De plannen van de mens voor internationale veiligheid

„Wanneer dit allemaal voorbij is, willen wij de genezers zijn. Wij willen doen wat wij kunnen om te bevorderen wat ik optimistisch een nieuwe wereldorde zou noemen.” — De Amerikaanse president George Bush, januari 1991, kort na het begin van de oorlog met Irak.

„Het denkbeeld van president Bush omtrent een Nieuwe Wereldorde legt de nadruk op het belang van de stelregel en de opvatting dat naties een collectieve verantwoordelijkheid voor vrijheid en gerechtigheid hebben. Met het einde van de koude oorlog breekt een nieuw tijdperk aan.” — De Amerikaanse ambassadeur in Australië, augustus 1991.

„Vanavond, terwijl ik de opmerkelijke voortgang van de democratisering overal op aarde zie, zijn wij misschien — misschien dichter bij die nieuwe wereld dan ooit.” — De Amerikaanse president George Bush, september 1991.

VEEL wereldleiders spreken, net als president Bush, optimistisch over de toekomst. Is hun optimisme gerechtvaardigd? Verschaffen de gebeurtenissen na de Tweede Wereldoorlog een reden voor zo’n optimisme? Denkt u dat politici in staat zijn internationale veiligheid te bewerkstelligen?

Het indrukwekkende plan van de mens

„Tijdens de laatste twee jaar van de Tweede Wereldoorlog”, zo werd in de televisiedocumentaire Goodbye War uitgelegd, „kwamen iedere maand meer dan een miljoen mensen om het leven.” Destijds voelden de naties een dringende behoefte aan een plan waardoor voorkomen zou worden dat zo’n oorlog opnieuw zou plaatsvinden. Terwijl de oorlog nog aan de gang was, brachten vertegenwoordigers van vijftig naties het meest indrukwekkende plan voor internationale veiligheid naar voren dat ooit door mensen werd bedacht: het Handvest van de Verenigde Naties. Het voorwoord van het Handvest bracht het vaste besluit onder woorden „komende geslachten te beveiligen tegen de oorlogsgesel”. De toekomstige leden van de Verenigde Naties zouden hun „krachten . . . verenigen om internationale vrede en veiligheid te handhaven”.

Eenenveertig dagen later wierp een vliegtuig een atoombom op Hirosjima (Japan). De bom explodeerde boven het centrum van de stad en doodde meer dan 70.000 mensen. Die explosie en de daaropvolgende boven Nagasaki, drie dagen later, maakten op effectieve wijze een eind aan de oorlog met Japan. Aangezien Duitsland, de bondgenoot van Japan, zich op 7 mei 1945 had overgegeven, kwam er aldus een eind aan de Tweede Wereldoorlog. Maar was dat het einde van alle oorlog?

Nee. Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft de mensheid meer dan 150 kleinere oorlogen meegemaakt, die meer dan negentien miljoen mensenlevens hebben geëist. Het is duidelijk dat het indrukwekkende VN-plan nog geen internationale veiligheid heeft gebracht. Wat ging er mis?

De koude oorlog

Degenen die de plannen voor de VN hadden gemaakt, hadden de rivaliteit die zich al gauw ontwikkelde tussen landen die in de Tweede Wereldoorlog bondgenoten waren geweest, niet voorzien. Veel lidstaten kozen partij in deze machtsstrijd die uiteindelijk de naam „koude oorlog” kreeg en die ten dele een strijd was tussen het communisme en het kapitalisme. In plaats van hun krachten te verenigen om een eind te maken aan oorlog, steunden de twee blokken van naties tegenovergestelde partijen in plaatselijke conflicten en vochten op die manier tegen elkaar in Azië, Afrika en de beide Amerika’s.

Aan het eind van de jaren zestig begon de koude oorlog te ontdooien. Dit kwam in 1975 tot een climax, toen 35 lidstaten de zogenoemde Verklaring van Helsinki ondertekenden. Onder de deelnemende landen bevonden zich de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten, samen met hun respectieve Europese bondgenoten. Allen beloofden zich voor „vrede en veiligheid” in te spannen en „zich [te] onthouden van bedreiging met of gebruik van geweld tegen de territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van enige Staat, of op enige andere wijze, die onverenigbaar is met de Doeleinden van de Verenigde Naties”.

Maar deze ideeën wierpen geen vrucht af. In het begin van de jaren tachtig laaide de strijd tussen de supermachten weer op. Het werd zo erg dat in 1982 de pasgekozen secretaris-generaal van de Verenigde Naties, dr. Javier Perez de Cuellar, het falen van zijn organisatie erkende en voor een „nieuwe internationale anarchie” waarschuwde.

Toch brengen de secretaris-generaal van de VN en andere leiders nu optimisme onder woorden. Nieuwsverslagen spreken over „het tijdperk na de koude oorlog”. Hoe is deze verandering tot stand gekomen?

„Het tijdperk na de koude oorlog”

Een opmerkenswaardige factor was een bijeenkomst van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa, waaraan 35 landen deelnamen. Ze tekenden in september 1986 het zogenoemde Stockholm-document, waarmee zij opnieuw bevestigden dat zij zich aan de Verklaring van Helsinki van 1975 zouden houden.a Het Stockholm-document bevat vele bepalingen om de controle op militaire activiteiten te regelen. „De resultaten van de afgelopen drie jaar zijn bemoedigend en het niveau van wat er tot stand gebracht is, begint de geschreven verplichtingen van het Stockholm-document te overtreffen”, werd in het Yearbook 1990 van het SIPRI (het Internationale Instituut voor de Vrede in Stockholm) bericht.

Toen kwamen de supermachten in 1987 tot een opmerkelijke overeenkomst waarin de vernietiging van al hun landraketten met een bereik tussen de 500 en 5500 kilometer werd vereist. „De feitelijke vernietiging van raketten en lanceerinrichtingen loopt op schema en de bepalingen van de overeenkomsten worden door beide partijen stipt in acht genomen”, zegt het SIPRI.

Er zijn nog andere maatregelen getroffen om de kans op een nucleaire oorlog te verkleinen. De supermachten tekenden bijvoorbeeld in 1988 een overeenkomst in verband met „intercontinentale ballistische raketten en vanuit een onderzeeër te lanceren ballistische raketten”. Elke partij moet, voordat hij zulke wapens lanceert, de andere partij „niet minder dan 24 uur van tevoren [op de hoogte stellen van] de geplande datum, de plaats waar de raket gelanceerd zal worden en het gebied waar hij terecht zal komen”. Volgens het SIPRI „schakelen [zulke overeenkomsten] de mogelijkheid vrijwel uit dat plaatselijke voorvallen escaleren tot een wereldomvattende nucleaire oorlog”.

Ondertussen kwam er schot in de plannen om internationale veiligheid te bevorderen. In mei 1990, tijdens een in Washington D.C. (VS) gehouden topconferentie van de supermachten, stelde de toenmalige Sovjet-president Michail Gorbatsjov voor dat de twee blokken van Europese naties een vredesverdrag zouden ondertekenen. In juli kwamen de zestien westerse naties van de NAVO (Noord-Atlantische Verdrags-Organisatie) in Londen bijeen. Hun reactie op het voorstel van Michail Gorbatsjov was dat beide partijen een „gezamenlijke verklaring [tekenen] waarin wij plechtig mededelen dat wij niet langer tegenstanders zijn en dat wij ons voornemen bevestigen om ons te onthouden van bedreiging met of gebruik van geweld”. De kop op de voorpagina van een Afrikaanse krant beschreef dit als „een reusachtige stap op weg naar wereldvrede”.

Daarna, op de vooravond van een topconferentie van de supermachten in Helsinki (Finland), zei een Amerikaanse regeringswoordvoerder dat „de mogelijkheid van oorlog [in het Midden-Oosten] een nieuw groepsplan voor wereldvrede smeedt”. De kans op vrede had een terugslag gekregen toen Irak Koeweit binnenviel en de oorlog zich naar alle landen in het Midden-Oosten dreigde uit te breiden. Maar onder gezag van de Verenigde Naties werden de binnenvallende strijdkrachten door een internationale strijdmacht, aangevoerd door de Verenigde Staten, naar hun eigen land teruggedreven. De internationale eenheid van doelstelling die tijdens die oorlog zichtbaar was, gaf sommigen de hoop dat er een nieuw tijdperk van samenwerking was aangebroken.

Sindsdien hebben de wereldgebeurtenissen zich verder ontwikkeld. Vooral de structuur van de voormalige Sovjet-Unie veranderde ingrijpend. De Baltische staten werd toegestaan zich onafhankelijk te verklaren, en andere republieken in de Sovjet-Unie volgden hun voorbeeld. Hevige etnische rivaliteit stak de kop op in landen die onder het gecentraliseerde communistische bestuur monolitisch hadden geleken. Tegen het einde van 1991 hield de Sovjet-Unie officieel op te bestaan.

Door deze radicale veranderingen op het politieke wereldtoneel zijn er mogelijkheden geopend voor de organisatie der Verenigde Naties. In The New York Times werd hierover gezegd: „Het afnemen van wereldomvattende spanningen en de nieuwe geest van samenwerking tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zouden voor de wereldorganisatie een nieuwe, krachtiger rol in de internationale aangelegenheden kunnen betekenen.”

Is de tijd voor die 47 jaar oude organisatie om zich waar te maken eindelijk aangebroken? Gaan wij werkelijk een tijdperk binnen dat door de Verenigde Staten werd aangeduid als „een nieuwe eeuw, en een nieuw millennium, van vrede, vrijheid en voorspoed”?

[Voetnoot]