroverden, stonden de joden voor de keus zich tot de islam te bekeren of te vluchten. Hiermee begon voor Maimonides’ familie een lange periode van zwerven. In 1160 vestigden zij zich in Fès (Marokko), waar hij voor arts studeerde. In 1165 moest zijn familie naar Palestina vluchten.

De situatie in Israël was echter instabiel. De kleine joodse gemeenschap werd zowel door de kruisvaarders van de christenheid als door de moslimtroepen bedreigd. Na nog geen zes maanden in het „Heilige Land” te hebben doorgebracht, vonden Maimonides en zijn familie toevlucht in Foestat, Oud-Caïro (Egypte). Daar werden Maimonides’ talenten volledig erkend. In 1177 werd hij het hoofd van de joodse gemeenschap en in 1185 werd hij tot hofarts van de beroemde moslimleider Saladin benoemd. Maimonides behield deze beide posities tot zijn dood in 1204. Zijn bekwaamheid op medisch gebied was zo bekend dat naar verluidt zelfs vanuit Engeland koning Richard Leeuwenhart pogingen deed om Maimonides als zijn lijfarts aan te trekken.

Wat schreef hij?

Maimonides was een vruchtbaar schrijver. Terwijl hij op de vlucht was voor de vervolging door de moslims, zich schuilhield en een zwervend bestaan leidde, stelde hij een groot deel van zijn eerste belangrijke werk, „Commentaar op de misjna”, samen.b Het is geschreven in het Arabisch, en het werpt licht op veel van de begrippen en termen in de misjna, terwijl het soms uitweidt over verklaringen van Maimonides’ filosofie omtrent het judaïsme. In het gedeelte waarin het traktaat Sanhedrin wordt uitgelegd, formuleert Maimonides dertien grondbeginselen van het joodse geloof. In het judaïsme had men nog nooit een officiële geloofsbelijdenis, of verklaring van geloofsovertuigingen, opgesteld. Nu werden Maimonides’ dertien geloofspunten een prototype van een reeks formuleringen van de joodse geloofsbelijdenis. — Zie kader, blz. 23.

Maimonides streefde ernaar de logische orde van alle dingen, fysieke of geestelijke, vast te leggen. Hij verwierp blind geloof en eiste voor alles verklaringen, gebaseerd op wat hij als rationele bewijzen en logica beschouwde. Deze natuurlijke neiging leidde tot het schrijven van zijn meesterwerk — Misjnee tora.c

Volgens de joden in Maimonides’ tijd had „tora”, of „Wet”, niet alleen betrekking op de geschreven woorden die door Mozes waren opgetekend maar op alle rabbijnse interpretaties van deze Wet door de eeuwen heen. Deze ideeën waren opgetekend in de talmoed en in duizenden rabbijnse besluiten en geschriften over de talmoed. Maimonides besefte dat alleen al door de omvang en de ongeordende toestand van al deze informatie de gemiddelde jood er geen raad mee wist wanneer hij beslissingen moest nemen die van invloed waren op zijn dagelijkse leven. De meesten hadden niet de gelegenheid een levenslange studie te maken van alle rabbijnse literatuur, waarvan veel in het moeilijke Aramees was geschreven. Maimonides’ oplossing bestond erin deze inlichtingen te bewerken, de praktische besluiten te belichten en de informatie in één ordelijk systeem van veertien boeken te rangschikken, die naar onderwerp waren ingedeeld. Hij schreef het in meesterlijk helder en vloeiend Hebreeuws.

De Misjnee tora was zo’n praktische gids dat sommige joodse leiders vreesden dat hij de talmoed helemaal zou verdringen. Maar zelfs degenen die bezwaren hadden, erkenden de overweldigende eruditie van dat werk. Deze goed gesystematiseerde codex was een revolutionaire prestatie en blies een judaïstisch stelsel waarmee de gemiddelde persoon geen binding meer had of dat hij niet meer kon begrijpen, nieuw leven in.

Vervolgens begon Maimonides met het schrijven van nog een belangrijk werk — Moree newoechiem (Gids der verdoolden). Met de vertaling van de Griekse klassieken in het Arabisch raakten meer joden bekend met Aristoteles en andere filosofen. Sommige joden waren hierdoor in de war gebracht (verdoold) en vonden het moeilijk om de letterlijke betekenis van bijbelse termen met filosofie te verzoenen. In de „Gids der verdoolden” probeerde Maimonides, die een groot bewonderaar van Aristoteles was, de essentie van de bijbel en het judaïsme op een wijze uit te leggen die in overeenstemming was met het filosofische denken en de logica. — Vergelijk 1 Korinthiërs 2:1-5, 11-16.

Behalve deze hoofdwerken en andere religieuze geschriften schreef Maimonides gezaghebbende werken op medisch en astronomisch gebied. Nog een aspect van zijn vruchtbare pen mag niet over het hoofd worden gezien. De Encyclopaedia Judaica merkt op: „De brieven van Maimonides vormen een mijlpaal in de briefschrijfkunst. Hij is de eerste joodse briefschrijver wiens correspondentie grotendeels bewaard is gebleven. . . . Zijn brieven spraken tot de geest en het hart van degenen met wie hij correspondeerde, en hij wisselde zijn stijl af om hun ter wille te zijn.”

Wat onderwees hij?

In zijn dertien geloofspunten verschafte Maimonides een duidelijk overzicht van het geloof, voor een deel gebaseerd op de Schrift. Maar de punten zeven en negen spreken de essentie van het op de Schrift gebaseerde geloof in Jezus als de Messias tegen.d Wanneer men de afvallige leerstellingen van de christenheid, zoals de Drieëenheid, in aanmerking neemt, alsook haar flagrante huichelarij, zoals die tot uiting kwam in het bloedbad van de kruistochten, is het niet verwonderlijk dat Maimonides niet dieper op het vraagstuk van Jezus’ messianiteit is ingegaan. — Mattheüs 7:21-23; 2 Petrus 2:1, 2.

Maimonides schrijft: „Kan er een groter struikelblok zijn dan [het christendom]? Alle profeten spraken over de Messias als de verlosser van Israël en zijn redder . . . [Het christendom daarentegen] is er de oorzaak van geweest dat de joden met het zwaard ter dood werden gebracht, dat hun overgeblevenen verstrooid en vernederd werden, dat de tora werd gewijzigd en het merendeel van de wereld dwaalde en een andere god dan de Heer diende.” — Misjnee tora, „De wetten betreffende koningen en hun oorlogen”, hfdst. 11.

Maar ondanks al het hem betoonde respect verkiezen veel joden Maimonides te negeren in bepaalde kwesties waarover hij heel openhartig sprak. Met de toenemende invloed van het mystieke judaïsme (kabbala) werd astrologie populairder onder joden. Maimonides schreef: „Iedereen die zich met astrologie bezighoudt en plannen maakt voor zijn werk of voor een reis op basis van de tijd die wordt bepaald door degenen die de hemelen bestuderen, dient gegeseld te worden . . . Al deze dingen zijn leugens en bedrog . . . Al wie geloof stelt in deze zaken . . . is slechts een dwaas en het ontbreekt hem aan verstand.” — Misjnee tora, „Wetten omtrent afgoderij”, hfdst. 11; vergelijk Leviticus 19:26; Deuteronomium 18:9-13.

Maimonides had ook op een andere praktijk scherpe kritiek: „[Rabbi’s] hebben voor zichzelf geldelijke bijdragen van afzonderlijke personen en gemeenschappen geëist en hebben, in volslagen dwaasheid, mensen doen denken dat het verplicht en juist is . . . Dit alles is verkeerd. Er is geen enkel woord, noch in de tora, noch in de uitspraken van de [talmoedische] wijsgeren waardoor dit wordt ondersteund” („Commentaar op de misjna”, Avot 4:5). In tegenstelling tot deze rabbi’s werkte Maimonides hard om als arts in zijn eigen onderhoud te voorzien en nam nooit betalingen voor religieuze diensten aan. — Vergelijk 2 Korinthiërs 2:17; 1 Thessalonicenzen 2:9.

Hoe heeft hij het judaïsme en andere godsdiensten beïnvloed?

Professor Yeshaiahu Leibowitz van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem verklaarde: „Maimonides is de krachtigste figuur in de geschiedenis van het judaïsme, vanaf de tijd van de Patriarchen en de Profeten tot het huidige tijdperk.” De Encyclopaedia Judaica merkt op: „De invloed van Maimonides op de verdere ontwikkeling van het judaïsme is onnoemelijk groot. . . . C. Tchernowitz . . . stelt zelfs dat als Maimonides er niet was geweest, het judaïsme in verschillende sekten en geloofsovertuigingen zou zijn uiteengevallen . . . Het was zijn grootse prestatie om de verschillende stromingen te verenigen.”

Door het joodse denken te reorganiseren zodat het aan zijn eigen denkbeelden van orde en logica zou beantwoorden, heeft Maimonides het judaïsme opnieuw gedefinieerd. Zowel de geleerden als het gewone volk vonden deze nieuwe definiëring praktisch en aantrekkelijk. Zelfs zijn tegenstanders hebben uiteindelijk veel van Maimonides’ benadering overgenomen. Hoewel zijn geschriften bedoeld waren om de joden ervan te verlossen zich tot eindeloze commentaren te moeten wenden, werden er al gauw uitvoerige commentaren over zijn werken geschreven.

De Encyclopaedia Judaica zegt: „Maimonides was . . . de invloedrijkste joodse filosoof van de middeleeuwen, en zijn ’Gids der verdoolden’ is het belangrijkste filosofische werk dat door een jood werd geschreven.” Hoewel de „Gids der verdoolden” in het Arabisch is geschreven, werd hij tijdens Maimonides’ leven in het Hebreeuws vertaald en kort daarna in het Latijn, waardoor dit werk in heel Europa kon worden bestudeerd. Als gevolg daarvan vond Maimonides’ unieke synthese van Aristoteles’ filosofie met het joodse denken al snel haar weg in de hoofdstroom van de denkwereld van de christenheid. De geleerden van de christenheid uit die tijd, zoals Albertus Magnus en Thomas van Aquino, verwijzen vaak naar Maimonides’ zienswijzen. Islamitische geleerden werden eveneens beïnvloed. Maimonides’ filosofische benadering bracht later joodse filosofen, zoals Baruch Spinoza, ertoe compleet te breken met het orthodoxe judaïsme.

Maimonides zou als een renaissancist beschouwd kunnen worden die vóór de renaissance leefde. Zijn eis dat geloof in overeenstemming moet zijn met de rede, is nog steeds een geldig beginsel. Dit beginsel bracht hem ertoe zich fel uit te spreken tegen religieus bijgeloof. Maar het slechte voorbeeld van de christenheid en de filosofische invloed van Aristoteles hebben hem er vaak van weerhouden conclusies te trekken die volledig in harmonie waren met bijbelse waarheid. Hoewel niet allen het grafschrift van Maimonides — „Van Mozes tot Mozes was er niemand als Mozes” — zullen onderschrijven, moet men toegeven dat hij de koers en de inhoud van het judaïsme opnieuw heeft gedefinieerd.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 23]

MAIMONIDES’ DERTIEN GELOOFSPUNTENe

1. God is de Schepper en Regeerder van alle dingen. Hij alleen heeft alle dingen gemaakt, maakt ze en zal ze maken.

2. God is één. Er bestaat geen eenheid die op enigerlei wijze als de Zijne is.

3. God heeft geen lichaam. Fysieke begrippen zijn niet op Hem van toepassing.

4. God is de eerste en de laatste.

5. Het is gepast alleen tot God te bidden. Men mag niet tot iemand of iets anders bidden.

6. Alle woorden van de profeten zijn waar.

7. De profetie van Mozes is absoluut waar. Hij was de belangrijkste van alle profeten, zowel voor als na hem.

8. De gehele tora die wij nu hebben, is die welke aan Mozes werd gegeven.

9. De tora zal niet worden gewijzigd, en er zal nooit een andere door God worden gegeven.

10. God kent al de daden en gedachten van de mens.

11. God beloont degenen die Zijn geboden onderhouden, en straft degenen die overtredingen tegen Hem begaan.

12. De Messias zal komen.

13. De doden zullen tot leven worden teruggebracht.

[Voetnoot]

[Illustratieverantwoording op blz. 21]

Jewish Division / The New York Public Library / Astor, Lenox, and Tilden Foundations