Waarom openstaan voor nieuwe ideeën?
TOEN de nevel geleidelijk optrok, zag de Amerikaanse commodore Matthew C. Perry vanaf het dek van zijn vlaggeschip de Susquehanna de berg Foedji oprijzen. Hij had er vurig naar verlangd Japan te zien en op 8 juli 1853, na meer dan zeven maanden gevaren te hebben, had hij het eindelijk bereikt. De commodore had elk beschikbare bericht over het land bestudeerd. Waarom? Omdat hij dit ’koninkrijk dat zichzelf geïsoleerd had’ voor de wereld wilde openen.
Inderdaad door zichzelf geïsoleerd! Meer dan tweehonderd jaar voordien had Japan de handelsbetrekkingen en culturele banden met alle landen behalve China, Korea en Holland verbroken. De natie nam er toen in ongestoorde zelfgenoegzaamheid haar gemak van. In die toestand was ze net als veel mensen die nieuwe ideeën weren en weigeren naar meningen te luisteren die van hun eigen mening afwijken. In sommige opzichten kan dit prettig zijn, want nieuwe ideeën kunnen iemand onzeker en zelfs bang maken. Maar is zo’n houding verstandig? Welnu, beschouw eens waartoe Japans isolationisme heeft geleid.
Wat heeft tot Japans afsluiting geleid?
Japan heeft zich niet zonder reden van de buitenwereld afgesloten. In 1549 kwam de jezuïtische zendeling Franciscus Xaverius in Japan aan om zijn religie te verbreiden. Binnen korte tijd nam het rooms-katholieke geloof een belangrijke plaats in het land in. De heersers van die tijd hadden een religieuze opstand door een boeddhistische sekte meegemaakt en beseften dat dit ook bij de katholieken mogelijk was. Daarom werd het katholicisme verboden, hoewel niet strikt de hand werd gehouden aan de verbodsbepaling.
Aangezien de heersers beweerden dat Japan „de goddelijke natie” was, waren zij niet van plan hun stelsel door een „christelijke” religie te laten bedreigen. Waarom hielden zij dan niet krachtiger de hand aan de verbodsbepaling ten aanzien van het katholicisme? Omdat katholieke zendelingen met Portugese handelsschepen kwamen en de regering begerig uitzag naar de voordelen die deze schepen voor hen betekenden. Toch woog de vrees dat katholieken invloed zouden uitoefenen op de Japanners uiteindelijk zwaarder dan het verlangen van de heersers om handel te drijven. Daarom vaardigden zij edicten uit waarin het toezicht op de buitenlandse handel, emigratie en „christenen” werd verscherpt.
Toen vervolgde en in het nauw gedreven „christenen” in opstand kwamen tegen een plaatselijke leenheer, vormde dit de druppel die de emmer deed overlopen. Aangezien de centrale sjogoenale regering de opstand als een rechtstreeks gevolg van katholieke propaganda bezag, zette ze de Portugezen het land uit en verbood ze de Japanners naar het buitenland te gaan. Met de uitvaardiging van dit edict in 1639 werd de afsluiting van Japan een feit.
De enige westerlingen die nog handel mochten drijven met Japan waren de Hollanders, die toen bijeengebracht werden op Desjima, destijds een eilandje in de haven van Nagasaki. Tweehonderd jaar lang is de westerse cultuur alleen via het thans teruggewonnen Desjima binnengesijpeld. Elk jaar overhandigde de commandant van de factorij op het eiland het „Hollandse rapport”, waarin de regering op de hoogte werd gesteld van de gebeurtenissen in het buitenland. Het sjogoenale regime vergewiste zich er echter van dat niemand anders deze rapporten zag. De Japanners leefden dus geïsoleerd totdat commodore Perry in 1853 op hun deur bonsde.
Het einde van de afsluiting
Toen Perry’s grote zwarte schepen de baai van Edo binnenstoomden, braakten ze rook uit en dachten plaatselijke vissers ontzet dat het bewegende vulkanen waren. De inwoners van Edo (thans Tokio) raakten in paniek en velen vluchtten met hun meubilair de stad uit. Deze exodus was zo groot dat de regering een officiële mededeling moest doen om de bevolking te kalmeren.
Niet alleen de onder bevel van commodore Perry staande stoomschepen deden het geïsoleerde volk stomverbaasd staan, maar ook de geschenken die hij meebracht. Zij waren sprakeloos toen zij er getuige van waren hoe boodschappen van het ene gebouw naar het andere getelegrafeerd werden. In de onder Perry’s toezicht samengestelde Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan (Verslag van de expeditie van een Amerikaans eskader naar de Chinese zeeën en Japan) wordt verteld over Japanse functionarissen die de verleiding niet konden weerstaan om op een miniatuurlocomotief te springen die „nauwelijks een zesjarig kind kon houden”. Zelfs een waardige mandarijn klemde zich aan het dak ervan vast, „terwijl zijn losse gewaden in de wind fladderden”.
De deur naar Japan werd uiteindelijk geheel opengewrikt als gevolg van Perry’s tweede bezoek het jaar daarop. De regering zwichtte voor druk en stelde het land open. Conservatieve isolationisten, die Japans afsluiting in stand wilden houden, namen hun toevlucht tot terrorisme, vermoordden de invloedrijkste regeringsfunctionaris en vielen vreemdelingen aan. Sommige isolationistische leenmannen openden het vuur op buitenlandse vloten. Hun aanvallen namen echter geleidelijk af en de keizer nam het bestuur van het Tokoegawa-sjogoenaat over.
Tegen de tijd dat Perry de deur naar Japan opende, hadden westerse natiën de industriële revolutie reeds achter de rug. Japan was wegens zijn periode van afsluiting ver achtergebleven. Geïndustrialiseerde landen hadden de kracht van stoom bedwongen. Omstreeks de jaren ’30 van de vorige eeuw waren stoommachines en door stoom aangedreven machines algemeen in gebruik. Als gevolg van Japans isolationisme was het land ver achtergebleven in het industrialisatieproces. Dit werd duidelijk gevoeld door de eerste Japanse delegatie die Europa bezocht. Op een tentoonstelling die in 1862 in Londen werd gehouden, waren de van papier en hout vervaardigde Japanse inzendingen van het kaliber dat „in een antiekwinkel getoond zou worden”, aldus een in verlegenheid gebrachte afgevaardigde.
Japanse afgevaardigden in Europa en de Verenigde Staten waren zich bewust van de dringende noodzaak dat hun land geïndustrialiseerd werd en introduceerden enthousiast moderne uitvindingen en ideeën. Vierenzestig jaar na Perry’s eerste bezoek bezocht het laatste nog in leven zijnde lid van zijn bemanning Japan en zei: „De vooruitgang van Japan in slechts iets meer dan zestig jaar heeft me verbaasd doen staan.”
Japans isolationisme heeft zijn mogelijkheden tot groei enorm beperkt. Toen het zijn deuren opende voor nieuwe ideeën, bleek dit in veel opzichten nuttig te zijn voor de natie. Thans wijzen sommigen in Japan echter naar een onder afzonderlijke personen bestaande „afsluiting van de geest” en noemen dit een probleem dat opgelost moet worden. Ja, het overwinnen van de neiging om nieuwe ideeën af te wijzen, vormt inderdaad een uitdaging die niet alleen de hedendaagse Japanners maar alle mensen onder de ogen moeten zien. Hoe staat het met u en de kwestie van het „afsluiten van de geest”? Zou u er baat bij hebben wanneer u uw geest voor nieuwe ideeën zou openen, zoals Japan dit in de jaren ’50 van de vorige eeuw heeft gedaan?