Het streven naar gelijkheid

NIEMAND vindt het prettig zich minderwaardig te voelen. „Ik ben niets minder dan een ander” is een veelgehoorde uitspraak. Vinden wij een superieure houding niet onuitstaanbaar? In wezen is het een geruststellende gedachte, aan anderen gelijk te zijn. Het is echter gemakkelijker over gelijkheid te denken en te praten dan die toestand te verwezenlijken, zoals velen hebben ondervonden. Beschouw het volgende voorbeeld eens.

In 1776 zetten de Engelse koloniën in Noord-Amerika hun eis tot zelfbestuur kracht bij. Hun vermaarde Onafhankelijkheidsverklaring verkondigde als een van de „vanzelfsprekende waarheden” dat „alle mensen gelijk geschapen zijn”. Verder verklaarden ze dat iedere burger het recht had op „leven, vrijheid en het streven naar geluk”.

Toen de dertien koloniën zich van Groot-Brittannië afscheidden, hadden ze een bevolking van ongeveer drie miljoen. Meer dan de helft daarvan bestond uit slaven. Het heeft in de Verenigde Staten van Amerika nog bijna honderd jaar geduurd voordat de slavernij werd afgeschaft. Thomas Jefferson, een van de hoofdfiguren achter de Onafhankelijkheidsverklaring, is zijn leven lang slavenhouder gebleven. De doelstellingen van die Onafhankelijkheidsverklaring waren edel genoeg, maar er was tijd nodig om ook maar een gedeelte van die fundamentele gelijkheid te verwezenlijken.

In alle delen der aarde zijn er velen die nog heel wat vrijheid moeten ontberen of gebukt gaan onder discriminatie. Sommigen die zich hiervan rekenschap geven, wijden hun leven aan het streven naar het uitbannen van allerlei onrecht en ongelijkheid. Een recente publikatie van de Verenigde Naties over het onderwerp vrijheid gewaagt meer dan twaalf maal van gelijkheid en de noodzaak van gelijkheid. Klaarblijkelijk is het nog steeds een ongrijpbaar doel. Waarom?

De moeilijkheid is, dat er aan gelijkheid allerlei kanten zitten en dat het een niet eenvoudig te definiëren begrip is. Mensen streven op verschillende manieren naar gelijkheid, afhankelijk van hun omstandigheden. In hoeverre kan men dan zeggen dat de mensen gelijk zijn? Tot op welke hoogte mogen wij nu en in de toekomst redelijkerwijs verwachten aan onze medemensen gelijk te zijn?

Hoe reëel is de gelijkheid in deze tijd?

Ook al worden een prins en een pauper op dezelfde dag in dezelfde stad geboren, de kans dat de één rijkdom en een voorkeursbehandeling ten deel zal vallen, is even groot als dat de ander met armoede te kampen krijgt. Dit is slechts één aspect dat aantoont waarom men niet kan zeggen dat alle mensen in deze tijd als gelijken geboren worden.

Veel hangt af van de maatschappij waarin wij leven en de mate van gelijkheid die zich daar in de loop der jaren heeft ontwikkeld. De Encyclopædia Britannica vat het aardig samen:

„Iedere samenleving treft noodzakelijkerwijs maatregelen voor het verdelen van rijkdom, macht en andere waarden. Deze regelingen vertonen onder personen en groepen alle gradaties van gelijkheid en ongelijkheid.”

In elke gemeenschap heeft iedere enkeling iets te geven dat puur bij hem behoort. Daarom hebben sommigen geprobeerd van ieders individuele talenten en vaardigheden gebruik te maken en rijkdom en produktiemiddelen op voet van gelijkheid te verdelen. Vandaar het communistische gezegde: „Van ieder naar vermogen, aan ieder naar behoefte.” Ook wel: „Van ieder naar vermogen, aan ieder naar werken.” Maar ondanks de schijnbare aantrekkelijkheid van zulke filosofieën bestaat er onder alle menselijke regeringsstelsels nog altijd ongelijkheid.

Sommige politieke stelsels hebben zelfs in plaats van zich voor gelijkheid in te zetten, getracht munt te slaan uit de zogenaamde rassenongelijkheid. Denk maar eens aan de ophef die de nazi’s maakten van een „superras”. Maar sedertdien gelooft men allang niet meer in het bestaan van enig superras. Afgezien van duidelijk waarneembare fysieke kenmerken, „wordt het moeilijk het bestaan van werkelijke rassenverschillen in gedrag en intelligentie vast te stellen”, om nogmaals de Encyclopædia Britannica aan te halen. Die rassengelijkheid is van fundamentele aard.

Onderwijs en bekwaamheden

Onderwijs kan veel bijdragen tot gelijkheid, indien er althans voor iedereen toegankelijke onderwijsfaciliteiten zijn, hetgeen echter niet altijd het geval is. In veel landen moet zelfs voor de meest elementaire kennis nog steeds zuurverdiend geld worden betaald.

In een land op het zuidelijk halfrond bijvoorbeeld kan slechts 20 procent van de bevolking lezen en schrijven. Het is daar niet ongewoon een gezin aan te treffen waarvan de oudste twee kinderen redelijk goed onderwijs hebben genoten maar de anderen helemaal niet naar school gaan, eenvoudig omdat het gezinsbudget het niet toelaat. Andere ontwikkelingslanden hebben met soortgelijke problemen te kampen.

Door deze situatie wordt het voortbestaan van de ongelijkheid in de hand gewerkt, want in onze moderne samenleving biedt het economische stelsel geschoolden een betere kans om vooruit te komen. Nog steeds zijn graden die aan bepaalde universiteiten behaald zijn meer in trek dan andere, omdat ze een hogere statuswaarde hebben. Onderwijs is dus geenszins de definitieve oplossing voor het probleem van de ongelijkheid in deze tijd.

Fundamentele rechten

Het mag dan zo zijn dat ten gevolge van genetische factoren mensen nooit in alle opzichten identiek kunnen zijn, maar bent u het er niet mee eens dat er op bepaalde fundamentele terreinen gelijkheid zou moeten bestaan? Zou de mensheid niet veel beter af zijn als er op de volgende terreinen vooruitgang zou kunnen worden geboekt?

RASSENGELIJKHEID: Hoe komen wij ooit af van het stigma dat dikwijls door één ras of klasse aan anderen is opgelegd? De haatgevoelens zitten diep en veroorzaken tal van problemen. Wat kan er gedaan worden om te zorgen dat mensen als gelijken worden bejegend, dat hun de waardigheid wordt toegekend waarop zij recht hebben?

VOEDSEL: Wanneer u beelden ziet van uitgehongerde kindertjes en leest over de miljoenen die er elk jaar sterven aan ondervoeding of ziekten die daarmee verband houden, hoe reageert u dan? Het staat als een paal boven water dat er voldoende voedsel voor de hele wereldbevolking zou kunnen zijn. Waarom wordt het dan niet evenredig verdeeld, ten einde dit lijden te verlichten?

WERK: Werkloosheid kan aanleiding geven tot hartzeer en frustratie — ja zelfs tot zelfmoord. Is het onmogelijk dat iedereen zinvol werk krijgt? Zijn gelijke kansen op werk onbestaanbaar?

ONDERWIJS: Dient althans elementair onderwijs niet voor iedereen beschikbaar te zijn, zodat het analfabetisme uit de wereld geholpen kan worden? Zou het niet mogelijk zijn te zorgen dat het onderwijs, in plaats van de klasseverschillen te vergroten (’doordat de rijken rijker en de armen armer worden’), een bijdrage levert tot verbetering in de omstandigheden van iedereen? Dat zou vooral het geval zijn indien het onderwijs meer dan uitsluitend vakkennis zou betreffen, indien het zich tevens zou uitstrekken tot moraliteit en de beginselen voor goede intermenselijke relaties.

Ook u zult stellig van mening zijn, dat het verwezenlijken van gelijkheid nog heel wat voeten in de aarde zal hebben!